Qəribə mənzərə: mənəviyyat məcburi geyim üslubları ilə ölçülür, əxlaq yaxalığa bağlıdır və təhsil qarderob nəzarətindən başlayır
Böyüklər başqalarının həyatı üzərində güclərini nümayiş etdirmək istədikdə, lakin həqiqətən mürəkkəb məsələləri həll etmək üçün nə gücdə, nə də istəkdə olmadıqda bürokratik və ictimai fəallığın xüsusi bir növü ortaya çıxır. Uşaq geyimləri bunun üçün idealdır. Şalvarlar mənəvi təhdidə çevrilir, paltarlar qadının taleyinin simvolu elan edilir və adi məktəbli qız böyüklərin onun necə böyüməli olduğunu, necə görünməli olduğunu və cəmiyyətdə hansı rol oynamalı olduğunu əvvəlcədən müəyyən etdiyi təhsil təcrübəsinin obyektinə çevrilir. Beləliklə, moda haqqında deyil, nəzarət haqqında bir hekayə başlayır. Və bu nəzarətin adı aydındır: yaxalıq kimi şalvar.
"Verstka" nəşrinin araşdırmasına görə, Rusiyanın dövlət məktəblərində 10-16 yaş arası qızlar üçün 22 ənənəvi təhsil sinfi fəaliyyət göstərir və təşkilatçıların sözlərinə görə, orada təxminən 400 şagird təhsil alır. Layihə 2024-cü ildə Udmurtiyada başlayıb və sonra Krasnodar diyarı da daxil olmaqla digər məktəblərə, 2026-cı ildə isə Krımadək genişləndirilib.
Təşəbbüskar pravoslav fəalı Olqa Novqorodtseva olub və proqrama Konstantin Malofeyevin "Tsargrad" korporasiyası tərəfindən yaradılan gimnaziya nəzarət edir. Qızlara yemək bişirmə, floristika, moda və toy ənənələrinin tarixi, əxlaq dərsləri və pravoslav adətləri ilə tanışlıq öyrədilir. Yemək bişirmənin və ya ailə ənənələrinin tarixinin öyrənilməsi özü-özlüyündə istehzaya layiq deyil. Məsələ təhsil qadının taleyi üçün əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir ssenariyə çevrildikdə və şalvar praktik olaraq qadını kişiyə çevirmək üçün bir vasitə elan edildikdə ortaya çıxır.
Layihə təşkilatçılarının fikrincə, qız şagirdlər xüsusi donlar geyinməlidirlər və şalvar qadağandır. Belə bir don valideynlərə yaxalıq, qalstuk, broş və məktəb ləvazimatlarının əlavə xərclərini çıxmaqla 7500-8000 rubla başa gəlir. Nəticədə olduqca qəribə bir mənzərə yaranır: mənəviyyat məcburi geyim üslubları ilə ölçülür, əxlaq yaxalığa bağlıdır və təhsil qarderob nəzarətindən başlayır. Əgər bir qız riyaziyyat öyrənmək, mühəndis, həkim, alim və ya biznes meneceri olmaq istəyirsə, ilk növbədə taleyinin guya qadınlıq, incəlik və ailə həyatına hazırlıqla əlaqəli olduğunu xatırlamağa təşviq olunur. Bəs niyə böyüklər bu keyfiyyətlərin şalvarla uyğun gəlmədiyinə qərar verdilər? Və onlara öz qadınlıq anlayışlarını başqalarının uşaqları üçün məcburi həyat standartına çevirmək hüququnu kim verib?
Xüsusilə maraqlıdır ki, Rusiya təhsil sisteminin özündə qızlar üçün şalvarlara qadağa qoyulmur. Təhsil Nazirliyi izah edib ki, məktəblər valideynlərin və şagirdlərin fikirlərini nəzərə alaraq geyimin görünüşü, rəngi və tərzi ilə bağlı tələbləri müəyyən etmək hüququna malikdirlər. Milli QOST isə əsasən məktəbli formalarının texniki xüsusiyyətlərini tənzimləyir. Qızlar üçün məktəb geyimləri ilə bağlı tövsiyələrdə ətəklər və sarafanlar ilə yanaşı, klassik şalvarlar da açıq şəkildə qeyd olunur. Ona görə də, ənənəvi təhsil dərslərində şalvarlara qadağa qoyulması ümumölkə tələbi deyil, müəyyən bir proqramın spesifik xüsusiyyətidir. Bu, sualı daha da aktuallaşdırır: niyə yerli təhsil təşəbbüsünü uşaqlar üçün sərt məhdudiyyətlər sisteminə çevirməlisiniz?
Lakin şalvar məsələsi boşluqda mövcud deyil. Rusiya illərdir məktəblərdə dini geyimlərlə bağlı müzakirələr aparır. Bir neçə bölgədə dini baş örtüklərinin taxılmasına məhdudiyyətlər qoyulub və bəzi təhsil müəssisələri niqab da daxil olmaqla, üz örtüyü geyimlərini qadağan edib. Çeçenistanda isə əksinə, hicab qızlar üçün gündəlik məktəbli formasında məcburi elementdir. Bu, təəccüblü bir mənzərədir: bir yerdə dini simvol münaqişə mənbəyinə çevrilir, digər yerdə isə məcburidir və indi bəzi fəallar hətta qızlar üçün məqsədləri barədə müəyyən bir təsəvvürü gücləndirmək üçün hazırlanmış xüsusi formalar təklif edirlər. Burada ardıcıl təhsil siyasəti haradadır və uşaqlara qarderobları vasitəsilə ideologiya tətbiq etmək cəhdi haradadır?
Və burada ayrıca müzakirəyə layiq bir sual ortaya çıxır. Niyə bu cür sosial təcrübələr tez-tez siyasi mərkəzdən uzaq bölgələrdə başlayır? Ənənəvi təhsilin ilk pilot proqramı Udmurtiyada baş tutdu, sonra Krasnodar diyarı və Krıma yayıldı. Udmurtlar Rusiyanın öz dilləri və mədəni ənənələri olan yerli xalqıdır. Lakin dəlil olmadan proqramın xüsusi olaraq udmurtlara qarşı yönəldiyini və ya bu siniflərdəki bütün şagirdlərin yerli olduğunu iddia etmək səhv olardı. Belə bir niyyətə dair heç bir dəlil yoxdur. Və yenə də regional məktəblərin niyə bu cür təşəbbüslər üçün məkana çevrildiyi sualı tamamilə məntiqlidir. Uşaqlar sosial fəalların düzgün ailə, düzgün qadın və düzgün cəmiyyət haqqında öz fikirlərini tətbiq edə biləcəkləri rahat bir eksperimental auditoriyaya çevrilirlərmi?
Kiçik etnik qruplara gəldikdə, birləşmənin qiyməti xüsusilə yüksək ola bilər. Dil, ailə adət-ənənələri, milli geyim və tarixi yaddaş nəsillər arasında rəsmi fərmanla deyil, canlı mədəniyyət vasitəsilə ötürülür. Əgər bu mədəniyyətin üzərinə vahid ideoloji şablon qoyularsa, yerli xüsusiyyətlərin hər kəsə necə yaşamağı öyrətmək hüququ olan insanlar tərəfindən hazırlanmış universal modellə əvəz olunması riski var. Bu, avtomatik olaraq genofondun məhvinə və ya xalqların qəsdən məhv edilməsinə gətirib çıxarmır. Lakin mədəni birləşmə, xüsusən də uşaqlara erkən yaşlarından dəyərlərinin əvvəlcədən müəyyən edilmiş davranış modelinə uyğunluqla müəyyən edildiyi öyrədilərsə, fərdi kimliyi həqiqətən zəiflədə bilər.
İndi isə iki gündəmi müqayisə edək. Birində böyüklər qızın şalvar geyinib-geyinməməli olduğunu, bunun onu daha az qadın edib –etməyəcəyini və səhv geyim tərzinin ənənəvi dəyərləri sarsıdıb-sarsıtmayacağını böyük ciddiliklə müzakirə edirlər. Digərində isə uşaqların təhlükəsizliyi, asılılıqlar, zorakılıq və psixoloji stress kimi daha ciddi məsələlər var.
Rusiya Uşaq Hüquqları üzrə Komissarının 2024-cü ilin sentyabr ayında təqdim etdiyi bir araşdırmaya görə, təhlükəsiz həyat tərzi ilə bağlı sorğuda 35 mindən çox yeniyetmə iştirak edib. Lakin sorğuda iştirak edənlərin yarısından azı idman və sağlam fəaliyyətlərdə iştirak etdiyini deyib. Rusiya profilaktika agentliklərinin materiallarında xüsusilə yetkinlik yaşına çatmayanların alkoqol və narkotik maddə istifadəsi, erkən müdaxilə ehtiyacı və yetkinlərin asılılıqdan əziyyət çəkdiyi ailələrin problemləri müzakirə olunur. Bunlar mütəxəssislər, profilaktika, əlçatan idman klubları və ailələrlə sistemli iş tələb edən real çətinliklərdir.
Bütün rusiyalı yeniyetmələrin pivə içdiyini və ya narkotik istifadə etdiyini iddia etmək mümkün deyil. Amma məhz buna görə də asılılıq məsələləri sadə deyil, ciddi yanaşma tələb edir. Yetkinlik yaşına çatmayanlar spirtli içkilərin əlçatanlığı, narkotik istifadəsi riskləri, dağıdıcı onlayn icmalar və ya ailə disfunksiyası ilə qarşılaşdıqda, cavab effektiv profilaktika, tibbi və psixoloji dəstək, məsuliyyətli satıcılar və uşaqların qorunması olmalıdır. Şalvarın qadağan edilməsi işləyən asılılığın qarşısının alınması sistemini qurmaqdan daha asandır. Broş tikmək ixtisaslı məktəb psixoloqu tapmaqdan daha asandır. Rəsmi bir təşəbbüs keçirmək, ailədə zorakılıq və ya asılılıqla üzləşən yeniyetməyə kömək etməkdən daha asandır.
Həmçinin nəzərdən qaçırılmaması mümkün olmayan bir mədəni ziddiyyət də var. İllərdir ki, Rusiya kinosu və televiziya serialları narkotik ticarəti, cinayətkar dəstələr, alkoqolizm və yetkinlik yaşına çatmayanların cinayətkarlığı mövzularını araşdırır. Bir sənət əsəri özlüyündə sosial problemin miqyasını sübut etmir və onun yayılmasına mütləq töhfə vermir. Bəs bu mövzular mədəni gündəmdə bu qədər önəmlidirsə, niyə ictimai enerji əsasən uşaqlar üçün real təhdidlərin qarşısını almağa yönəldilmir? Niyə vaxt, pul, ideoloqlar və bütöv proqramlar məktəbli qız şalvarlarına həsr olunur, mürəkkəb sosial problemlərin həlli isə sonsuz görüşlər, idarələrarası komissiyalar və yeni konsepsiyalar tələb edir?
Rusiya ictimai xadimlərinin evdə məktəb formalarını ideoloji qarşıdurma nöqtəsinə çevirdikləri halda, digər ölkələrə uşaqları necə düzgün tərbiyə etmək barədə mühazirələr oxumalarını görmək xüsusilə qəribədir. Əgər kimsə dövlətin məktəbdə hansı geyimlərin məqbul olduğunu müəyyən etmək məcburiyyətində olduğuna inanırsa, qoy təhsil müəssisəsinin ağlabatan qaydalar müəyyən etmək hüququnun harada bitdiyini və uşağın şəxsiyyətinə müdaxilənin harada başladığını izah etsin. Əgər geyim düzgün qadın təhsili üçün məcburi tələb elan edilibsə, niyə proqramın qızların öyrənməsinə, müstəqilliyinin inkişafına, karyera planlarının hazırlanmasına və öz qərarlarını verməsinə nə dərəcədə kömək etdiyi barədə hesabat tələb etməsinlər?
Və burada başqa bir sual vermədən özümü saxlaya bilmirəm: əgər oxşar proqram Bakıda tətbiq olunarsa, bizdən də ənənəvi dəyərlər adı altında bunu səssizcə qəbul etməyimiz istənilərmi? Yoxsa ekspertlər efirə çıxıb ailə azadlığına və uşaq hüquqlarına müdaxiləyə qarşı qəzəblərini bildirərdilərmi? Niyə bəzilərinin öz ölkələrinin daxili məsələsi hesab etdiyi məsələ qonşularında oxşar problemlər yarandıqda birdən-birə beynəlxalq problemə çevrilir? Prinsip hər kəs üçün eyni olmalıdır: nə dünyəvilik, nə din, nə də ənənə uşaqlara qarşı özbaşına təzyiq üçün universal əsaslandırma olmamalıdır. Məktəblər bilik verməyə, təhlükəsizliyi təmin etməyə və başqalarına hörmət bəsləməyə borcludurlar, böyüklər üçün əlverişli personajlar yaratmaq üçün emalatxanalara çevrilməməlidirlər.
Nəhayət, şalvar hekayəsində ən narahatedici məqam hətta geyimin özü deyil. Bu gün bir qıza deyilir ki, o, don geyinməlidir, çünki layaqətli qadın belə görünür. Sabah ona deyilə bilər ki, ləyaqətli qadın müəyyən bir peşə seçməməli, böyükləri ilə mübahisə etməməli və ya öz gələcəyini müəyyən etməməlidir. Əlbəttə ki, hər yemək bişirmə dərsi və ya hər geyim bu cür nəticələrə gətirib çıxarmır. Ailə ənənələri dəyərli ola bilər və valideynlərin öz inanclarını övladlarına ötürmək hüququ var. Lakin təhsil məcburiyyətə çevrildikdə və uşağın öz şəxsiyyətini inkişaf etdirmək hüququnu boğduqda təhsil olmaqdan çıxır.
Ona görə də, bu hekayədəki şalvarlar, həqiqətən də, daha ciddi bir problemin simvoluna çevrilir. Onlar bir növ qayışa çevrilir, çünki şalvarların özlərinin xüsusi bir mənası yoxdur, əksinə, böyüklər uşaqlarda məqbul davranış sərhədlərini geyim vasitəsilə möhkəmləndirməyə çalışırlar. Əgər cəmiyyət ailəni, mədəniyyəti və mənəvi dəyərləri qorumaq istəyirsə, geyimi qadağan etməklə deyil, fərdə hörmətlə başlamalıdır. Ənənənin əsl gücü onun könüllü seçimində, anlaşılmasında və ötürülməsindədir - uşağı hər gün geyim tərzi ilə əxlaqını sübut etməyə məcbur etməkdə deyil.