Ermənistan və Türkiyə arasında diplomatik yaxınlaşma sürətlənə bilər, lakin buna Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesindən ayrı baxmaq olmaz
Ermənistan rəhbərliyinin Türkiyə ilə diplomatik münasibətlərin tez bir zamanda qurulması ehtimalı ilə bağlı açıqlamaları İrəvan və Ankara arasında dialoqun intensivləşdiyini göstərir. Lakin nikbin ritorikanın arxasında daha mürəkkəb regional konstruksiya dayanır: Türkiyə Ermənistanla münasibətlərin normallaşmasına İrəvan və Bakı arasındakı nizamlama prosesi ilə sıx əlaqəli şəkildə baxmağa davam edir. Ona görə də, sərhədlərin açılması və diplomatik münasibətlərin qurulması perspektivləri təkcə ikitərəfli razılaşmalarla deyil, həm də Ermənistan və Azərbaycanın yekun sülhə doğru nə qədər irəliləyə biləcəyi ilə müəyyən edilir.
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Türkiyə ilə diplomatik münasibətlərin yaxın gələcəkdə qurulacağını bildirib. Bu arada, xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Ankara ilə dialoqun aktiv və məhsuldar hala gəldiyini və tərəflərin sərhədlərin açılması və diplomatik münasibətlərin qurulmasının istənilən vaxt baş verə biləcəyi barədə qarşılıqlı anlaşma səviyyəsinə çatdığını söyləyir. Onun sözlərinə görə, əməkdaşlığın praktik sahələrinə tarixi Ani körpüsünün bərpası, təhsil proqramları və işgüzar əlaqələrin inkişafı daxildir. Xüsusilə, Qarsda keçirilən ilk Ermənistan-Türkiyə biznes forumundan sonra növbəti oxşar forumun Ermənistanda keçirilməsi planlaşdırılır. Mirzoyan həmçinin qeyd edib ki, mallar hələ də fiziki olaraq Gürcüstandan tranzit keçir, amma ticarət əməliyyatları artıq birbaşa gömrükdə emal edilə bilər.
Bu ifadələrin faktiki əsası var. Son illərdə iki ölkə arasında əlaqələr nəzərəçarpacaq dərəcədə intensivləşib: birbaşa uçuşlar bərpa olunub, nəqliyyat və iqtisadi layihələr müzakirə olunur və xüsusi nümayəndələr münasibətlərin normallaşdırılması üzərində işləyirlər. 2026-cı ilin may ayında Türkiyənin vitse-prezidenti Cövdət Yılmaz Avropa Siyasi Birliyinin sammitində iştirak etmək üçün İrəvana səfər edib. O, Paşinyanla görüşüb və tərəflər Ermənistan-Türkiyə sərhədində yerləşən tarixi Ani körpüsünün birgə bərpası ilə bağlı protokol imzalayıblar. Bu, mühüm simvolik və praktik addım olmaqla yanaşı, uzun illərdən sonra belə yüksək səviyyəli Türkiyə nümayəndəsinin Ermənistana ilk səfəri olub. Yılmaz nəqliyyat, gömrük, enerji və rəqəmsal sahələrdə əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə edərək, ikitərəfli münasibətlərin inkişafını Cənubi Qafqazda yeni atmosferin formalaşması ilə əlaqələndirib. Lakin səfərin özü nə quru sərhədinin açılmasını, nə də diplomatik münasibətlərin qurulmasını nəzərdə tutub. Türkiyənin xüsusi nümayəndəsi Serdar Kılıç səfərdən sonra vurğuladı ki, danışıqların irəliləyişinə baxmayaraq, sərhəd keçid məntəqəsinin tam açılması üçün zəruri olan texniki və bürokratik məsələlər qalır.
Lakin əsas siyasi maneə Ermənistan-Türkiyə dialoqunun xaricindədir. Ankara dəfələrlə İrəvanla tam normallaşmanın Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin yekun həlli ilə əlaqələndirilməli olduğunu açıq şəkildə bildirib. 2025-ci ilin noyabr ayında Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan açıq şəkildə bildirib ki, Türkiyə Bakı və İrəvan yekun sülh sazişi imzaladıqdan sonra Ermənistanla münasibətləri normallaşdırmağa hazır olacaq. Fidan bu mövqeyi sərhədlərin vaxtından əvvəl açılmasının iki Cənubi Qafqaz qonşusu arasında razılaşmalara nail olmaq üçün stimulları zəiflədə və regionu uzun müddət qeyri-müəyyən vəziyyətdə qoya biləcəyi ilə izah edib. Beləliklə, bu, sadəcə Ankaranın Bakı ilə diplomatik həmrəyliyi məsələsi deyil, Türkiyə-Ermənistan marşrutunun davamlı açılmasının daha geniş sülh həllinin bir hissəsi olması lazım olduğuna dair siyasi hesablamadır.
Bu aspekt tez-tez Ermənistan nümayəndələrinin nikbin açıqlamalarında nəzərdən qaçırılır. İrəvan Ermənistan-Türkiyə prosesinin müstəqil təbiətini vurğulayır və ikitərəfli normallaşmanın Azərbaycanla danışıqlardan asılı olmaması lazım olduğunu qeyd edir. Mirzoyan əvvəllər açıq şəkildə bildirib ki, Ermənistan konstitusiya dəyişikliklərini Bakı ilə sülh danışıqlarının gündəliyinin bir hissəsi hesab etmir. Ankaranın mövqeyi isə fərqli olaraq qalır: Türkiyə rəhbərliyi açıq şəkildə yekun normallaşmanı Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin imzalanması ilə əlaqələndirir. Perspektivləri qiymətləndirərkən bu uyğunsuzluğun nəzərə alınması vacibdir: sərhədlərin açılması üçün texniki və diplomatik hazırlıqlar irəliləsə belə, Ankarada Azərbaycan-Ermənistan nizamlanmasının vəziyyəti nəzərə alınmaqla siyasi qərar qəbul ediləcək.
Bakı üçün Azərbaycanın ərazi iddialarını ehtiva edən müddəaların Ermənistanın Konstitusiyasından çıxarılması fundamental əhəmiyyət kəsb edir. Mübahisənin mərkəzində Ermənistan SSRİ və keçmiş Dağlıq Qarabağın birləşdirilməsi ilə bağlı 1989-cu il qərarından bəhs edən Ermənistanın İstiqlal Bəyannaməsinə istinad dayanır. Azərbaycan bu istinadı bir-birinin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tanınması ilə uyğunsuz hesab edir. İrəvan bu şərhi bölüşmür və bunun konstitusiyaya uyğunluğunu nəzərə almır. Məsələ danışıqların mövzusudur. Ona görə də, bu, təxirə salına bilən texniki bir detal deyil, sülh müqaviləsinin imzalanmasına və sonrakı ratifikasiyasına təsir göstərə biləcək əsas siyasi fikir ayrılığıdır.
2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin paraflanması əsas mərhələ idi. Həmin vaxt tərəflər ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Ermənistanın suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmətlə yanaşılmaqla, Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistan ərazisi vasitəsilə Naxçıvanla birləşdirəcək marşrut olan TRIPP layihəsi də daxil olmaqla nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasını irəli aparmaq barədə razılığa gəliblər. Bu müqavilələr uzun müddətdir davam edən münaqişədən praktik regional əməkdaşlığa keçidin təməlini qoyub. Lakin mətnin paraflanması onun yekun imzalanması və qüvvəyə minməsi ilə eyni deyil. Konstitusiya məsələsi də daxil olmaqla, müəyyən siyasi məsələlərdə fikir ayrılıqları davam etdiyi müddətcə, tam sülhdən danışmaq hələ tezdir.
Türkiyə üçün Azərbaycan istiqaməti təkcə siyasi deyil, həm də strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bakı və Ankara müttəfiqlik münasibətləri, enerji və nəqliyyat layihələri və regional əlaqələrin gücləndirilməsində ortaq maraqla bağlıdır. Türkiyə Cənubi Qafqazda kommunikasiyaların açılmasında, Orta Dəhlizin inkişafında və Orta Asiya bazarlarına çıxışın genişləndirilməsində maraqlıdır. Lakin bu məqsədlər Ankaranın müharibədən sonrakı sülh məsələsində Azərbaycanın mövqeyini görməzdən gəlməyə hazır olduğunu ifadə etmir. Əksinə, Türkiyə diplomatiyası Ermənistanla normallaşmanı vahid regional prosesin bir hissəsi kimi təqdim etməyə çalışır və bu prosesdə Bakı ilə İrəvan arasındakı irəliləyiş Ankara ilə İrəvan arasında daha da yaxınlaşma üçün şərait yaratmalıdır.
Eyni zamanda, xarici oyunçular da prosesə maraq göstərirlər. ABŞ üçün TRIPP-nin inkişafı və nəqliyyat marşrutlarının açılması yeni regional arxitekturanın formalaşmasında iştirakını gücləndirmək və Avropa, Cənubi Qafqaz və Orta Asiya arasında iqtisadi əlaqəni gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Avropa İttifaqı da münaqişələrin azaldılmasında və nəqliyyat və ticarət əlaqələrinin inkişaf etdirilməsində maraqlıdır ki, bu da onun Cənubi Qafqazdakı daha geniş siyasətinə uyğundur. Rusiya üçün kommunikasiyaların açılması və xarici təsir balansının dəyişdirilməsi həm iqtisadi imkanlar, həm də geosiyasi çətinliklər yaradır. Nəticədə, Ermənistan-Türkiyə normallaşması artıq ikitərəfli sərhəd məsələsi ilə məhdudlaşmır; bu, regionun gələcək nəqliyyat, iqtisadi və siyasi konfiqurasiyası ətrafında rəqabətin və qarşılıqlı əlaqənin bir hissəsinə çevrilir.
Eyni zamanda, yaxınlaşmanın iqtisadi məntiqi bütün tərəflər üçün aydındır. Sərhədin açılması Ermənistanın nəqliyyat xərclərini azalda, ticarət imkanlarını genişləndirə, Türkiyə bazarına çıxışı asanlaşdıra və investisiya üçün yeni şərait yarada bilər. Türkiyə üçün bu, onun şərq əyalətlərinin inkişafı, ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi və regional nəqliyyat layihələrində rolunun gücləndirilməsi demək olardı. Lakin təkcə iqtisadi fayda siyasi ziddiyyətləri həll etmir. Praktik tədbirlər - hava əlaqələri, biznes forumları, Ani körpüsünün bərpası və sadələşdirilmiş ticarət prosedurları - tədricən etimad yarada bilər, lakin təhlükəsizlik məsələlərinin həlli və yekun razılaşmanın əvəzi deyil.
Ona görə də, mövcud dinamikaya bütün maneələrin aradan qaldırıldığının sübutu kimi deyil, tədricən yaxınlaşma kimi baxmaq daha doğrudur. Paşinyan və Mirzoyanın açıqlamaları ikitərəfli dialoqda real irəliləyişi və İrəvanın normallaşmanı sürətləndirmək istəyini əks etdirir. Yılmazın İrəvana səfəri və Ani körpüsünün bərpası ilə bağlı razılaşma Ankaranın irəliləməyə hazır olduğunu təsdiqləyir. Lakin Hakan Fidanın mövqeyi Türkiyənin siyasi çərçivəsinin dəyişməz qaldığını göstərir: Azərbaycanla yekun razılaşma Ermənistanla tam normallaşma üçün əsas şərt kimi qəbul edilir.
Yaxın gələcəkdə tərəflər, çox güman ki, bütün siyasi məsələlərin yekun həllini gözləmədən əlaqələri inkişaf etdirməyə və fərdi praktik razılaşmaları həyata keçirməyə davam edəcəklər. Lakin tam diplomatik münasibətlərə keçid və quru sərhədlərinin açılması İrəvan və Bakının qalan fikir ayrılıqlarını aradan qaldırıb sülhü hüquqi cəhətdən möhkəmləndirə bilib-bilməməsindən asılı olacaq. Ermənistan üçün Türkiyə ilə normallaşma nəqliyyat və iqtisadi təcriddən çıxmaq üçün vacib bir fürsətdir. Ankara üçün bu, regional mövqeyini gücləndirmək və iqtisadi mövcudluğunu genişləndirmək üçün bir fürsətdir. Azərbaycan üçün məsələ müharibədən sonrakı nizamın davamlılığı və yeni regional arxitekturanın suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasına əsaslanacağına zəmanətdir.
Beləliklə, Ermənistan və Türkiyə arasında diplomatik yaxınlaşma həqiqətən də sürətlənə bilər, lakin buna Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesindən ayrı baxmaq olmaz. Və Bakı ilə İrəvan arasında yekun razılaşma əldə olunana qədər sərhədlərin tez bir zamanda açılması və diplomatik münasibətlərin qurulması ilə bağlı nikbin proqnozlar qalmaqdadır. Və Ankara ilə siyasi münasibətlərin inkişafı zəmanətli ssenaridən daha çox siyasi gözlənti olaraq qalacaq.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov