Məqbul bir həll yolu tapılsa, Azərbaycan qazı başqa bir Yaxın Şərq bazarında yer qazanmaq imkanı əldə edəcək
Azərbaycan daha bir perspektivli təbii qaz ixracat məntəqəsi qazana bilər: Yaxın Şərq. Bakı və Bağdad arasında Türkiyə vasitəsilə İraqa mümkün Azərbaycan qazının tədarükü ilə bağlı danışıqlar regionda enerji əməkdaşlığının genişləndiyini göstərir. İraq üçün belə bir marşrut idxalın şaxələndirilməsi üçün əlavə bir vasitə, Türkiyə üçün regional enerji mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirmək üçün bir fürsət, Azərbaycan üçün isə Yaxın Şərq bazarındakı mövcudluğunu genişləndirmək üçün bir addım ola bilər.
Bu perspektivin müzakirəsinə İraqın neft və qaz nazirinin müavini İzzət Saber İsmayıl və Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) vitse-prezidenti Zaur Qəhrəmanov arasında keçirilən görüş səbəb olub. Tərəflər neft və qaz sektorunda əməkdaşlığın genişləndirilməsi imkanlarını, o cümlədən Azərbaycan təbii qazının Türkiyə vasitəsilə İraqa nəqli üçün texniki və logistika variantlarını müzakirə ediblər.
Tərəfdaşlıq, investisiya və təcrübə mübadiləsi perspektivləri də müzakirə olunub. Danışıqlardan sonra tərəflər potensial layihələri araşdırmaq üçün məsləhətləşmələri və texniki görüşləri davam etdirmək barədə razılığa gəliblər.
Təchizat müqaviləsi hələlik müzakirə olunmasa da, yeni marşrutun müzakirə olunması faktı tərəflərin qarşılıqlı marağını əks etdirir. Bunun potensial əhəmiyyətini anlamaq üçün ilk növbədə İraqın enerji balansının xüsusiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır. Əhəmiyyətli karbohidrogen ehtiyatlarına baxmayaraq, ölkə daxili bazarı, xüsusən də elektrik stansiyalarının istismarı üçün lazım olan kommersiya təbii qazı ilə təmin etməkdə çətinlik çəkir.
ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının (EIA) məlumatına görə, 2023-cü ildə İraqın təsdiqlənmiş təbii qaz ehtiyatları təxminən 131 trilyon kub fut təşkil edib. Lakin ölkənin qaz istehsalı daxili istehlakdan xeyli geridə qalır. 2023-cü ildə İraq təxminən 372 milyard kub fut təbii qaz istehsal edib, təxminən 682 milyard kub fut quru qaz istehlak edib. Eyni zamanda, ölkə dünyada ən yüksək göstəricilərdən biri olan təxminən 625 milyard kub fut səmt qazını məşəldə yandırıb.
Bu uyğunsuzluq ilk növbədə, qazın toplanması, emalı və nəqli infrastrukturunun kifayət qədər inkişaf etməməsi ilə əlaqədardır. İraqın ehtiyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsi neft yataqları ilə bağlıdır, lakin lazımi gücün olmaması bütün səmt qaz təchizatının səmərəli istifadəsinə mane olur. Nəticədə, əhəmiyyətli resurslara malik olan ölkə elektrik enerjisinə olan ehtiyaclarını ödəmək üçün idxala müraciət etmək məcburiyyətində qalır.
Bu şəraitdə İraqın İran təchizatından asılılığı xüsusilə əhəmiyyətlidir. İran uzun illərdir İraq elektrik stansiyaları üçün əsas xarici qaz mənbəyi olaraq qalıb. Lakin İranda yüksək daxili tələbat, texniki məhdudiyyətlər və iki ölkə arasında maliyyə fikir ayrılıqları səbəbindən bu təchizatın etibarlılığı vaxtaşırı şübhə altına alınır. Təchizatın azaldılması və ya dayandırılması, xüsusən də tələbatın ən yüksək olduğu dövrlərdə İraqın elektrik enerjisi istehsalına birbaşa təsir göstərə bilər.
Ona görə də, Bağdadın Azərbaycan qazına olan marağına ilk növbədə təchizat mənbələrini şaxələndirmək istəyi kontekstində baxılmalıdır. Əlavə təchizatçı İraqa bir əsas xarici mənbədən asılılığını azaltmağa, enerji sisteminin dayanıqlığını artırmağa və daxili bazarı balanslaşdırmaq üçün daha böyük imkanlar qazanmağa imkan verərdi. Azərbaycan qazının mütləq İran təchizatını tamamilə əvəz etməsi lazım deyil: onu idxal sisteminin çevikliyini artıra bilən əlavə mənbə kimi görmək daha realdır.
Bu perspektiv Bakı üçün də strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Xəzər bölgəsi, Türkiyə və Avropa bazarları arasındakı mövqeyindən istifadə edərək ixrac coğrafiyasını ardıcıl olaraq genişləndirir. Azərbaycan Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-sentyabr ayları arasında ölkədə 37,9 milyard kubmetr təbii qaz istehsal olunub ki, bunun da 18,4 milyard kubmetri ixrac edilib. Avropaya 8,6 milyard kubmetr, Türkiyəyə 7 milyard, Gürcüstana 1,6 milyard və Suriyaya 1,2 milyard kubmetr qaz çatdırılıb.
Suriya marşrutu xüsusi diqqətçəkəndir. 2025-ci ildə Suriyaya Azərbaycan qazının tədarükünün başlanması ölkənin Yaxın Şərqdə ixracatının genişləndirilməsi potensialını nümayiş etdirdi. İraq bazarına potensial giriş bu istiqamətdə növbəti addım olardı. Baxmayaraq ki, onun həyata keçirilməsi nəqliyyat məsələlərinin ayrıca həllini və əlavə ixrac həcmlərinin təmin edilməsini tələb edəcək.
Eyni zamanda, potensial alıcıların sayının artması özlüyündə limitsiz ixrac resursları demək deyil. Azərbaycan mövcud istehlakçılar qarşısında öhdəliklərini, daxili tələbatı və hasilatın daha da artırılması potensialını nəzərə almalıdır. Ona görə də, İraq layihəsinin iqtisadi cəhətdən davamlılığı yalnız təkcə Bağdadın marağından deyil, həm də Bakının rəqabətədavamlı şəkildə təklif edə biləcəyi qaz həcmlərindən asılı olacaq.
Türkiyə bu potensial sxemin əsas elementidir. Onun ərazisi Azərbaycan qaz nəqli sistemi ilə İraq bazarı arasında fiziki əlaqə təmin edə bilər. Son illərdə Ankara və Bakı Cənubi Qafqaz Qaz Boru Kəməri və Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) əsasında genişmiqyaslı enerji əməkdaşlığı infrastrukturu qurublar. Bu layihələr Azərbaycana Türkiyə və Avropa bazarlarına tədarükü əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməyə imkan verib və Türkiyənin regional enerji üçün əsas tranzit mərkəzi kimi rolunu möhkəmləndirib.
İraqa gedən marşrutun potensial inkişafı Ankaranın enerji mərkəzi statusunu gücləndirməyə yönəlmiş daha geniş strategiyası ilə uyğundur. Türkiyə yalnız müxtəlif mənbələrdən idxal yolu ilə öz ehtiyaclarını ödəməyə deyil, həm də qonşu bölgələr arasında enerji ehtiyatlarının daşınması və paylanması imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Azərbaycandan İraqa əlavə qaz axınının yaranması bu rolu gücləndirə və Türkiyənin enerji infrastrukturuna yeni regional əhəmiyyət verə bilər.
Lakin Azərbaycan və Türkiyə arasında fəaliyyətdə olan qaz boru kəmərlərinin mövcudluğu avtomatik olaraq İraqa daha çox qaz nəqli imkanına zəmanət vermir. Layihənin həyata keçirilməsi üçün konkret marşrut, mövcud şəbəkələrə qoşulma nöqtələri, mövcud tutum və tranzit şərtləri müəyyən edilməlidir. İraq tərəfində qaz nəqli infrastrukturunun vəziyyəti də eyni dərəcədə vacibdir. Bütün bu məsələlər üç ölkənin müvafiq qurumları və enerji şirkətləri arasında koordinasiya tələb edəcək.
