Özəlləşdirmə çekləri – Hüquqi status: Prezidentə və Milli Məclisə müraciət

Onminlərlə ailəni birləşdirən problemin sadə həll yolu: vətəndaşların dövlət başçısına böyük ümidləri var

“Facebook”da 42 min ailəni birləşdirən Özəlləşdirmə Çekləri Qrupu adından, yüzminlərlə vətəndaşı maraqlandıran problemlə bağlı növbəti dəfə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevə və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə növbəti dəfə açıq müraciət ünvanlanıb. AYNA.AZ müraciətin mətnini təqdim edir:

“Hörmətli cənab Prezident!

Hörmətli deputatlar!

Biz, dövlət özəlləşdirmə paylarını və çeklərini bu günədək saxlayan vətəndaşlar, Heydər Əliyevin hər bir vətəndaşın özəlləşdirmədə payı olması barədə sözünə inanaraq, uzun illərdir bu məsələnin ədalətli həllini gözləyirik. Bu müraciətlə sizdən istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyinə aydınlıq gətirilməsini və mübahisəli fərman müddəasının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması üçün Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verilməsi məsələsinin qaldırılmasını xahiş edirik.

Niyə müraciət edirik?

11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi çeklərdən tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddətini müəyyən edir. Həmin Fərmanın 1.2-ci bəndində isə istifadə edilməmiş çeklərin qanunvericiliyə uyğun qaydada dövriyyədən çıxarılması nəzərdə tutulur. Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası 2017-ci il tarixli rəsmi məktublarında həmin vaxt dövriyyədən çıxarılma qaydasının müəyyən edilmədiyini bildirib. Buna görə açıq qalan sual budur: vətəndaşlara paylanmış və istifadə edilməmiş çeklər dövriyyədən çıxarılıbmı? Çıxarılıbsa, hansı normativ akt əsasında və hansı qaydada?

Cənab Prezidentdən Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin III hissəsinin 1-ci və 2-ci bəndlərinə əsasən, 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması üçün Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verməsini və Fərmanın 1.2-ci bəndinin icrasının ayrıca araşdırılmasını xahiş edirik.

Milli Məclisin deputatlarından məsələni aidiyyəti komitələrdə müzakirəyə çıxarmağı və eyni hüquqi məsələnin araşdırılması üçün Milli Məclis adından Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verilməsi barədə təşəbbüs göstərməyi xahiş edirik.

İstifadə edilməmiş çeklərin dövriyyədən çıxarılmadığı müəyyən edilərsə, onlardan istifadənin bərpası, bu mümkün olmadıqda isə bərabər dəyərdə əmlak əvəzi və ya ədalətli kompensasiya imkanlarının araşdırılmasını istəyirik.

Prezidentə və deputatlara ünvanlanan müraciətlər üçün ayrıca geniş hüquqi əsaslandırma hazırlamışıq. Həmin sənədlərdə Konstitusiya və qanunların pozulması barədə mövqeyimizi əsaslandıran faktlar, rəsmi məktublar, hüquqi arqumentlər və Konstitusiya Məhkəməsinə ünvanladığımız tələblər təqdim olunur. Xahiş edirik, müraciətlərimizə baxılmasının nəticəsi və görülən tədbirlər barədə vətəndaşlara əsaslandırılmış yazılı cavab verilsin.

Cənab Prezidentə hansısa məmur, hansısa səbəbdən “çek məsələsi bitib” desə də, biz inanırıq ki, cənab Prezidentə tam və düzgün məlumat verilərsə:

1. Cənab Prezident atasının xalqa verdiyi PAY vədini pozmaz.
2. 30 ildir ümidlə gözlədiyimiz haqqın və ədalətin bərpasının nəticəsi daha da yaxşı olacaq. Necə ki, Ali Baş Komandan kimi, xalqın və atasının qeyrətli oğlu kimi - atasının vədinə əməl edərək vaxtilə bəzilərinin, müxalifətin və bəzi məmurların inanmadığı Xankəndi reallığını yaratdı. Ulu Öndər Heydər Əliyev “Çeklərinizi satmayın və bir-bir istifadə edin” deyərkən, həmin şəxslər müxalifətə inanıb öz çeklərini satdılar.
3. Ulu Öndər Heydər Əliyevin tarixi sosial-iqtisadi ədalət siyasətinin ANA XƏTTİNİ heç vaxt pozmayacaq.
4. Konstitusiyanı və qanunları, dövlətçilik və qanunun aliliyi prinsipini heç vaxt pozmayacaq.
5. Milli-mənəvi dəyərimiz olan “Quran” ayələrini heç vaxt pozmayacaq.
6. Cənab Prezident öz zatına yaraşan ədalətli, şərəfli və ləyaqətli şəkildə hərəkət edəcək.
7. Xalqın miras əmlak payını öz sahibinə qaytaracaq.
8. Səbirlə gözləyərək, şəxsinə və ailəsinə dua edən, inanan və sevən insanların ümidlərini qırmayacaq.

Xahiş edirik: Ulu Öndər Heydər Əliyevin tarixi sosial-iqtisadi ədalət siyasətinin ANA XƏTTİ barədə aşağıdakı LİNKİ açıb oxuyun.

https://share.google/aimode/pXViluAD36RBWcovi 

Burada süni intellektə verilmiş sualları və cavabı oxuyaraq həqiqətlərin bir daha şahidi olacaqsınız. İnsan da süni intellekt kimidir – onun verəcəyi qərar ona verilən inormasiyadan və sualın tam və düzgün olmasından asılıdır. Amma bəzi məmurlardan fərqli olaraq, süni intellekt bilə-bilə yalan məlumat vermir.

Konstitusiya və qanunların pozulması barədə mövqeyimizi əsaslandıran faktlar, rəsmi sənədlər və hüquqi arqumentlərlə aşağıda təqdim olunan geniş hüquqi əsaslandırmada ətraflı tanış ola bilərsiniz.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevə və Milli Məclis üzvlərinə ünvanlanan vətəndaş müraciətinə ƏLAVƏ

Dövlət özəlləşdirmə payları və çekləri üzrə Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluq məsələləri: Faktlar, hüquqi əsaslar, arqumentlər və tələblər

Cənab Prezident, xahiş edirik, bu hüquqi əsaslandırmada göstərilən faktların və sənədlərin araşdırılmasını aidiyyəti dövlət orqanlarına tapşırasınız və 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması üçün Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin III hissəsinin 1-ci və 2-ci bəndlərinə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verəsiniz. Müraciətimizə baxılmasının nəticəsi və görülən tədbirlər barədə bizə yazılı məlumat verilməsini xahiş edirik.

Bu hüquqi əsaslandırma dövlət özəlləşdirmə əmlak payı mülkiyyətçiləri olan bir qrup Azərbaycan Respublikası vətəndaşı, o cümlədən şəhid ailələri, Qarabağ müharibəsi veteranları, pensiyaçılar və digər şəxslər tərəfindən təqdim edilir. Özəlləşdirmə payları ilə bağlı eyni normativ problemdən təsirlənən çoxsaylı şəxslərin hər birinin ayrıca məhkəmə prosesinə cəlb edilməsi praktiki və effektiv hüquqi müdafiə baxımından qeyri-real və həddindən artıq ağır yük yarada bilər.

Məsələ qanunvericiliklə yaradılmış dövlət özəlləşdirmə paylarının hüquqi statusu, onların təmsil etdiyi əmlak maraqları və 1995-ci il Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramında orta və iri müəssisələrin özəlləşdirilməsi üçün nəzərdə tutulmuş bölgü mexanizmi ilə bağlıdır. Həmin mexanizmdə səhmlərin azı 50 faizinin çek hərracları vasitəsilə, 15 faizinin isə əmək kollektivinə güzəştli qaydada verilməsi nəzərdə tutulurdu. Bu tarixi normativ bölgü hər bir çek sahibinin bütün özəlləşdiriləcək dövlət əmlakının 65 faizi üzərində fərdi mülkiyyət hüququ kimi deyil, özəlləşdirmənin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş ümumi hüquqi-iqtisadi mexanizmi kimi qiymətləndirilməlidir. Hazırkı şikayətin əsas predmeti həmin qanunvericilik çərçivəsi ilə mübahisələndirilən icra hakimiyyəti aktları arasındakı normativ münasibətin və bunun şikayətçilərin mülkiyyət hüquqlarına təsirinin konstitusion baxımdan qiymətləndirilməsidir.

Şikayətçilərin hər biri istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) konkret sahibidir və mübahisələndirilən normativ müddəaların hüquqi nəticələrinin bilavasitə təsir etdiyi şəxsdir. Çoxsaylı digər şəxslərin eyni normativ vəziyyətdən təsirlənməsi hazırkı şikayətçilərin fərdi və birbaşa hüquqi marağını aradan qaldırmır.

Aşağıdakı mətn fərdi konstitusiya şikayətində irəli sürülmüş faktları, hüquqi mövqeyi və tələbləri əhatə edir. Fərdi şikayətin hüquqi əsasları və qəbuledilənlik arqumentləri işin tarixçəsini və müraciət edənlərin mövqeyini göstərir.

İlkin konstitusiya şikayəti “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 34.1-ci maddəsinə (https://e-qanun.az/framework/5404) və Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V hissəsinə əsasən (https://e-qanun.az/framework/897) şikayətçilərin hüquq və azadlıqlarına təsir edən aşağıda göstərilən normativ hüquqi aktların Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması haqqındadır.

1. HAQQINDA ŞİKAYƏT VERİLƏN NORMATİV HÜQUQİ AKTLAR

1) “Azərbaycan Respublikasında dövriyyəyə buraxılmış dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadənin müddətinin uzadılması” haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndi;

1. İLKİN FƏRDİ KONSTİTUSİYA ŞİKAYƏTİNİN QƏBULEDİLƏNLİYİ VƏ HÜQUQİ ƏSASI

2.1. Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin V hissəsi fərdi konstitusiya şikayətinin birbaşa konstitusion əsasını yaradır

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V hissəsinə görə, hər kəs onun hüquq və azadlıqlarını pozan qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktlarından, bələdiyyə və məhkəmə aktlarından, qanunla müəyyən edilmiş qaydada, həmin maddənin III hissəsinin 1-7-ci bəndlərində göstərilən məsələlərin Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən həll edilməsi üçün pozulmuş hüquq və azadlıqlarının bərpası məqsədilə şikayət verə bilər. Hazırkı şikayətdə mübahisələndirilən 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi - icra hakimiyyəti orqanının normativ hüquqi aktıdır və şikayətçilər həmin normanın onların mülkiyyət və digər konstitusion hüquqlarına birbaşa təsir göstərdiyini əsaslandırırlar.

2.2. “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 34.1-ci maddəsi hazırkı şikayətin predmetinə uyğun fərdi şikayət hüququnu təsbit edir

“Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 34.1-ci maddəsi hər kəsə onun hüquq və azadlıqlarını pozan qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının normativ hüquqi aktlarından Konstitusiya Məhkəməsinə şikayət vermək hüququ verir. Hazırkı müraciətin predmeti konkret fərdi inzibati və ya məhkəmə aktının sadəcə yenidən qiymətləndirilməsi deyil; şikayətçilərin mövqeyinə görə, yüksək hüquqi qüvvəli qanunla tanınmış əmlak-hüquqi statusa və ödəmə funksiyasına aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktlarla müddət qoyulmasının Konstitusiya və qanunlarla uyğunluğunun yoxlanılmasıdır.

Hazırkı şikayətin predmeti dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadə hüququnun yenidən yaradılması, “bərpa edilməsi” adı altında əvvəllər mövcud olmayan yeni hüququn tanınması və ya Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən yeni özəlləşdirmə mexanizminin müəyyən edilməsi deyildir. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, dövlət özəlləşdirmə paylarının hüquqi statusu və onlardan dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə (ödəmə) vasitəsi kimi istifadə hüququ qanunvericiliklə artıq tanınmışdır. Hazırkı konstitusion mübahisənin predmeti həmin qanunla tanınmış hüququn həyata keçirilməsinə müddət və məhdudiyyət qoyan mübahisələndirilən normativ müddəaların buna kifayət edən konstitusion və qanuni səlahiyyət əsasında qəbul edilib-edilməməsinin yoxlanılmasıdır.

Hazırkı şikayətin əsas konstitusion sualı belədir: qanunvericiliklə dövlət özəlləşdirmə paylarına (çeklərinə) verilmiş tədiyə (ödəmə) funksiyasının həyata keçirilməsinə son tarix müəyyən etmək səlahiyyəti Prezidentə hansı konkret Konstitusiya və ya qanun norması ilə verilmişdir və belə səlahiyyət mövcud olduğu halda onun hüquqi hüdudları nədən ibarətdir?

Əgər belə konkret səlahiyyət müəyyən edilə bilmirsə, qanunun tanıdığı hüquqi funksiyanın daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla müddət baxımından məhdudlaşdırılmasının Konstitusiyanın 94, 147 və 149-cu maddələri ilə uyğunluğu qiymətləndirilməlidir.

2.3. Bilavasitə müraciətin xüsusi hüquqi əsası — Qanunun 34.5-ci maddəsi

Qanunun 34.5-ci maddəsi müəyyən hallarda ümumi məhkəmə müdafiəsi mərhələlərindən əvvəl bilavasitə Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət imkanını ayrıca nəzərdə tutur: hüquq və azadlıqların pozulması nəticəsində ərizəçiyə ağır və bərpaedilməz zərərin vurulmasının digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınması mümkün olmadıqda şikayət bilavasitə Konstitusiya Məhkəməsinə verilə bilər. Hazırkı şikayət məhz bu xüsusi prosessual əsas üzərində də qurulur. Şikayətçilər istifadə edilməmiş çekləri faktiki olaraq öz əllərində saxlasalar da, onların qanunla əlaqələndirilən əsas iqtisadi-hüquqi funksiyasından uzun müddətdir istifadə edə bilmədiklərini, özəlləşdirmə prosesinin isə davam edən və zaman keçdikcə hüququn real bərpasını çətinləşdirə bilən proses olduğunu bildirirlər.

2.4. Zərərin digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınmasının mümkün olmaması ilə konstitusion nəzarətin predmeti arasındakı əlaqə

Şikayətçilər ümumi və inzibati məhkəmələrin hüquqların müdafiəsində mühüm rolunu inkar etmirlər. Lakin hazırkı işdə tələb olunan əsas hüquqi nəticə konkret inzibati hərəkətin ləğvi ilə məhdudlaşmır. Mübahisənin özəyində Prezidentin normativ aktlarının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun, normativ aktların iyerarxiyasının və qanunla tanınmış əmlak-hüquqi statusun aşağı hüquqi qüvvəli aktla mahiyyətcə aradan qaldırılıb-qaldırıla bilməsinin qiymətləndirilməsi dayanır. Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin III hissəsinin 1 və 2-ci bəndləri Prezident fərmanlarının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılmasını Konstitusiya Məhkəməsinin səlahiyyətinə aid edir. Buna görə şikayətçilərin qaldırdığı əsas normativ-konstitusion kolliziyanın yekun həlli konstitusion nəzarət tələb edir.

Bu baxımdan digər məhkəmələr vasitəsilə müdafiənin mümkünlüyü ilə hazırkı normativ-konstitusion problemin həlli eyniləşdirilə bilməz. Şikayətçilərin iddiasına görə, hüquqların həyata keçirilməsinə maneə yalnız ayrıca fərdi inzibati və ya faktiki hərəkətdən deyil, qanunla tanınmış hüquqi rejimlə mübahisələndirilən Prezident fərmanlarının müddəaları arasında mövcud olduğu iddia edilən normativ ziddiyyətdən irəli gəlir. Adi məhkəmənin konkret fərdi mübahisə üzrə göstərə biləcəyi hüquqi müdafiə həmin normativ ziddiyyətin konstitusion nəzarət qaydasında qəti həllini və mübahisələndirilən Prezident fərmanlarının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılmasını əvəz etmir. Buna görə normativ maneə aradan qaldırılmadıqca, şikayətçilərin iddia etdikləri hüququn praktik həyata keçirilməsinə mane olan hüquqi vəziyyətin davam etməsi riski qalır.

Bu baxımdan xüsusi olaraq nəzərə alınmalıdır ki, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 34.5-ci maddəsi digər məhkəməyə müraciətin formal olaraq mümkün olub-olmamasını deyil, hüquq və azadlıqların pozulması nəticəsində ərizəçiyə vurula biləcək ağır və bərpaedilməz zərərin həmin məhkəmələr vasitəsilə qarşısının real olaraq alınıb-alına bilməməsini hüquqi meyar kimi müəyyən edir. Hazırkı işdə isə adi məhkəməyə müraciət imkanının formal mövcudluğu mübahisələndirilən normativ maneəni aradan qaldırmadığından və həmin maneə qüvvədə qaldığı müddətdə özəlləşdirmə prosesi davam etdiyindən, belə müraciətin özü ağır və bərpaedilməz zərərin qarşısını real və vaxtında almağa qadir vasitə kimi qiymətləndirilə bilməz.

2.5. Ağır və bərpaedilməz zərər arqumentinin hazırkı işdə konkret məzmunu

34.5-ci maddənin tətbiqi üçün ağır və bərpaedilməz zərər abstrakt ifadə kimi deyil, konkret hüquqi və faktiki hallarla əsaslandırılmalıdır. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, zərər aşağıdakı halların məcmusundan yaranır: dövlət tərəfindən verilmiş və şikayətçilərin mülkiyyətində qalan qiymətli kağızların əsas hüquqi-iqtisadi funksiyasından istifadə imkanının uzun müddət bağlı qalması; həmin vəziyyət üçün aydın bərpa, alternativ istifadə və ya kompensasiya mexanizminin müəyyən edilməməsi; özəlləşdirmə predmetinin və dövlət əmlakının strukturunun zaman keçdikcə dəyişməsi; hüququn yalnız formal şəkildə mövcud qalaraq praktiki reallaşdırma imkanının getdikcə zəifləməsi. Şikayətçilər hesab edirlər ki, bu vəziyyətdə sonradan veriləcək fərdi məhkəmə müdafiəsi normativ kolliziyanı aradan qaldırmadan zərərin qarşısını tam ala bilməz.

Şikayətçilərdən hansı konkret dövlət müəssisəsinin hansı tarixdə özəlləşdiriləcəyini və bunun nəticəsində onların özəlləşdirmədə iştirak imkanının konkret hansı tarixdə itiriləcəyini əvvəlcədən göstərmələrinin tələb edilməsi hazırkı hüquqi vəziyyətin xüsusiyyətlərini nəzərə almazdı. Dövlət əmlakının hansı vaxtda və hansı özəlləşdirmə üsulu ilə özəlləşdirilməsinə dair qərarların qəbul edilməsi şikayətçilərin iradəsindən və nəzarətindən kənardadır. Buna görə riskin konkretliyi yalnız əvvəlcədən məlum olan müəyyən müəssisə və tarixlə ölçülə bilməz. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, hüququn həyata keçirilməsinə mane olan normativ vəziyyət hazırda mövcuddursa və həmin vəziyyət davam etdiyi müddətdə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi həyata keçirilə bilirsə, hər bir sonrakı özəlləşdirmə qanunla tanınmış hüququn əvvəlki formada praktik həyata keçirilməsi imkanını daralda bilər.

Bu baxımdan zaman amili hazırkı işdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Özəlləşdirmə davam etdikcə özəlləşdirilə biləcək dövlət əmlakının və dövlətə məxsus səhm paketlərinin hüquqi vəziyyətinin dəyişməsi səbəbindən hüququn bərpasının gecikməsi yalnız onun həyata keçirilməsinin müvəqqəti təxirə salınması ilə nəticələnməyə bilər. Müəyyən hallarda əvvəl mövcud olmuş özəlləşdirmədə iştirak imkanının sonradan eyni formada bərpası faktiki olaraq çətinləşə və ya mümkünsüz ola bilər. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, bu hal hüququn vaxtında müdafiə edilməməsinin sonradan tam və ekvivalent şəkildə aradan qaldırılması mümkün olmayan nəticələr yaratması riskini gücləndirir.

Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin davam etməsi və bərpaedilməz zərərin real xarakteri

Şikayətçilər yalnız mübahisənin konstitusion xarakterinə istinad etmirlər. Bilavasitə müraciətin əsaslandırılması üçün hər bir şikayətçinin əmlak marağına yaranmış aktual risk, mümkün məhkəmə müdafiəsinin həmin riskin vaxtında qarşısını alıb-almaması və sonradan bərpanın niyə yetərli olmayacağı ayrıca təqdim edilir.

İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin rəsmi məlumatları göstərir ki, 2011-ci ildən sonra da dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi ardıcıl şəkildə davam etmiş, çoxsaylı dövlət müəssisə və obyektləri, habelə açıq səhmdar cəmiyyətlərində dövlətə məxsus səhmlər özəlləşdirilmiş, dövlət müəssisələri və əmlak kompleksləri investisiya müsabiqələri vasitəsilə xüsusi mülkiyyətə verilmişdir. Məsələn, yalnız 2020–2024-cü illərdə 52 açıq səhmdar cəmiyyətinin səhmləri, 1 237 kiçik müəssisə və obyekt özəlləşdirilmiş, 12 dövlət müəssisəsi və əmlak kompleksinin özəlləşdirilməsi investisiya müsabiqələri vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Bu proses 2026-cı ildə də davam edir.

Bu rəsmi faktlar göstərir ki, şikayətçilərin hüquqlarına vurulan zərərin ağır və bərpaedilməz xarakter alması gələcəyə aid abstrakt ehtimal deyildir. İstifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla nəzərdə tutulmuş tədiyə funksiyasından istifadə edilməsinə normativ maneə davam etdiyi halda, həmin hüququn həyata keçirilməsi üçün nəzərdə tutulan dövlət əmlakı faktiki olaraq özəlləşdirilməkdə və onun hüquqi tərkibi dəyişməkdə davam edir. Buna görə vaxtın keçməsi hüququn ilkin formada real və səmərəli bərpasını obyektiv olaraq getdikcə çətinləşdirə, müəyyən əmlaklar üzrə isə mümkünsüz edə bilər.

Rəsmi mənbələr: Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti — 2020–2024-cü illərdə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi sahəsində görülmüş işlər; Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinin 2012-ci il üzrə rəsmi hesabatı; Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin 2026-cı ildə ASC səhmlərinin satışına dair rəsmi məlumatı.

Beləliklə, şikayətçilərin istinad etdikləri ağır və bərpaedilməz zərər yalnız keçmişdə yaranmış istifadə məhdudiyyəti ilə deyil, mübahisələndirilən normativ maneə qüvvədə qaldığı müddətdə hüququn həyata keçirilməsi üçün zəruri olan özəlləşdirmə predmetinin hüquqi və faktiki vəziyyətinin dəyişməsi nəticəsində həmin hüququn əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsi imkanının geri dönməz şəkildə darala bilməsi ilə əlaqədardır. Adi məhkəmələrin fərdi mübahisə üzrə göstərə biləcəyi hüquqi müdafiə isə Prezidentin mübahisələndirilən normativ müddəalarının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğu məsələsini qəti həll etməklə həmin normativ maneəni aradan qaldıra bilmədiyindən, şikayətçilərin mövqeyinə görə, belə zərərin digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınması mümkün deyildir.

Beləliklə, hazırkı işdə 34.5-ci maddə baxımından bərpaedilməzlik yalnız pul ekvivalenti ilə sonradan nəzəri olaraq əvəz edilə bilən maddi zərər kimi irəli sürülmür; əsas risk qanunla nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmədə iştirak imkanının predmeti olan dövlət əmlakının hüquqi vəziyyətinin dəyişməsi nəticəsində həmin hüququn ilkin formada həyata keçirilməsi imkanının geri dönməz şəkildə daralmasıdır.

2.6. Qanunun 34.7.1 və 34.7.2-ci maddələrinin tələblərinin hazırkı şikayətdə əsaslandırılması

Qanunun 34.7.1-ci maddəsi mübahisə olunan aktla ərizəçinin hüquq və azadlıqlarının pozulmasının əsaslandırılmasını tələb edir. Şikayətçilərin hər biri hazırkı müraciətdə abstrakt normativ nəzarət tələb edən üçüncü şəxs kimi deyil, mübahisələndirilən normaların birbaşa təsir etdiyi hüquq sahibi kimi çıxış edir. Hər bir Şikayətçinin mülkiyyətində istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) olması şikayətə əlavə edilən müvafiq sənədlər və maddi sübutlarla təsdiq edilir. Həmin çeklər istifadə edilməmiş vəziyyətdə Şikayətçilərin mülkiyyətində qalmaqda davam etdiyi halda, mübahisələndirilən müddəalar onların qanunvericiliklə əlaqələndirilən tədiyə (ödəmə) funksiyasından istifadə etməsinə birbaşa hüquqi maneə yaradır. Buna görə mübahisələndirilən normativ aktlarla Şikayətçilərin iddia etdikləri hüquq pozuntusu arasında fərdi, birbaşa və aktual hüquqi əlaqə mövcuddur. Hazırkı şikayətin sonrakı bölmələrində həmin hüquqi əlaqə, mübahisələndirilən normaların Şikayətçilərin hüquqlarına təsiri, Konstitusiyanın 13, 29, 71, 94, 147 və 149-cu maddələri ilə əlaqə, habelə 878-IQ nömrəli Qanunun və digər normativ aktların müddəaları geniş şəkildə göstərilir. Qanunun 34.7.2-ci maddəsi isə alternativ əsaslardan biri kimi ağır və bərpaedilməz zərərin digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınmasının mümkün olmamasının əsaslandırılmasını qəbul edir. Hazırkı bilavasitə müraciətin prosessual əsası məhz 34.5-ci maddə ilə 34.7.2-ci maddənin bu alternativinin birlikdə tətbiqinə söykənir.

2.7. Qəbuledilənlik məsələsi ilə işin mahiyyəti bir-birindən ayrılmalıdır

Şikayətin icraata qəbul edilməsi mərhələsində əsas məsələ şikayətçilərin qaldırdığı normativ-konstitusion sualın mövcudluğu, mübahisələndirilən aktların onların hüquqlarına təsirinin kifayət qədər əsaslandırılması və bilavasitə müraciət üçün qanunda nəzərdə tutulan şərtlərin göstərilməsidir. Mübahisələndirilən normaların həqiqətən Konstitusiyaya və qanunlara zidd olub-olmaması isə işin mahiyyəti üzrə araşdırılmalı olan ayrıca məsələdir. Buna görə qəbuledilənlik mərhələsində mahiyyət üzrə yekun nəticənin əvvəlcədən həll edilməsi deyil, şikayətdə qaldırılmış ciddi konstitusion məsələnin Plenumun mahiyyəti üzrə araşdırmasına çıxarılması üçün qanuni prosessual əsasların mövcudluğu qiymətləndirilməlidir.

2.8. Palatanın qəbuledilənlik və Plenumun mahiyyət üzrə baxış funksiyası

Konstitusiya Məhkəməsinin qüvvədə olan daxili prosessual qaydalarına əsasən fərdi şikayətin icraata qəbul edilməsi və ya qəbul edilməsindən imtina edilməsi məsələsi Konstitusiya Məhkəməsinin Palatası tərəfindən həll edilir. İcraata qəbul edilmiş şikayət üzrə mübahisələndirilən normativ-konstitusion məsələnin mahiyyəti isə Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən araşdırılır. Hazırkı şikayətçilər buna görə Palatadan şikayətin qəbuledilənliyini Qanunun 34.1, 34.5, 34.7.1 və 34.7.2-ci maddələri əsasında qiymətləndirməyi və qanuni şərtlər mövcud hesab edildikdə işi mahiyyəti üzrə baxılması üçün Plenuma çıxarmağı xahiş edirlər.

2.9. HAZIRKI ŞİKAYƏTİN İCRAATA QƏBUL EDİLMƏSİNİ ƏSASLANDIRAN ÜÇ HƏLLEDİCİ HAL

1. Hazırkı şikayətçilər əvvəllər bu məsələ ilə bağlı heç bir məhkəmə icraatının iştirakçısı olmamış və heç bir məhkəməyə müraciət etməmişlər.

Hazırkı şikayətçilərin heç biri bu məsələ ilə bağlı əvvəllər ümumi, inzibati və ya digər məhkəmələrə müraciət etməmiş, əvvəlki məhkəmə işlərinin tərəfi və ya iştirakçısı olmamışdır. Onların hazırkı müraciəti “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 34.5-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş xüsusi bilavasitə müraciət əsası ilə verilir.

2. Digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınması mümkün olmayan ağır və bərpaedilməz zərər riski mövcuddur.

Şikayətdə ayrıca əsaslandırıldığı kimi, mübahisələndirilən normativ maneə qüvvədə qaldığı və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi davam etdiyi müddətdə şikayətçilərin qanunla əlaqələndirdikləri özəlləşdirmədə iştirak imkanının faktiki predmetinin dəyişməsi və daralması, nəticədə həmin hüququn ilkin formada real və səmərəli həyata keçirilməsi imkanının geri dönməz şəkildə zəifləməsi riski mövcuddur. Adi məhkəmələrin fərdi mübahisə üzrə göstərə biləcəyi hüquqi müdafiə Prezidentin mübahisələndirilən normativ müddəasının Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğu məsələsini qəti həll etməklə həmin normativ maneəni aradan qaldıra bilmədiyindən, şikayətçilər “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 34.5-ci maddəsinə əsasən bilavasitə Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edirlər.

Beləliklə, hazırkı şikayət əvvəlki məhkəmə işinin davamı və ya həmin işlər üzrə qəbul edilmiş məhkəmə aktlarının yenidən yoxlanılması tələbi deyil; şikayətçilərin özlərinə məxsus istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) ilə bağlı hüquqlarına birbaşa təsir göstərdiyi iddia olunan normativ hüquqi aktın konstitusion-hüquqi yoxlanılması və digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınması mümkün olmadığı əsaslandırılan ağır və bərpaedilməz zərərin qarşısının alınması məqsədilə verilmiş fərdi konstitusiya şikayətidir.

3. Qaldırılan əsas normativ-konstitusion məsələnin qəti həlli Konstitusiya Məhkəməsinin səlahiyyətinə aiddir və həmin məsələ Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarı ilə mahiyyəti üzrə həll edilməmişdir.

Hazırkı şikayətin əsas predmeti Prezidentin normativ hüquqi aktının — 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması, normativ aktların iyerarxiyasının və qanunla tanınmış əmlak-hüquqi mövqeyin aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla məhdudlaşdırılmasının konstitusion-hüquqi qiymətləndirilməsidir. Bu konkret normativ-konstitusion məsələlər əvvəllər Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun qərarı ilə mahiyyəti üzrə həll edilməmişdir.

2.10.  19 DEKABR 2023-CÜ İL TARİXLİ PALATA QƏRARDADININ HAZIRKI ŞİKAYƏTİN İCRAATA QƏBULUNA MANEƏ YARATMAMASI VƏ SONRADAN ƏLDƏ EDİLMİŞ RƏSMİ SÜBUTLAR

Bu bölmədə 2023-cü il müraciəti və həmin işin ərizəçiləri barədə məlumatlar hazırkı şikayətçilərin şəxsi prosessual tarixçəsi kimi deyil, əvvəlki məhkəmə təcrübəsinin hüquqi konteksti kimi təqdim olunur. Hazırkı şikayətçilər əvvəlki işin iştirakçıları deyillər.

1. 2023-cü il qərardadı mübahisənin mahiyyəti üzrə Plenum qərarı deyildir

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Palatasının 19 dekabr 2023-cü il tarixli qərardadı hazırkı şikayətin avtomatik olaraq yolverilməz hesab edilməsi üçün hüquqi əsas yaratmır.

“Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 37.0.6-cı maddəsinə əsasən, məsələ üzrə Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı mövcud olduqda sorğu, müraciət və ya şikayət icraata qəbul edilmir. Qanunverici burada məhz “qərar” anlayışından istifadə etmişdir.

19 dekabr 2023-cü ildə qəbul edilmiş akt Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun mübahisənin mahiyyətini həll edən qərarı deyil, şikayətin Plenumun icraatına qəbul edilməsindən imtina barədə Palatanın qərardadıdır.

“Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun sistemi də “qərar” və “qərardad”ı eyniləşdirmir. Konstitusiya Məhkəməsinin öz rəsmi təcrübəsində Palatanın müraciətin Plenumun icraatına qəbulundan imtina etdiyi aktlar “Qərardad” adlandırılır və belə aktlarda məhz Plenumun icraatına qəbuldan imtina edildiyi göstərilir.

Xüsusi olaraq 2023-cü ildə dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) ilə bağlı əsas konstitusion mübahisə — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qüvvədə olan qanunlara uyğunluğu — Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən mahiyyəti üzrə araşdırılaraq həll edilməmişdir.

Başqa sözlə, həmin qərardad aşağıdakı fundamental hüquqi suallara mahiyyəti üzrə cavab verməmişdir:

qanunla dövlət qiymətli kağızı və mülkiyyət xarakterli hüququ təmsil edən vasitə kimi müəyyən edilmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) tədiyə vasitəsi kimi istifadəsinin aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla dayandırılması Konstitusiyaya uyğundurmu; istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyi nə olmuşdur; həmin çeklər hansı konkret normativ hüquqi aktla, hansı səlahiyyətli dövlət orqanının qərarı ilə, hansı hüquqi prosedur əsasında və hansı tarixdə dövriyyədən çıxarılmışdır; istifadə edilməmiş çeklərin təmsil etdiyi əmlak marağı hansı hüquqi əsasla xitam olunmuş hesab edilə bilər?

Bu suallar üzrə Plenumun mahiyyəti həll edən qərarı mövcud deyildir.

2. Hazırkı şikayət 2023-cü il müraciətinin sadəcə təkrarı deyildir

Hazırkı şikayət 2023-cü ildə təqdim edilmiş müraciətin olduğu kimi yenidən verilməsi və ya 19 dekabr 2023-cü il qərardadına adi qaydada yenidən baxılması tələbi deyildir.

Hazırkı şikayətdə mübahisənin normativ-hüquqi əsası daha geniş şəkildə ortaya qoyulmuş, qanun–fərman münasibəti, normativ hüquqi aktların iyerarxiyası, mülkiyyət hüququ, hüquqi müəyyənlik, legitim gözlənti, istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyi, tədavül, dövriyyə və tədiyə funksiyalarının fərqləndirilməsi və dövlət orqanlarının sonrakı rəsmi mövqeləri kompleks şəkildə Konstitusiya Məhkəməsinin qarşısına qoyulmuşdur.

Ən mühüm fərqlərdən biri isə 2023-cü il müraciətinin hazırlanması və ona baxılması zamanı ərizəçilərin sərəncamında olmayan, sonradan əldə edilmiş rəsmi dövlət sənədlərinin hazırkı şikayətin sübut bazasına daxil edilməsidir.

3. 2017-ci il tarixli iki rəsmi məktub yeni və mühüm sübut kimi əhəmiyyəti daşıyır

Hazırkı şikayət baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edən yeni sübutlardan biri 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən verilmiş iki rəsmi məktubdur.

Həmin məktublar 2023-cü ildə əvvəlki konstitusiya şikayəti hazırlanarkən ərizəçilərin sərəncamında olmamışdır.

Bu sənədlər sonradan aparılan məhkəmə prosesləri zamanı digər vətəndaşlar tərəfindən təqdim edilmiş və bundan sonra ərizəçilərin istifadəsinə verilmişdir.

Burada sənədlərin ilkin olaraq konkret hansı vətəndaşa ünvanlanması və ya onların ərizəçilərə sonradan hansı vətəndaş tərəfindən təqdim edilməsi sənədlərin hüquqi əhəmiyyətini öz-özlüyündə aradan qaldırmır. Həlledici məsələ həmin sənədlərin səlahiyyətli dövlət orqanından çıxmış rəsmi sənədlər olması, onların həqiqiliyinin müəyyən edilə bilməsi və mübahisənin predmetinə bilavasitə aid məlumat ehtiva etməsidir.

Həmin rəsmi məktublarda dövlət özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədən çıxarılması ilə bağlı müvafiq qaydanın müəyyən edilmədiyini göstərən məlumatların mövcudluğu hazırkı konstitusion mübahisə üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çünki 19 dekabr 2023-cü il qərardadında istifadə edilmiş “çeklərin dövriyyədən çıxarılması” barədə faktiki-hüquqi ilkin şərt ilə dövlətin maliyyə bazarlarına nəzarət sahəsində səlahiyyətli olmuş orqanının 2017-ci ildə verdiyi rəsmi məlumat arasında mümkün ziddiyyət yaranır.

Belə vəziyyətdə məsələ əvvəlki hüquqi arqumentlərinin təkrarından ibarət deyildir.

Əksinə, Konstitusiya Məhkəməsi qarşısında yeni sübut əsasında yoxlanılması tələb edilən obyektiv hüquqi sual meydana çıxır:

Əgər səlahiyyətli dövlət orqanı 2017-ci ildə özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədən çıxarılması qaydasının müəyyən edilmədiyini rəsmi şəkildə bildirmişdirsə, 2023-cü il qərardadında çeklərin dövriyyədən çıxarılmış olması hansı konkret normativ hüquqi akt, hansı hüquqi prosedur və hansı rəsmi hüquqi əsas əsasında müəyyən edilmişdir?

Bu sualın cavablandırılması hazırkı iş üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.

4. Sonradan əldə edilmiş rəsmi sənədlər 2023-cü il qərardadının faktiki əsasının yenidən qiymətləndirilməsini tələb edir

Konstitusiya icraatının məqsədi yalnız əvvəl qəbul edilmiş prosessual nəticənin formal şəkildə qorunması deyil, ilk növbədə Konstitusiyanın aliliyinin və əsas hüquq və azadlıqların müdafiəsinin təmin edilməsidir. “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 1.2-ci maddəsi Konstitusiya Məhkəməsinin əsas məqsədlərini məhz Konstitusiyanın aliliyinin və əsas hüquq və azadlıqların müdafiəsinin təmin edilməsi kimi müəyyən edir.

Üstəlik, həmin Qanun Konstitusiya Məhkəməsinə məsələyə aid sənəd və materialları dövlət orqanlarından tələb etmək səlahiyyəti də verir. Qanunun 36.3.2-ci maddəsinə əsasən, məsələyə aid sənədlər, materiallar və işlər dövlət və özünüidarə orqanlarından tələb edilə bilər.

Buna görə hazırkı işdə 2017-ci il məktublarının həqiqiliyi, onların hansı hüquqi və faktiki məlumatlara əsaslandığı, həmin tarixdə dövlət özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədən çıxarılmasına dair ayrıca hüquqi prosedurun mövcud olub-olmadığı və müvafiq dövlət orqanlarının mövqeləri Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən zəruri hallarda aidiyyəti dövlət qurumlarından sənədlər tələb edilməklə araşdırıla bilər.

Bu, xüsusilə ona görə vacibdir ki, 2023-cü il qərardadında istifadə edilmiş əsas faktiki-hüquqi müddəalardan biri sonradan əldə edilmiş rəsmi dövlət sənədlərinin məzmunu ilə uzlaşmaya bilər.

Belə yeni rəsmi sübutların mövcudluğu şəraitində ərizəçilərin əvvəlki müraciət faktını hazırkı şikayətin araşdırılmasına mütləq prosessual maneə kimi qəbul etmək Konstitusiya Məhkəməsinin əsas məqsədi olan fundamental hüquqların müdafiəsi ilə uzlaşdırılmalıdır.

5. Konstitusion mübahisə mahiyyəti üzrə həll edilməmiş qalır

Hazırkı şikayətin məqsədi Konstitusiya Məhkəməsindən 2023-cü il qərardadının sadəcə dəyişdirilməsini və ya həmin qərardada formal qaydada yenidən baxılmasını tələb etmək deyildir.

Ərizəçilər Konstitusiya Məhkəməsi qarşısında mahiyyəti üzrə həll edilməmiş və hüquqi nəticələri davam edən konstitusion normativ mübahisəni qaldırırlar.

Həmin mübahisənin mərkəzində aşağıdakı məsələ dayanır:

qanunvericiliklə dövlət qiymətli kağızı kimi müəyyən edilmiş və mülkiyyət xarakterli hüquqları təmsil edən dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyyə vasitəsi kimi istifadəsinə müddət müəyyən edən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndinin Konstitusiyanın və qüvvədə olan qanunların tələblərinə uyğun olub-olmaması.

Bu məsələ üzrə Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun məsələnin mahiyyətini həll edən qərarı mövcud olmadığı halda, Palatanın 2023-cü il tarixli qərardadının öz-özlüyündə hazırkı konstitusion mübahisənin mahiyyəti üzrə araşdırılmasının qarşısını alan hüquqi maneə kimi qiymətləndirilməsi əsaslandırılmalıdır.

Əks yanaşma nəticə etibarilə belə vəziyyət yarada bilərdi ki, Plenum tərəfindən heç vaxt mahiyyəti üzrə araşdırılmamış konstitusion məsələ Palatanın ilkin qəbul mərhələsində qəbul etdiyi qərardad səbəbindən gələcəkdə də mahiyyəti üzrə konstitusion nəzarətdən kənarda qalsın.

Bu isə xüsusilə sonradan əldə edilmiş rəsmi dövlət sənədlərinin əvvəlki qərardadın mühüm faktiki-hüquqi ilkin şərtlərindən birini şübhə altına aldığı şəraitdə ayrıca konstitusion qiymətləndirmə tələb edir.

NƏTİCƏ

Beləliklə:

birincisi, 19 dekabr 2023-cü il aktı Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun mübahisəni mahiyyəti üzrə həll edən qərarı deyil, Palatanın icraata qəbuldan imtina barədə qərardadıdır;

ikincisi, əsas konstitusion mübahisə, o cümlədən 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiya və qanunlara uyğunluğu Plenum tərəfindən mahiyyəti üzrə həll edilməmişdir;

üçüncüsü, hazırkı şikayət 2023-cü il müraciətinin mexaniki təkrarı deyil, əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilmiş hüquqi və faktiki əsaslara söykənir;

dördüncüsü, 2023-cü il müraciəti zamanı ərizəçilərin sərəncamında olmayan və sonradan əldə edilmiş 2017-ci il tarixli iki rəsmi dövlət sənədi hazırkı işin sübut bazasına daxil olmuşdur;

beşincisi, həmin sənədlər 2023-cü il qərardadında çeklərin dövriyyədən çıxarılmış olması barədə qəbul edilmiş faktiki-hüquqi ilkin şərtin hansı normativ və prosedur əsasa söykəndiyinin ayrıca yoxlanılmasını zəruri edir.

Bu səbəblərə görə başqa şəxslər tərəfindən 2023-cü ildə Konstitusiya Məhkəməsinə etdikləri müraciət hazırkı, yeni faktiki və hüquqi əsaslara söykənən şikayətin yalnız əvvəlki müraciət faktına görə yolverilməz hesab edilməsi üçün “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 37.0.6-cı maddəsinin tətbiq şərtlərinin mövcudluğu ayrıca və əsaslandırılmış şəkildə müəyyən edilməlidir. Ərizəçilərin mövqeyinə görə isə, 2023-cü il Palata qərardadı hazırkı şikayətin Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun icraatına qəbul edilərək mahiyyəti üzrə araşdırılmasına hüquqi maneə yaratmır.

2.11. Qəbuledilənlik üzrə nəticə

Beləliklə, hazırkı şikayətin qəbuledilənliyi bir-birini tamamlayan hüquqi əsaslar üzərində qurulur: Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin V hissəsi fərdi konstitusiya şikayəti hüququnu tanıyır; “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 34.1-ci maddəsi icra hakimiyyəti orqanlarının normativ hüquqi aktlarından fərdi şikayəti nəzərdə tutur; 34.5-ci maddə ağır və bərpaedilməz zərərin digər məhkəmələr vasitəsilə qarşısının alınması mümkün olmadıqda bilavasitə müraciətə yol verir; 34.7.1 və 34.7.2-ci maddələr isə hüquq pozuntusunun və bilavasitə müraciətin prosessual əsasının şikayətdə əsaslandırılmasını tələb edir. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, sonrakı bölmələrdə təqdim olunan faktiki və hüquqi materiallar bu şərtlərin hazırkı işdə mövcud olduğunu göstərir və şikayətin mahiyyəti üzrə konstitusion araşdırmaya qəbul edilməsini əsaslandırır.

III. HÜQUQİ ƏSASLANDIRMA VƏ FAKTLAR

Xronoloji və geniş izahlı hüquqi əsaslandırma

GİRİŞ – SSRİ-nin dağılması ilə sosialist rejimindən çıxaraq müstəqilliyini əldə etmiş Azərbaycan Respublikasında (bundan sonra “AR” olaraq adlandırılacaq) olan nəhəng dövlət əmlakının (mülkiyyətinin) onun həqiqi sahibi olan vətəndaşlara (xalqa) əvəzsiz qaydada verilməsi məsələsi gündəmə gəldi. SSRİ dövründə mövcud olan dövlət əmlakı hüquqi baxımdan xalq mülkiyyəti hesab olunurdu. 1990-cı illərin 1-ci yarısında dövlət əmlakının bir hissəsinin dövlət özəlləşdirmə payları kimi vətəndaşların mülkiyyətinə verilməsi qərara alındı. Tarixi ədalətin təmin olunması üçün qanunlar qəbul edildi və bu qanunlarla dövlət əmlakından özəlləşdirmə paylarının xalqa verilməsi mexanizmi quruldu. 

Azərbaycan Respublikasında özəlləşdirmə qanunvericiliyi 1990-cı illərdə dövlət əmlakının vətəndaşlar arasında bölüşdürülməsinin hüquqi əsaslarını və özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində istifadəsi mexanizmini müəyyən etmişdir. Özəlləşdirmə haqqında qanunvericilikdə dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) hüquqi statusu və onların dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəmə vasitəsi kimi funksiyası ayrıca təsbit edilmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim edilən bu şikayət Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13 və 29-cu maddələrində təsbit edilmiş mülkiyyət hüququnun təmin olunmaması, pozulması ilə bağlıdır və təkcə şikayətçilərin fərdi hüquq mübahisəsi deyil, Azərbaycan Respublikasının hüquq sistemində yaranmış normativ ziddiyyətin aradan qaldırılması məqsədi daşıyır. Azərbaycan Respublikasının “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” qanunvericiliyi ilə vətəndaşlara verilmiş özəlləşdirmə payları (çekləri) qanunla tanınmış mülkiyyət hüququnun obyektidir və həmin hüquq bu günə qədər qanunvericiliklə ləğv edilməmişdir. Lakin uzun illərdir ki, icra hakimiyyəti aktları və inzibati praktika nəticəsində bu hüququn həyata keçirilməsi faktiki olaraq mümkünsüz vəziyyətə gətirilmişdir. Bu isə Konstitusiya ilə təmin edilmiş mülkiyyət hüququnun dövlət tərəfindən qorunması öhdəliyinin yerinə yetirilməməsi deməkdir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 147-ci maddəsinə əsasən Konstitusiya ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir və qanunlar digər normativ aktlardan üstündür. İcra hakimiyyəti orqanlarının aktları qanunlara zidd ola bilməz. Belə vəziyyət Konstitusiyanın 147 və 149-cu maddələrində təsbit edilmiş normativ hüquqi aktların iyerarxiyası prinsipinə ziddir və yalnız Konstitusiya Məhkəməsinin konstitusion nəzarət səlahiyyətləri çərçivəsində aradan qaldırıla bilər. Qanun və icra hakimiyyəti aktı arasında yaranmış normativ ziddiyyətin aradan qaldırılmasının vacibliyi Konstitusiya hüququnun tətbiqi ilə bağlı prinsipial məsələ olduğundan belə bir məsələ yalnız Konstitusiya Məhkəməsinin konstitusion nəzarət səlahiyyətləri çərçivəsində həll edilə bilər. Bu səbəbdən işin Plenum iclasında araşdırılması zəruri hesab edilir.

Azərbaycan Respublikasının “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” qanunvericiliyinə əsasən özəlləşdirmə çekləri vətəndaşlara dövlət əmlakında pay əldə etmək məqsədilə verilmiş, qanunla yaradılmış özəlləşdirmə qiymətli kağızları və mülkiyyət hüququnun obyektləridir. Onlar eyni zamanda qanunla yaradılmış mülkiyyət xarakterli hüquqi-iqtisadi aktiv və əmlak-hüquqi statusun daşıyıcısı olmaqla, dövlət əmlakının əldə edilməsi funksiyasını yerinə yetirən xüsusi hüquqi alətlərdir.

Dövlət tərəfindən bu alətlərin dövriyyəyə buraxılması, sərbəst alqı-satqısına icazə verilməsi və dövlət əmlakının əldə olunması üçün istifadə edilməsi onların faktiki olaraq iqtisadi münasibətlərdə dəyər ekvivalenti funksiyası daşıdığını göstərir. Bu isə həmin hüquqların yalnız nominal deyil, real iqtisadi məzmun daşıdığını təsdiq edir.

Lakin sonradan icra hakimiyyəti aktları və inzibati təcrübə nəticəsində qanunla tanınmış bu hüququn həyata keçirilməsi faktiki olaraq mümkünsüz vəziyyətə gətirilmişdir. Beləliklə, Şikayətçilərin mülkiyyət hüququ formal olaraq mövcud olsa da, onun real həyata keçirilməsi imkanı aradan qaldırılmışdır.

Belə olan halda, qanunla vətəndaşlara verilmiş hüququn sonradan qanundan aşağı hüquqi qüvvəyə malik normativ aktlarla, xüsusilə icra hakimiyyəti orqanlarının fərmanları ilə faktiki olaraq məhdudlaşdırılması və ya ləğv edilməsi, həmin qanunvericiliyin icra olunmaması Konstitusiyanın aliliyi prinsipinin pozulmasıdır, hüquqi dövlət prinsipinə ziddir.

Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, yaranmış hüquqi vəziyyət normativ aktlar arasında ziddiyyət xarakteri daşıyır və bu ziddiyyətin aradan qaldırılması ümumi məhkəmələrin səlahiyyətlərinə aid deyildir. Bu səbəbdən məsələ yalnız Konstitusiya Məhkəməsinin konstitusion nəzarət səlahiyyətləri çərçivəsində həll edilə bilər.

Bundan əlavə, Şikayətçilərdə dövlət tərəfindən yaradılmış hüquqi rejim əsasında legitim gözlənti formalaşmışdır. Bu gözlənti həm milli hüquq prinsiplərinə, həm də Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin formalaşmış praktikasına uyğun olaraq mülkiyyət hüququnun tərkib hissəsi kimi qorunmalıdır.

Beləliklə, təqdim edilən şikayət yalnız fərdi hüquq pozuntusu ilə bağlı deyil, eyni zamanda hüquqi müəyyənlik, legitim gözlənti və normativ aktların iyerarxiyası prinsiplərinin pozulması ilə bağlı sistemli konstitusion məsələni əhatə edir.

ƏSAS KONSTİTUSİON SUAL:

Hesab edirik ki, Konstitusiya Məhkəməsinin bu iş üzrə həll etməli olduğu əsas konstitusion məsələ aşağıdakından ibarətdir:

Qanun qüvvədə qaldığı halda, qanunla tanınmış mülkiyyət hüququnun icra hakimiyyəti aktları və inzibati praktika ilə faktiki olaraq istifadəsiz hala gətirilməsi Konstitusiyanın 13, 29, 94, 147 və 149-cu maddələri ilə uzlaşırmı?

ƏSAS KONSTİTUSİON SUALI DƏQİQLƏŞDİRƏN DÖRD HƏLLEDİCİ HÜQUQİ SUAL:

1. Hansı Qanunun hansı maddəsi Azərbaycan Respublikası Prezidentinə Qanunun özündə ödəmə vasitəsi kimi tanınmış istifadə olunmamış dövlət özəlləşdirmə çeklərinin bu funksiyasına son tarix qoymaq və həmin tarixdən sonra bu hüquqi funksiyanı mahiyyətcə aradan qaldırmaq səlahiyyəti vermişdir?
2. 75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndində nəzərdə tutulan “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılma” tələbinə uyğun olaraq konkret dövriyyədənçıxarma qaydası hansı normativ hüquqi aktla, hansı tarixdə və hansı səlahiyyətli orqan tərəfindən müəyyən edilmişdir?
3. 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsi qüvvədədirsə, həmin maddənin dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi kimi tanıyan normativ məzmunu hansı hüquqi əsasla faktiki tətbiq edilmir və bu vəziyyət Konstitusiyanın 147 və 149-cu maddələrində təsbit olunmuş normativ iyerarxiya tələbləri ilə necə uzlaşdırılır?
4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndi “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Qanunun icrasını yalnız konkretləşdirirdimi, yoxsa həmin Qanunun 10-cu maddəsində dövlət özəlləşdirmə paylarına (çeklərinə) verilmiş tədiyə (ödəmə) vasitəsi funksiyasının həyata keçirilməsinə Qanunun özündə nəzərdə tutulmayan son tarix müəyyən etməklə qanunla yaradılmış hüquqi rejimi dəyişdirirdimi?

Əgər 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi yalnız Qanunun icrasını konkretləşdirən norma hesab edilirsə, həmin konkret zaman məhdudiyyətini müəyyən etmək üçün Prezidentə verilmiş normayaratma səlahiyyətinin konkret konstitusion və qanuni mənbəyi, onun predmeti və hüdudları müəyyən edilməlidir.

Əgər həmin bənd qanunla tanınmış tədiyə funksiyasının həyata keçirilməsini zaman etibarilə məhdudlaşdırmaqla mövcud hüquqi rejimi dəyişdirirdisə, bu halda belə dəyişikliyin nə üçün Qanunun özünə qanunverici orqan tərəfindən edilmədiyi, daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla eyni hüquqi nəticənin yaradılmasının Konstitusiyanın 94, 147 və 149-cu maddələri və 75 nömrəli Fərmanın qəbul edildiyi vaxt qüvvədə olmuş “Normativ hüquqi aktlar haqqında” 26 noyabr 1999-cu il tarixli 761-IQ nömrəli Qanunun normativ aktların iyerarxiyası və normayaratma səlahiyyətinin hüdudlarına dair tələbləri ilə necə uzlaşdırıldığı müəyyən edilməlidir.

Bu baxımdan hazırkı konstitusion mübahisənin həlledici hüquqi sərhədi yalnız özəlləşdirmə çeklərinin tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddətinin başa çatıb-çatmaması məsələsi deyildir. Əsas məsələ qanunverici tərəfindən qiymətli kağıza verilmiş konkret əmlak-hüquqi funksiyanın həyata keçirilməsinə Qanunun özündə nəzərdə tutulmayan zaman məhdudiyyətinin aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla müəyyən edilməsinin Qanunun icrasının konkretləşdirilməsi, yoxsa qanunla müəyyən edilmiş hüquqi rejimin dəyişdirilməsi olub-olmamasıdır.

