“Çox güman ki, Tokayev Kremlə müəyyən ərazilərdə Rusiyanın maraqları üçün lobbiçilik etdiyini göstərməyə çalışır”
Türkiyə və Azərbaycan şərhçiləri Moskvanın birliyin müstəqilliyini məhdudlaşdıracağından ehtiyat edərək Qazaxıstanın Rusiyanı Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) dəvət etmək təklifini tənqid edirlər. AYNA.AZ-ın BBC-yə istinadən məlumatına görə, ekspertlər qeyd edirlər ki, Astananın istəyi Türkiyəni tarazlaşdırmaq istəyi ilə izah edilə bilər.
"Ümumiyyətlə, Rusiya türk dövlətlərinin, yəni təşkilatımızın bir hissəsi olsaydı, bu, bütün ölkələrimizə fayda verərdi", Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev 30 oktyabrda Ankarada keçirilən TDT zirvə toplantısında bildirib.
Tokayev Moskvanın TDT-yə daxil edilməsi və ya ona müşahidəçi statusu verilməsi çağırışını Rusiyanın türk dünyası ilə tarixi əlaqələri və bir çox türk xalqlarının onun ərazisində yaşaması ilə əsaslandırıb.
Kreml ən azı sözlə də olsa, təklifi həvəslə qarşılayıb. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin mətbuat katibi Dmitri Peskov Rusiyanın təşkilatın işində iştirakını məqsədəuyğun saydığını bildirib və Moskvanın hələ rəsmi dəvət almadığını söyləyib.
Bu, çox güman ki, heç vaxt baş verməyəcək: Azərbaycan buna qəti şəkildə qarşı çıxıb və Türkiyə diplomatik olaraq təşkilatın işinə potensial müşahidəçilərin məhdudiyyətlərinin olduğunu xatırladıb.
TDT-a Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan daxildir. Təşkilat 2009-cu ildə Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurası kimi yaradılıb və hazırkı adını 2021-ci ildə alıb. Katibliyi İstanbulda yerləşir.
Yalnız Türkiyə Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti, Macarıstan və Türkmənistan müşahidəçi statusuna malikdir.
Ortaq dil və mədəni köklər təşkilatın əsasını təşkil etsə də, onun gündəliyi uzun müddət ticarət, investisiya, nəqliyyat və təhlükəsizlik məsələlərini əhatə edib. TDT-nın prioritetlərindən biri Çin və Avropa bazarlarını Orta Asiya və Cənubi Qafqaz vasitəsilə birləşdirən və yüklərin Rusiyadan yan keçməsinə imkan verən Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizinin inkişafıdır.
Dünya Bankı bu marşrutun inkişafını Qazaxıstan, Azərbaycan və Gürcüstan üçün Rusiyadan keçən nəqliyyat marşrutlarından asılılığını azaltmaq üçün bir fürsət kimi görür.
“Astana Türkiyənin TDT daxilindəki fəaliyyətini balanslaşdırmağa çalışır, çünki Ankara tez-tez Orta Asiya dövlətlərinin prioritetləri ilə ziddiyyət təşkil edən məsələləri irəli sürür”, - deyə Orta Asiya Demokratiyanın İnkişafı Fondundan qazaxıstanlı politoloq Tolqanay Umbetalieva “Politik Central Asia” kanalına bildirib.
Deyib ki, məsələn, Şimali Kipri Türkiyə beynəlxalq səviyyədə tanınmağa çalışır, lakin Astana bu gündəliyi dəstəkləmək istəmir: “2025-ci ilin mart ayında Qazaxıstan və digər Orta Asiya ölkələrinin nümayəndələri Aİ ilə birgə kommunikedə Şimali Kipri tanımamağı tələb edən BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə sadiq qaldıqlarını təsdiqləyiblər”.
Umbetalievanın sözlərinə görə, region dövlətləri öz beynəlxalq mövqelərini gücləndirmək istəyirlər: “Türkiyənin TDT-da dominantlığının artması bu vəzifəni çətinləşdirə bilər, Rusiyanın iştirakı isə tarazlığı qorumağa kömək edər”.
Başqa bir səbəb isə Rusiyanın assosiasiyaya qarşı inamsızlığını aradan qaldırmaqdır. Qazaxıstanlı politoloq Qaziz Abişev hesab edir ki, Moskvanın iştirakı TDT-nın Rusiyaya və ya Çinə qarşı yönəlmədiyini nümayiş etdirməyə kömək edəcək. Onun şərhinə görə, Rusiya müşahidəçi kimi çıxış edə bilər və onun iştirakı təşkilatın üzvlərindən birinin həddindən artıq güclənməsinin qarşısını alır.
Politoloq Dosım Satpayev BBC-yə bildirib: "Bu, Qazaxıstanda belə təəccüb doğurmuş çox qəribə bir təklif idi. Çox güman ki, Tokayev Kremlə müəyyən ərazilərdə Rusiyanın maraqları üçün lobbiçilik etdiyini göstərməyə çalışır. O, özünü postsovet məkanında Çin maraqları üçün lobbiçi kimi təqdim etməkdə eyni dərəcədə uğurludur. Düşünürəm ki, bu, müxtəlif geosiyasi oyunçular və regional təşkilatlar arasında körpülər qurmağa hazır olan moderator və vasitəçi kimi çıxış etmək cəhdidir".
Tokayevin təklifinə cavab olaraq, Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) türk dövlətləri ilə münasibətlərdən məsul olan müavini Kürşad Zorlu dil tələbini xatırladıb: “Müşahidəçi statusu yalnız türk və ya qohum dillərdən birinin bütün ərazilərində dövlət və ya rəsmi dil olduğu ölkələr tərəfindən əldə edilə bilər. Rusiyanın türk xalqlarının dillərinin istifadə etdiyi regional status kifayət deyil”.
Digər dövlətlər üçün "TDT+" formatı nəzərdə tutulur. Zorlu deyib ki, dövlət başçıları və ya xarici işlər nazirləri səviyyəsində xarici tərəfdaşlarla görüşlər bütün təşkilat üzvlərinin birgə qərarı ilə mümkündür: “Rusiyanın xahişi, qəbul edilərsə, türk dünyasının ortaq maraqları nəzərə alınmaqla qiymətləndiriləcək”.
Zorlu həmçinin Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatı (TÜRKSOY) vasitəsilə altı Rusiya respublikası ilə əməkdaşlığın bərpasını təklif edib. Təşkilat 1993-cü ildə Türkiyə və keçmiş SSRİ-nin beş türkdilli ölkəsi tərəfindən mədəni əlaqələri inkişaf etdirmək, festivallara ev sahibliyi etmək və ortaq irslərini qorumaq üçün yaradılıb.