Təchizat xərcləri də əhəmiyyətli amil olacaq. Bir neçə infrastruktur bölməsi vasitəsilə nəql xərcləri, tranzit tarifləri və mümkün əlavə investisiyalar nəzərə alınmaqla Azərbaycan qazı rəqabətədavamlı olmalıdır. İraq üçün isə təchizat sabitliyinin təminatı, çevik müqavilə şərtləri və artan tələbat dövrlərində tələb olunan həcmləri əldə etmək imkanı vacibdir. Ona görə də, siyasi maraq olsa belə, son qərar kommersiya və texniki parametrlərlə müəyyən ediləcək.
Eyni zamanda, əməkdaşlıq perspektivləri yalnız standart təbii qaz ticarəti ilə məhdudlaşmır. Danışıqlar zamanı İraq tərəfi milli qaz sektorunu inkişaf etdirmək, hasilatı artırmaq və səmt qazından daha səmərəli istifadə etmək üçün beynəlxalq şirkətlərin texniki və texnoloji potensialından istifadə etməkdə maraqlı olduğunu bildirdi. Bu, SOCAR üçün əlavə imkanlar yaradır və İraqı yalnız potensial satış bazarı kimi deyil, həm də daha geniş sənaye və investisiya əməkdaşlığı üçün bir məkan kimi görə bilər.
Uzunmüddətli perspektivdə Bağdad özünün səmt qazı istehsalı və emalını inkişaf etdirməklə idxaldan asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq niyyətindədir. Nəticə etibarilə, Azərbaycandan potensial alışlar keçid mexanizminin bir hissəsinə çevrilə bilər və daxili layihələr lazımi nəticələr verənə qədər enerji təchizatının sabitliyini təmin edə bilər. Bakı üçün bu o deməkdir ki, İraq marşrutunun cəlbediciliyi yalnız mövcud çatışmazlıqdan deyil, həm də hər iki tərəf üçün faydalı olan uzunmüddətli əməkdaşlıq modeli təklif etmək qabiliyyətindən asılı olacaq.
Daha geniş regional kontekstdə bu potensial marşrut Xəzər regionu ilə Yaxın Şərq arasında əlavə enerji əlaqəsi yarada bilər. Azərbaycan ixrac iştirakını genişləndirmək perspektivi, Türkiyə tranzit mövqeyini gücləndirmək imkanı və İraq enerji təhlükəsizliyi üçün əlavə bir vasitə qazanır. Bu konfiqurasiya hər üç ölkənin maraqlarına uyğundur, baxmayaraq ki, onun praktiki tətbiqinin miqyası açıq sual olaraq qalır.
Ona görə də, SOCAR-ın İraq tərəfi ilə danışıqları qaz ticarətində irəliləyiş kimi deyil, potensial olaraq vacib bir əməkdaşlıq sahəsinin araşdırılmasının başlanğıcı kimi qəbul edilməlidir. Növbəti mərhələ - texniki məsləhətləşmələr, infrastruktur imkanlarının qiymətləndirilməsi və iqtisadi şərtlər üzrə razılaşma - bu təşəbbüsün tam hüquqlu bir layihəyə çevrilməsinin mümkünlüyünü müəyyən edəcək.
Tərəflər tranzit, xərc və zəmanətli həcm məsələlərində məqbul bir həll yolu tapa bilsələr, Azərbaycan qazı başqa bir Yaxın Şərq bazarında yer qazanmaq imkanı əldə edəcək. Bu halda söhbət sadəcə ixracın genişləndirilməsindən deyil, əksinə, Azərbaycanın regionun inkişaf etməkdə olan enerji arxitekturasındakı rolunun gücləndirilməsindən gedəcək.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov