By: Elçin Şıxlı

Qəzetə bükülmüş çörək

Gecə yarıdan xeyli ötmüş evdəkilərin əl-ayağı yığışandan sonra mətbəxə keçib çaydanın altını yandırdım. Qaz gözlədiyimdən xeyli yaxşı gəldiyindən daha iş otağına keçməyib elə oradaca çaydanın qaynamasını gözləməyi qərara aldım. Sakitliyi yalnız arada bir itlərin hürüşməsi, bir də qızmaqda olan çaydanın cızıltısı pozurdu…

***

Bu yaxınlarda bir oxucu məktubu aldım. Zatən sizlərdən kifayət qədər məktub alıram, amma bu, o qədər gözlənilməz və maraqlı idi ki, sizinlə də bölüşmək qərarına gəldim. Oxucum şahidi olduğu çox qəribə bir əhvalat barədə yazıb. Deyir ki, avtobus gözlədiyi yerdə diqqətini üz-gözündən yorğunluq tökülən, yanaqları batmış, nimdaş əyin-başlı, yırtıq çəkməli yaşlı bir kişi çəkir. Çiynində çuval olan qoca yaxınlıqdakı marketə girir və güman ki, zibillikdən topladığı şüşələri dükan yiyəsinə təhvil verib əvəzinə iki çörək və qəpik-quruş alır. Marketdən çıxanda  kişinin gözü qapının ağzındakı rəflərə düzülmüş qəzetlərə sataşır və o, onların arasından “Ayna” qəzetini seçib götürür və yenidən içəri keçərək çörəyin birini qaytarır…

Gördüklərindən təsirlənən oxucum yüyürərək tezcə çörəyin pulunu ödəyib həmin kişiyə uzadır, lakin qoca heç vəchlə çörəyi götürmək istəmir. Uzun söz-söhbətdən sonra oxucum ona çörək deyil, qəzet aldığına inandıra bilir. Yalnız bundan sonra ixtiyar əlini çörəyə uzadır…

***

Bu düşüncələrdən məni çaydanın fiti ayırdı.

Əziz və dəyərli oxucularım, yazdıqlarım sizə qəribə gəlmədimi? Yəqin ki, xeyli təəccüblənmisiniz. Və düz də etmisiniz, çünki təəssüf ki, bu hadisə Azərbaycanda deyil, Türkiyədə baş verib. Oxucu məktubunu da mən deyil, çox dəyərli və ünlü türk jurnalisti Uğur Dündar alıb. Qəzet də bizim “Ayna” deyil,  Türkiyənin “Sözcü”südür. “Ayna” heç çıxmır da, axı! Artıq üç ildən çoxdur ki, yoxdur. “Sözcü” isə nə yaxşı ki, var.

Dəyərli Uğur Dündar yazısını belə bitirir:”Ekmek mi qazete mi? Ekmek yerine “SÖZCÜ”yü tercih eden yoksul adamın bu davranışı, kitapları dolduracak kadar çok mesaj veriyor. Hele umutsuzluğun ve karamsarlığın yüreklerimize sızıp umutlarımızı tutsak etmeye çalıştığı şu günlerde…

Ben de bu anıyı, yeni umutları yeşertmesi için yazdım. Unutmayalım, zorluklar büyüdükce umut da büyür ve en karamsar olduğumuz anlarda bile başarı uzanıp tutacağımız kadar yakınımızda durur!..

Hele insanlar ekmeklerini verip qazetelerini aldıkça!..”.

Uğur bəy ümidsiz deyil, çünki onlarda hələ qəzet oxuyan var. Çünki, oxunulası hələ nəsə var. Sayları azalsa da, meydanları daralsa da. İndi daxilimdə iki mənim toqquşur. Biri könlümün, ürəyimin səsidir, digəri praqmatizmin, məntiqin buz kimi soyuq nəfəsi. Biri deyir ki, ümidsizliyə qapılma, hər şey yaxşı olacaq, digəri deyir, bir gözünü aç, ətrafında olanlara bax və nəhayət anla ki, halva-halva deməklə ağız şirin olmur. İndi onlardan hansı üstün gələcək bilmirəm, bircə onu bilirəm ki, bizdə kimsə aldığı çörəyi qəzetə dəyişdirmək kimi bir səviyyəyə çatacaqsa, içimdəki praqmatik məğlub olacaq. Və mən bunu çox istəyirəm, çünki ümidlərin öldüyü yerdə yaşamaq istəmirəm.

***

Tesla və SpaceX şirkətlərinin rəhbəri İlon Mask bilgisayarı insan beyninə qoşa biləcək neyrointerfeyslərin yaradılması üzərində iş getdiyini təsdiqləyib. Bu elmi araşdırmaları Neuralink şirkəti aparır. İlkin mərhələdə ciddi beyin zədələnmələri olan, beyninə qan sızmış və onkoloji xəstəliklərə tutulmuş insanlara yardım etmək nəzərdə tutulur. Bunun üçün insan orqanizminə xüsusi elektrodlar yeridiləcək. Bu mərhələni 3-4 ilə yekunlaşdırmaq planlaşdırılır.

Bundan sonra isə Neuralink insan beyninin məhsuldarlığını artıracaq və adamlara bir-biriylə telepatik səviyyədə ünsiyyət qurmağa imkan verəcək neyrointerfeyslərin yaradılmasıyla məşğul olacaq. İlon Mask bildirir ki, hal-hazırda beyin informasiyanı məlumatın yalnız nitq və yazılı şəkildə ötürülə biləcəyi dərəcəyədək sıxaraq məhdudlaşdırır, amma yaxın zamanlarda məlumatı birbaşa beyindən beyinə ötürmək mümkün olacaq. Onun zənnincə, bu səviyyəyə 8-9 ilə çatmaq mümkün olacaq.

***

İndi düşünürəm ki, mənim arzularıma bax, bunların istədiklərinə bax! Mən istəyirəm ki, millət heç olmasa qəzet oxusun, bunlarsa insanların bir-biriylə telepatik səviyyədə ünsiyyət qurmasının yollarını arayırlar!

Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır,
Biz hələ avtomobil minməyiriz;
Quş kimi göydə uçar yerdəkilər,
Bizi gömmüş yerə minbərdəkilər!

Allah böyük Mirzə Ələkbər Sabirə rəhmət eləsin!

***

İndicə təndir çörəyi aldım – qəzetə bükülmüşdü.

 

Email:qlavred@hotmail.com

read more
By: Qulu Məhərrəmli

Müsəlman geriliyinin beş səbəbi

Sivilizasiyaların toqquşması haqqında deyilənlər nağıl deyil, gerçəklikdir və reallaşmaqdadır. Buna əmin olmaq üçün CNN kimi transmilli telekanallara baxmaq kifayətdir. Firavan Avropadan müsəlman Şərqinə keçən kimi mənzərə dəyişir, ekranları   partlayış, dağıntı, qəzəbli kütlə tutur, arada cır-cındır içindəki uşaqlarını yanına yığmış çadralı qadın və əlində silah “Alllahu-əkbər” deyən saqqallı kişi də görünür.  Əfqanıstan, Suriya, İraqdan olan süjetlər, adətən bu şəkildə verilir və beyinlərə müsəlmanların geridə qalmış və həm də qorxunc obrazı sızdırılır. Təəssüf ki, müsəlman ölkələri də bu yanaşma üçün əsas verir.

*   *   *

Hələ bir əsr əvvəl Üzeyir bəy müsəlman aləminin məzlumluğundan, Sabir və Mirzə Cəlil cahilliyindən, F.Köçərli yarımçıqlığından, İ.Qaspiralı fikir və zehniyyət donuqluğundan şikayətlənirdi. Şərqin “mürgülü” təbiətindən gileylənən Ə.Ağağoğlu da, onun müəllimləri H.Zərdabi və S.C.Əfqani də müsəlmanların sivilizasiydan kənarda qalmasının bir səbəbini  ifrat dindarlıqda görürdülər. Onlardan çox-çox əvvəl isə zülmətdə işıq axtaran Mirzə Fətəli müsəlman Şərqində nadanlığı və mövhumatı nəfəs dərmədən qamçılayırdı.

Millətə ürək yanğısı ilə deyilən tənqidlər öz yerində, amma doğrudanmı, bir toplumun geriliyində dini mənsubiyyət  bu qədər həlledici rol oynayır? Elədirsə, bəs onda Latın Amerikası və ya Afrikada başqa dünyəvi dinlərə mənsub olan xalqların zillət çəkməsinə səbəb nədir? Nəyə görə bu məmləkətlər yoxsulluğun, cəhalətin, korrupsiya və terrorun cəngindən xilas ola bilmir? Deməli, cəmiyət həyatına və insan taleyinə dinlə yanaşı başqa amillər də təsir edir. Siyasi rejim, iqtisadi şərait, ümumi mədəni səviyyə, mentalitet və s. bu amillər sırasındadır.

Şübhəsiz ki, İslam dininin təşəkkülü bəşər tarixində yeni era açdı, insanların Yaradanla, cəmiyyətlə, bir-birləri ilə ünsiyyətinə yeni rəng gətirdi. Həyatın mənası haqqında yeni düşüncələr yeni əxlaq və yeni davranış tərzi formalaşdırdı. “Quran” insanları ədalətə, mərhəmətə, sülhə və  barışığa səslədi, elmə yiyələnməyin vacibliyini göstərdi. Lakin zaman keçdikcə İslamın yayıldığı ölkələrdə tərəzinin gözü əyildi, yerli hakimlər bu dindən insanları itaətdə saxlamaq, onlara mütilik aşılamaq vasitəsi kimi istifadə etməyə başladılar.

Nəticədə hələ orta əsrlərdə dini dövlətdən ayırıb ELMƏ qucaq açmış Avropadan fərqli olaraq, müsəlman Şərqinin istibdad rejimləri islam dininin lövbərini daha dərinlərə buraxdı. Din xadimləri islamdakı yasaqları qabardaraq insan beynini, şüuru, düşüncəni də çəpərləməyə çalışdılar. Əlbəttə, elm və zəka sahibi kimi irəli çıxanlar tapıldı, amma bütövlükdə müsəlman aləmi bu şəraitdə dünyaya dar qəfəsdən baxmağa məhkum edildi. Bir tərəfdən Şərq müstəbidlərinin amansızlığı, digər tərəfdən dinin məişətdəki rolu yüz illər boyu hüquqsuz və məzlum kütlələr yetişdirirdi. Bu kütləyə yalnız yaxşı rəiyyət olmaq fikri aşılanırdı. Bax, müsəlman dünyasının bügünkü naqislıkləri, inkişafa mane olan fəsadlar əsrlər boyu iliyə hopmuş o mütilik psixologiyasından qaynaqlanır. Həmin psixologiyanı incələyən alimlər çağdaş dünyada müsəlmanların geriliyinin beş səbəbini göstərirlər.

Əsas səbəb təhsilsizlik və elmsizlik, bunun nəticəsi kimi elliklə savadsızlıq, cahillik və nadanlıqdır. Bunun çarəsi, təbii ki, keyfiyyətli təhsildədir.

İkincisi, kasıblıq və kütləvi yoxsulluqdur. Bunun da çarəsi azad biznesin inkişaf etdirilməsi, sərbəst bazar iqtisadiyyatının qurulmasıdır.

Üçüncü problem fərdlərdən tutmuş, ta dövlətlərarası münasibətlərə qədər hər yerdə konfliktlərin, aramsız ziddiyyət və münaqişələrin tüğyan etməsidir. Bunun çarəsi isə dialoqda, xoş niyyətdə və barışdadır.

Geriliyin dördüncü səbəbi müsəlman əhlinin hədsiz mütiliyi, öz haqqını müdafiə edə bilməməsi, hər şeydən çəkingənliyi və qorxaqlığıdır. Düzü, bunun çarəsinin nədə olduğunu deməyə adam çətinlik çəkir.

Beşinci səbəb kimi müsəlman toplumunda ölçü hissinin gözlənilməməsi, insanların heç bir məsələdə öz nəfslərinə hakim kəsilə bilməməsidir. Bu halın çarəsi əvvəldəki iki səbəbin aradan qaldırılmasındadır.

Əlbəttə, bu fikirləri oxuyanda ağlınıza geriliyə səbəb olan daha çox amillər gəlir, amma indiki halda elə bunlar üzərində düşünmək də kifayət edər.

Bilirəm, bəzilərinizin ürəyindən keçir deyəsiniz ki, bu gün nizamı pozulmuş dünyada müsəlmanların bir problemi də onların qüsurlu idarəçilik sistemində yaşamaları, yəni islam ölkələrinin çoxunda monarxiya və avtoritarizmin hökm sürməsidir. Təbii ki, ortada ərəb şeyxləri, M.Qəddafi, S.Hüseyn, H.Mübarək, hələ də hakimiyyət üçün çarpışan B.Əsəd kimi “nümunələr”in olması adamlarda bu qənaəti gücləndirir. Amma gəlin, razılaşaq ki, hakimiyyət hərisliyi dini mənsubiyyətlə yox, insan xisləti ilə bağlıdır. Oturduğu kreslodan yapışıb qopmaq istəməmək, ömür boyu hakimiyyətdən sallaşıb qalmaq xasiyyəti Amerika, Afrika və Asiya qitələrində müsəlman olmayan bir çox ölkələrin liderlərinə də xasdır. Yəni burada bir səmavi din olaraq İslamı günahlandırmaq doğru deyil.

*   *   *

P.S. Yazının sonuncu abzasının müsəlman dünyasında yeganə demokratik ölkə sayılan Türkiyə Cümhuriyyətində siyasi sistemin dəyişdirilməsi, yəni parlament idarəçiliyinin prezident üsul-idarəsi ilə əvəzlənməsi üçün keçirilmiş referenduma heç bir aidiyyəti yoxdur…

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

ARMUD FORMASINDA BİR MUSİQİ

Yaradıcı insan patoloji sərhədlərə yaxınlaşma cəsarətini göstərib, ondan reallığa geri dönə bilən insandır. Bunu alim və sənət adamına da, sadə insana və dahiyə də şamil etmək olar.   Bəzi psixiatrlar yaxından görmədikləri, tanımadıqları halda eşitdikləri bəzi davranış və hərəkətlərə görə məşhur adamlara diaqnozlar qoymuşlar. Eyni şeyi psixoanalitiklər də edirlər bəzən. Onlar bu “gücü”  Ziqmund Freydin “Yaradıcılığın psixoanalizi. Da Vinçi, Mikelancelo, Dostoyevski” adlı kitabından alırlar…

Hardasa çox illər əvvəl AzTV və BBC üçün proqram hazırlamaq üçün Egey bölgəsinə — Datça yarımadasına getmişdim. Lakin məni bu cənnət bölgəyə gətirən həm də türk şeirinin ən qeyri-adi nümayəndəsindən biri olan Can Yücel idi. Ömrünün son illərini buradakı kiçik evində keçirtmişdi o. Müsahibə almaq istəyirdim ondan. Şairi evində tapa bilmədim, onu anidən xəstəxanaya yatırmışdılar. Evin yanında sonralar “Can evi” deyilən bir qəhvəxanada oturub rəfdəki kitabları qarışdırdım, birini əlimə alıb rastgələ açdım. Yazımın sonunda paylaşdığım “Dəvət” şeyriydi…

XX əsr Avropa musiqisində inqilab etmiş böyük islahatçı, eksentrik bəstəkar və pianoçu idi. Onun fortepiano əsərləri impressionizm, minimalizm kimi o dövrün bir çox musiqi cərəyanlarının əsasını təşkil etmişdi. O, sürrealizmin musiqidəki təmsilçisiydi. Fransanın sərt iqlimli Normandiya əyalətində doğulmuşdu. Musiqiyə ironiya gətirmişdi, amma öz həyatının ironiyası isə dünyaya 50 il tez gəlməsində idi. “Dünyanın qoca vaxtında çox cavan gəlmişəm bu dünyaya” deyirdi özü haqda. Əllicə il sonra doğulsaydı, hippi nəslinin idoluna çevrilər və bəlkə də Lennonla Makkartnini belə kölgədə qoyardı. Erik Sati (fr. Erik Satie, 1866-1925) isə öz dövründə lağa qoyuldu, konservatoriyanın 2-ci kursundan qovuldu.  Satinin yaradıcılığı vur-tut 100-ə yaxın əsərdən ibarətdir. Yaxın dostu, görkəmli kinorejissor Jan Kokto “Onun əsərləri açar dəliyi qədər kiçikdir, amma nələr baş verdiyini dəlikdən baxınca anlayırsan” demişdi.

Çox adam Erik Satinin adını ilk dəfə Salvador Dalinin məhşur “Dəniz önündəki masa – Erik Satiyə sayğı ilə” tablosu ilə eşidib. Kubizmin bu məşhur əsərini görənlər “Sati kimdir ki, Dali tablosuna onun adını verib” deyə hələ də ağız büzürlər. Satini tanıyınca, onun gnossiennes, gimnopediya və jazzopediyalarını dinlədikcə isə musiqisinə aludə olurlar. Təsadüf elə gətirdi ki, mən Satini Dalinin tablosundan deyil, Can Yücelin “Dəvət” şeyiri sayəsində tanıdım —

…Mumları da yaktım.
Bak hepsi, Erick Satie severdi. 
Hatırladım.
Müziği de ayarladım…

Can Yücelin (1926-1999)  atası Cumhuriyyətin ilk Maarif nazirlərindən idi, oğluna mükəmməl təhsil vermişdi. Kembric universitetindən məzun oldu, Çe Gevara və Mao Tze-dunu tərcümə etdi, buna görə Türkiyədə həbsdə yatdı. Acı dili, ağır xasiyyəti, içkiyə düşkünlüyü və davakarlığı ilə tanınırdı. O, türk poeziyasının karizmatik və tərz sahibi şairlərindəndir. Çılğın idi, söyüşkəndi, amma dili sadə idi. Bu səbəbdən də çox oxunur və sevilir. Şərab içdiyinə görə məzarı dəfələrlə dindar vandallar tərəfindən dağıdılıb, başdaşı param-parça edilib.

O səyahətdə Can Yücel mənə Erik Satini tanıtdı. Borxesə aşıq olub, aludə olduğum illər idi. Onun ən gözəl kitablarından biri olan “Qum saatı”nın ilk hekayəsi “Başqa biri” (isp. El Otro) gəlmişdi ağlıma. “Dəvət”də Can Yücel 20, 35 və 40 yaşlarındakı 3 ayrı Can Yücelle bir masada oturub yeyir-içir, Borxes isə hekayədə özünün cavan versiyası ilə qarşılaşır. İxtiyar Borxes 70 yaşında, gənc Borxes isə 19 yaşındadır. “Bütün anlar zaman içində qeyb olurlar, yağış altındakı göz yaşları kimi” yazmışdı mistik yazar. Hekayədə gənc Borxes üçün hər şey yuxudur, yaşlı Borxes üçünsə aydınlanma, oyanma anı. Amma ölüm yaddaşın üzərinə çökür və yaddaşdakılar sadəcə başqaları tərəfindən nə vaxtsa xatırlanacaq mətnə çevrilir.

Borxeslə Can Yücel arasındakı bu gözlənilməz oxşarlığı türk şairin Londondakı təhsil illərinə bağlamışdım. Bəlkə o da gəncliyində Borxes kimi Jon Dannın “Prekoqnitiv yuxular” ideyaları ilə tanış olmuş, o dövrün görkəmli fizikləri kimi parapsixologiyanın sehirli dünyasına aşıq olmuşdu.

Günü bu gün də hər Borxes oxuyanda Sati dinləmək istəyirəm, Gimnopediya dinləyəndə isə əlim Borxesin kitabına uzanır…

Hüzur və hüznün sehrbazıdır o. Və sonbaharı notlarla rəsmedən adam. Soyuğu iliklərində hiss etdirən, bədəni gizildədən səsləri o gətirib musiqiyə. Bahardan sonbahara atır adamı, çiskinli bir səhərdə melodiyaları melanxoliyə sürükləyir hər kəsi. Notlar yerbəyer olub yüksəlməyə başlayınca da dumanın içindən günəşin ilk qırılmış şüaları gözə çarpır. Və sanki Onun o əsrarəngiz musiqisi olmasa, Günəş də heç doğmayacaq…

Dadaist olmasındandır ki, bəstələrinə qəribə adlar verirdi. “Gnossiennes”in kəlmə anlamı yoxdur, Satinin uydurduğu sözdür. Uydurma bir söz, amma necə bir müsiqi – patefonun iynəsinə ilişib qalmış val kimidir, təkrarlanır, təkrarlanır, keyfiyyətsiz lenti proyektora ilişib sıxışmış həyat haqda filmdir. Musiqi bitir, amma nöqtə qoyulmadan, eynilə həyatın özü kimi.

“Gnossiennnes No.3”ə qulaq asan “təkcənəliyə” çəkilir sanki, həyatın ritmindən çıxıb öz ritminə qapılır, cezv olur insan və sıx bir dumanın içində çocuq qalmış bir ixtiyar kimi hiss edir özünü. Sükunət, dinclik verir Satinin musiqi pyesləri. Hər şeyin mənasını itirməsi ilə gələn qorxusuzluq kimidir “Gnossienes”lər, insanı qoparıb ağlı ilə deyil, ürəyi ilə deyil, ruhu ilə başbaşa buraxan bir musiqidir. Nöqtə qoymasını bilən, amma qəsdən qoymayan adamdır Sati.

İnsanı özündən qoparan “Gymnopediya” onun bəstələrinin böyük əksəriyyəti kimi musiqi anaxronizmidir. Satinin fortepiano pyesləri XIX əsrin sonlarında yazılıb. O dövr musiqidə VaqnerMaler kimi monumentalist nəhənglər və Brukner kimi ağırçəkililər hökmranlıq edirdilər. Sati onlar varkən necə musiqi bəstələyib, hardan alıb bu dəli cəsarəti?

Sati çox hərtərəfli adamdı – kimyagərdi, sənaye dizayneriydi, reklamçı, yazar və naşirdi, caz sevirdi. Ateistdi, kommunistdi və “ist”lə bitən onlarla başqa şey. Eksentrikdi, kimsəyə bənzəmirdi, ona görə də ətrafına o dövrün qaymaqları toplanırdı – Debüssi, Pikasso, Kokto, Stravinski, Ravel, Brankuzini və b. Amma çox əsəbiydi, dalaşqan və xuliqandı. Ən kiçik tənqidə belə dözümü yoxdu. Bir kərəsində görkəmli fransız bəstəkarı Moris Ravel Satinin musiqisini “formasız” adlandırmışdı. İntiqamı çox acı olmuşdu — ən yaxın dostuna ithaf etdiyi bəstəsini “Armud formasında 3 parça” adlandırmışdı.

O, musiqiyə post-modernizm gətirmişdi. “Furniture music”, yəni “mebel musiqisi” ideyasını irəli sürərək XX əsr Avropa musiqisındə böyük bir inqilab etdi. Ölümündən 40 il sonra “furniture music” minimalist avanqard cərəyanın əsasını təşkil etdi.

Musiqi stili və bəstələrində, davranışlarında, hətta qarderob və yemə-içməsində belə fərqli idi Sati. Bütün bu fərqlilikləri ilə də zarafat edir, hər şeyə barmaqarası baxır, burjuaziyadan, konformizmdən, paradan-puldan nifrət edir, qayda və ritualları rədd edirdi. Qadınlara münasibətdə də fərqlənirdi. Ömründə ancaq bircə qadını olmuşdu. Sevgisinin ömrü isə cəmi 6 ay. Fırtınalı keçən bu eşq təcrübəsindən sonra Sati özünü kalvados və absentə elə verdi ki, bir müddət sonra da serrozdan öldü…

Çoxları Ziqmund Freydin “Yaradıcılığın psixoanalizi. Da Vinçi, Mikelancelo, Dostoyevski” kitabında sənətkarların psixi durumunu, analizini araşdırdığını iddia edirlər. Əslində isə Freydin məqsədi başqa idi. Kitab Freydin Vyana universitetindəki mühazirələri əsasında tərtib edilib. “Leonardo da Vinçinin uşaqlıq xatirələri”, “Mikelancelonun Moiseyi” və “Dostoyevski və ata qatili” adlı 3 essedən ibarətdir bu mükkəmməl əsər. “Psixoanalizin atası” burada 3 dahinin şüuraltı düşüncələrini analiz edir, yaradıcılıqlarındakı şedevrlərə orijinal interpretasiya verir.

Freyd 3 dahinin ruhi problemlərini deyil, ilahi əsərlərindən aldığı doyumsuz həzzin qaynağını araşdırmağa çalışdı. O, sənətin beyinə deyil, duyğulara xitab etdiyini düşünürdü. Daliyə də, Sati ilə Can Yücelə də müxtəlif psixoanalitiklər müxtəlif diaqnozlar qoyublar. Daliyə-dəli, Satiyə-paranoyik, Yücele isə nevrotik və alkoqolik. “Mənimlə dəli arasındakı fərq ondadır ki, mən dəli deyiləm” demişdi Salvador Dali. Eyni sözləri Erik Sati və Can Yücel haqda da desək, yanılmarıq…

Öldüyündə Satinin bir otaqlı darısqal evindən çox sayda məktub, çətir kolleksiyası, 2 piano və bir də özünün dizayn etdiyi reklam işləri çıxmışdı. Bu reklamlar var olmayan əşya və cisimlərin reklamı idi…

Əgər nə vaxtsa bir günü özünüzə ayırıb insanlardan uzaq durmaq istəsəniz, dinləmək üçün yanınıza mütləq bir Sati diski alın…

DAVET

“şunları bir araya toplayayım.
Bir güzel muhabbet edelim” diye düşündüm.

Mutfak işinden de anlarım.
Donattım sofrayı.
Bayağı uğraştım.
Hepsinin, ayrı ayrı ne
yemekten, ne içmekten
hoşlandığını iyi bilirim.
Bayağı da para gitti.

Birinin yediğini öbürü yemez.
Ötekinin içtiğini beriki içmez.
Dört kişilik sofra kurdum.

Mumları da yaktım.
Bak hepsi, Erik Satie severdi. 
Hatırladım.
Müziği de ayarladım. 

Geldiler.

20 yaşında ben, 
35 yaşımda ben, 
40 yaşımda ben ve 
bugünkü ben dördümüz.

Birden yirmi yaşımı, otuz beş yaşımın karşısına oturttum.
Kırk yaşımın karşısına da, ben geçtim.
Yirmi yaşım, otuz beş yaşımı tutucu buldu.
Kırk yaşım ikisinin de salak olduğunu söyledi.

Yatıştırayım dedim.
“Sen karışma moruk” dediler. Büyük hır çıktı.
Komşular alttan üstten duvarlara vurdular.
Yirmi yaşım kırk yaşıma bardak attı.

Evin de içine ettiler. 

Bende kabahat.
Ne çağırıyorsun tanımadığın adamları evine …

 

https://www.youtube.com/watch?v=oOTpQpoHHaw

ERIK SATIE Gnossienne 1- Alessio Nanni, piano

 

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

read more
By: Redaksiya

Müdafiə nazirini kövrəldən əsgər

Cümhuriyyət dövründə ordu quruculuğu, əsgərin vətənə sevgisi nümunələri və keçmişə baxıb gələcəyi düşünmək ətrafında müzakirə aparmışıq.

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

YAŞIL TAXTA PARÇASI

Məzarı üçün qeyri-adi bir yer seçilmişdi. Vəsiyyətinə uyğun olaraq dəfnində dini rituallar yerinə yetirilmədi. Zatən rus kilsəsinin Sinodu ölümünə yaxın onu pravoslavlıqdan çıxartmışdı. Dəfnində keşişin ənənəvi ayini yerinə mərhumun dostu “yaşıl taxta parçası” haqda bir hadisə danışdı. Böyük rus yazıçısı Lev Tolstoyun belə fərqli yerdə dəfn edilməsinin səbəbi o hadisənin nəqlindən sonra aydın oldu…

Yaşıl taxta parçası uydurulmuş, unudulmuş bir artefaktdır, yəni insan tərəfindən yaradılmış obyektdir. Deyirlər ki, guya Ümumbəşəri Səadətin sirri bu artefaktda saxlanılıb. Lev Tolstoyun böyük qardaşı Nikolay çocuqluğunda həmyaşıdları ilə oynarkən onlara xoşbəxtliyin sirrinin bu taxta parçası üzərində yazılı olduğunu söyləmişdi. O taxta parçası Yasnaya Polyanada, yol kənarında, dərənin kənarında torpaqda basdırılaraq gizlədilmişdi. Lev Tolstoy 1905-ci ildə yazdığı bir məqaləsində qardaşı ilə uşaqlıqda qurduqları “Qarışqa Qardaşlığı” adlı cəmiyyətdən bəhs edir, onun missiyasının bəşəriyyəti xoşbəxt etmə olduğundan yazır. O, oxucusuna səslənərək təkid edir ki, “bir müddət yaşamayın”, kim olduğunuz və sizi nələrin gözlədiyi haqda düşünün, həyatın mənasını tapın. Və fikirlərini gücləndirmək üçün İncildəki rəvayətlərdən misal gətirərək həyatın əsas qanununu belə ifadə edir – “Özünə arzuladığını başqasına et”.

Ali məqsədə — bütün insanları bədbəxtliklərdən qorumağa və xoşbəxt olmalarına nail olmaq, yaşıl taxtanın sirrini öyrənmək üçün bəzi şərtlər yerinə yetirilməli idi. Nikolay deyirdi ki, əgər küncə qoyulmuş uşaq ağlına ağ ayını gətirməsə, sirri bilmiş olacaqdı. İllər sonra Lev Tolstoy “Xatirələr” adlı kitabında belə yazır – “Küncə qoyulduğumda ağ ayını ağlımdan çıxara bilmirdim, nə etsəm də, ayı dönüb-qayıdıb gözümün önünə gəlirdi. O haqda düşünməmək mümkün deyildi”.

Balaca Lev və Nikolayla birgə digər uşaqların da ağlına girən bu “inadkar ağ ayı” hadisəsi təbəssüm etdirən şirin bir xatirə kimi qalacaqdı, əgər ”Xatirələr” kitabı amerikalı psixoloq Daniel Veqnerin əlinə keçməsəydi. Ağ ayı hadisəsindən 100 il sonra kitabı oxuyan Veqner 1985-də tələbələri ilə eksperiment keçirir. O, onları 2 qrupa bölür, birinci qrupa bəyaz ayı haqda düşünməyə icazə verir, digər qrupa isə qadağan edir. Ayı qadağa qoyulan ikinci qrupdakıların ağlına daha çox gəlir.

Daha sonra Veqner ikinci qrupdakı tələbələrə ayı haqda düşünməyə icazə verir. Və məlum olur ki, tələbələr ayını əvvəlki eksperimentdən daha çox ağıllarına gətirirlər. Amerikalı psixoloq maraqlı bir nəticəyə gəlir – “Düşüncə prosesi kontrol altına alınmağa çalışıldığında yasaq fikir ağla daha çox gəlir”.

Veqner gəldiyi nəticələri populyar bir psixologiya jurnalında dərc etdirir. O, “İronik proseslər” və “ironik bumeranq” kimi anlayışlar, bunların əsasında da yeni bir nəzəriyyə yaradır. Bu nəzəriyyənin məğzi çox sadədir əslində — “Düşüncəni boğma təşəbbüsü əks-effekt yaradır – yasaq olan şey şüura daha güclənmiş şəkildə qayıdır”.

“Bumeranq” adlandırılan nəzəriyyə bu gün hər sahəyə tətbiq olunur. Oksfordlu alimlər Pol Salkovskis Martina Reynolds birini siqareti buraxmağa təkid edəndə o insanda siqaretə daha çox həvəs yarandığını müşahidə ediblər. Eyni şey depressiya ilə mübarizə aparan psixoloqların da diqqətini çəkib. Əslində, problemin həllini uşaq psixoloqları çoxdan bilirlər – çocuğun əlindən oyuncağı başqa bir oyuncaq verməklə almaq olar. Bəlkə də beyin insan yaşlananda da elə uşağınkı kimidir.

Veqnerə görə, “Bumeranq effekti” çox zaman insanlar üçün təhlükəli də ola bilər. Beynə girmiş və oradan atılmayan müxtəlif fikirlərdən arınmaq bəzən olduqca çətin olur. Eynilə bizim məhşur mahnımızda deyildiyi kimi “Bu fikri başımdan ata bilmirəm”. Nə qədər ironik səslənsə də, insan beyni hansısa bir fikri basdırmaq, atmaq və ya silmək istəndiyində yenidən o fikrə qayıdır. Beyin insanın o fikri doğurdan da atmaq istədiyinə əmin olmağa çalışır. Və nəticədə insan yasaq mövzu haqda daha çox fikirləşməyə məcbur olur.

Hansısa bir düşüncəyə nəzarət etmə cəhdi beyindəki müəyyən daxili resurslara ehtiyac hiss edir ki, onlar da o qədər də çox deyillər. Tayvan universitetindən psixoloq Yun-Ven Lien də psixiki resursların tükənməsi ilə insanın öz düşüncələri üzərindəki kontrolu itirdiyini deyir.

İsveçli psixoloq Qustav Karlson sosiopatik hadisələrin fərdlər və böyük insan qruplarındakı təkamülü üzrə ixtisaslaşıb. Son illər Ukraynada apardığı sorğularda 2 mindən çox yerli insan iştirak edib. Psixoloq hər bir respondentdən gün ərzində neçə dəfə hansısa bir hadisə üzərində düşünmədiyini qeyd etməsini istəyib. Sorğunun nəticələri alim və mütəxəssisləri dəhşətə düşürüb.

Respondentlərin

  1. a) 100 %-i Putin haqda,
  2. b) 98 %-i Rusiya və ruslar haqda,
  3. c) 97 %-i mühacirət haqda,
  4. d) 95 %-i kommunal xərclər haqda,
  5. e) 80 %-i Şengen vizası haqda

düşünmədiklərini söyləyiblər….

Düşdüyü siyasi-iqtisadi böhran nəticəsində dərin uçuruma yuvarlanmış bir ukraynalı bütün günahları Rusiya və Putində gördüyü, gecə- gündüz qurtulmaq üçün mühacirət və Şengen vizası haqda düşündüyü, ev və kommunal xərclərdən yeməyə pul tapmadığı halda bunlar haqda DÜŞÜNMƏDİYİNİ deyir. Bu nonsensdir, olacaq şey deyil, imkansızdır.

Nəticələri incələdikdən sonra Q. Karlson sensasiyon bir fikir irəli sürür – “Ukrayna əhalisinə qarşı sistematik olaraq güclü serebral hücum aparılır və bu hücum insan şüurunu kütləvi manipulyasiya edən peşəkar mütəxəssislər tərəfindən həyata keçirilir”.

Karlson bu hücumu etməyə qadir yeganə güc olduğunu deyir – Rusiya Silahlı Qüvvələrinin Baş Kəşfiyyat İdarəsinin (GRU) “Kalista Diversiya və Terror Əməliyyatları Mərkəzi” və onun ən sirli, üzəri qatı dumanla örtülü “Mental-Koqnitiv Araşdırmalar İdarəsi”. Bu Mərkəz Amerikanın Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin (CIA) ASS (Arizona Secret Service) ilə yanaşı 1991-dən Ukraynada fəaliyyət göstərir…

* * * * *

Məqaləni yazmağa başlayanda böyük humanist Lev Tolstoyun Ümumbəşəri Səadət hülyasını bu qədər fərqli istiqamətə yönəldəcəyim ağlımın ucundan belə keçməzdi. İnsan, onun əbədiyaşar xoşbəxtlik arayışlarını “GRU”, “diversiya”, “terror” kimi çağımızın atributuna çevrilmiş anlayışlarla bir yerə qoymağa çətinlik çəkir. “Xoşbəxtlik” və “terror”un bir yerdə olması necə də ürkütücü və diksindiricidir. Tosltoy bilsəydi ki, onun məsum “ağ ayı”sından gizli psixoloji eksperimentlərdə istifadə edib insan beyinlərini idarə etməyə çalışacaqlar, heç ”Xatirələr” kitabını qələmə almazdı. “Ağ ayı”nın siyasətin kirli işlərinə alət ediləcəyini az da olsa duysaydı, güman ki, “Yaşıl taxta parçası”nın yaxınlığında dəfn olunmasını belə   istəməzdi. Kim bilir, bəlkə Nikolay heç özü də o taxta parçası haqda balaca dostlarına danışmaz, xoşbəxtliyin sirrinin harada saxlandığını kimsə ilə bölüşməzdi.

Amma Lev Tolstoy buna inanmışdı. “Sevdiyim hər şey məndə yoxdur. Amma nəyim varsa hamısını sevirəm” deyirdi böyük rus yazıçısı. Həyatı sevirdi, Yaradanı və insanı sevirdi, xeyrə inanırdı, işığın və xoşbəxtliyin təntənəsinə inanırdı. O, “Xatirələr”i yazanda nə orta yaşda idi, nə də gənc, uşaq isə heç deyildi. Kitab 1901-ci ildə yazılıb və o zaman Tolstoy 73 yaşında idi. Lakin ahıl yaşına baxmayaraq o, çocuqluğundakı kimi hələ də Ümumbəşəri Səadətə inanır, insan oğlunun şiddət və nifrətdən uzaq duracağına ümidini itirmirdi. “Böyük həqiqətlər sadə olanlardır” deyirdi Tolstoy. Həm də deyirdi ki, “Bu günü yaşamaq yerinə keçmişimizlə əlləşib gələcəyimizi məhv edirik. Oysa keçmiş keçmişdə qalıb, gələcək isə məchuldur, var olan bir şey var – o da bu gündür”. Bu günü yaşamaq belə necə böyük səadətdir…

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

read more