Bu fərqin müəyyən edilməsi xüsusilə ona görə zəruridir ki, normativ aktın qəbul edilməsinin məqsədinin və ya özəlləşdirmə prosesinin təşkilinin icra hakimiyyətinin səlahiyyətinə aid olması, öz-özlüyündə qanunla müəyyən edilmiş əmlak-hüquqi rejimin dəyişdirilməsi üçün ayrıca normayaratma səlahiyyətinin mövcudluğunu təsdiq etmir. İctimai, iqtisadi və təşkilati məqsədin mövcudluğu ilə konkret hüquqi məhdudiyyəti müəyyən etmək səlahiyyətinin mövcudluğu eyni hüquqi məsələ deyildir.

Buna görə Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən cavablandırılmalı olan məsələ Prezidentin ümumiyyətlə normativ fərman qəbul etmək və dövlət özəlləşdirmə proqramlarının icrasını təmin etmək səlahiyyətinin olub-olmaması deyil. Müəyyən edilməli olan məsələ məhz qanunverici tərəfindən dövlət özəlləşdirmə paylarına (çeklərinə) verilmiş tədiyə vasitəsi funksiyasının həyata keçirilməsinə son tarix qoyan konkret normanı qəbul etmək üçün səlahiyyətin hansı Konstitusiya və ya qanun normasından irəli gəlməsi və həmin səlahiyyətin hüquqi hüdudlarının nədən ibarət olmasıdır.

Bu dörd həlledici sual hazırkı şikayətin sonrakı hüquqi əsaslandırmasının başlanğıc nöqtəsini təşkil edir. Aşağıda 75 nömrəli Fərmanın qəbul edildiyi dövrdə qüvvədə olmuş normativ hüquqi çərçivə, 878-IQ nömrəli Qanunun 10 və 12-ci maddələrinin fərqli tənzimləmə predmetləri, 75 nömrəli Fərmanın 1.1 və 1.2-ci bəndlərinin qarşılıqlı hüquqi əlaqəsi, normayaratma səlahiyyətinin mənbəyi və hüdudları, normativ aktların iyerarxiyası, habelə istifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarının hüquqi taleyi ayrıca və sistemli şəkildə təhlil edilir.

Əsaslar:

1. Normativ hüquqi aktın hüquqi qüvvəsi onun adından deyil, Konstitusiya və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş normativ iyerarxiyadakı yerindən irəli gəlir.

Qanunun tanıdığı ödəmə imkanının icra qaydasını müəyyən etmək səlahiyyəti həmin imkanı müəyyən tarixdən sonra tam dayandırmaq səlahiyyəti ilə eyniləşdirilə bilməz.

12-ci maddə isə tədavül vasitəsi kimi istifadə hüququnu ayrıca təsbit etmir. O, ödəmə vasitəsi kimi təqdim olunmuş çeklərin tədavüldən çıxarılması qaydalarının Dövlət Proqramı ilə tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Deməli, bu maddənin birbaşa tənzimlədiyi hal istifadə olunmuş çeklərin çıxarılmasıdır; istifadə edilməmiş bütün çeklərin vaxt keçdiyinə görə qüvvəsizləşdirilməsi orada açıq göstərilmir.

Qanunun müəyyən etdiyi konkret çıxarılma halından kənar yeni əsasın fərmanla yaradılması üçün hansı qanuni səlahiyyət mövcuddur?

2. Proqramın sonradan qəbul edilməsi ona qanundan üstün qüvvə vermir.

Bu məsələdə haqlısınız. Konstitusiyanın 149-cu maddəsinin IV hissəsinə görə fərman qanuna zidd ola bilməz. Sənədin “Dövlət Proqramı” adlandırılması da onu təsdiq edən fərmanın hüquqi qüvvəsini qanun səviyyəsinə qaldırmır. Sonrakı tarix qanuna zidd müddəanı özlüyündə qanuniləşdirmir.

3. Xüsusi normanın üstünlüyü yalnız cinayət hüququna aid deyil.

“Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 10.4-cü maddəsi eyni akt daxilində ümumi və xüsusi normalar ziddiyyət təşkil etdikdə xüsusi normanın tətbiqini nəzərdə tutur. 10.6-cı maddə isə normaları birlikdə tətbiq etmək mümkündürsə, kolliziya olmadığını bildirir.

Ona görə burada əvvəlcə normaları uzlaşdıran şərh verilməlidir: 878-IQ nömrəli Qanunda 5-ci maddə icra mexanizmini müəyyən etməyə imkan verir, 10 və 12-ci maddələr isə həmin mexanizmin qanuni sərhədlərini müəyyənləşdirir. Bu, mənim həmin normaların əlaqəli oxunuşundan çıxardığım hüquqi nəticədir.

4. “Hüquqla bağlı heç bir məsələ fərmanla tənzimlənə bilməz” ifadəsini dəqiqləşdirmək lazımdır.

10 və 12-ci maddələrin daha konkret olması, 5-ci maddənin bütün tətbiqini avtomatik istisna etmir. Sübut olunmalı məqam budur ki, mübahisəli son tarix qanunun icrasını təşkil etməkdən çıxaraq qanunun tanıdığı imkanın məzmununu dəyişir. Fərman hüququn həyata keçirilməsi mexanizmini qanuna uyğun tənzimləyə bilər. Hüququn icrasına dair səlahiyyət qanunun verdiyi hüququ dəyişmək və ya faktiki istifadəsiz qoymaq üçün sərhədsiz səlahiyyət deyil. Burada həlledici məsələ hüquqa təsiridir.

İstifadə qaydasını müəyyən etmək səlahiyyəti, qanunda ayrıca və kifayət qədər aydın əsas olmadan, çeklərin qanunla tanınmış ödəmə funksiyasını qəti son tarixlə aradan qaldırmaq səlahiyyəti kimi şərh edilə bilməz.

1. KONSTİTUSİYA ŞİKAYƏTİNİN PREDMETİ:

Bu şikayətlə bildirmək istəyirik ki, icra hakimiyyəti aktları, inzibati praktika və məhkəmə təfsiri ilə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının aşağıdakı müddəalarının pozulduğu iddia edilir:

1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13-cü maddəsi – Mülkiyyətin toxunulmazlığı prinsipi pozulmuşdur.
2. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsi – Mülkiyyət hüququnun dövlət tərəfindən qorunması təmin edilməmişdir.
3. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 147-ci maddəsi – Konstitusiyanın və qanunların aliliyi prinsipi pozulmuşdur.
4. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 149-cu maddəsi – Normativ hüquqi aktların hüquqi qüvvə iyerarxiyası pozulmuşdur.
5. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 94-cü maddəsi – Mülkiyyət hüquqlarının tənzimlənməsinin yalnız qanunverici orqana aid olması prinsipi pozulmuşdur.
6. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 71-ci maddəsi – İnsan və vətəndaş hüquqlarının təmin edilməsi ilə bağlı dövlət öhdəlikləri pozulmuşdur.
7. Dövlət Şikayətçilərə Dövlət Qiymətli Kağızı - özəlləşdirmə çekləri təqdim etməklə, onlara real iqtisadi dəyərə malik əmlak vəd etmişdir.

Beləliklə, Şikayətçilərin mövqeyinə görə, qanunla tanınmış əmlak-hüquqi status formal olaraq mövcud qalsa da, həmin hüququn əsas iqtisadi funksiyasının praktik həyata keçirilməsi mümkün olmamışdır.

Şikayətçilərin mövqeyinə görə, göstərilən məhdudiyyətlərin konstitusion və qanuni əsası aşağıdakı hüquqi müddəalar nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir:

Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesi hüquqi baxımdan davam edən normativ çərçivə ilə tənzimlənir. Bu gün qüvvədə olan 16 may 2000-ci il tarixli, 878-IQ nömrəli “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 10-cu maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəmə vasitələrindən biri kimi tanıyır. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, həmin qanuni funksiyaya son tarix qoyulmasının ayrıca və kifayət qədər aydın qanuni əsası müəyyən edilməlidir.

Dövlət tərəfindən yaradılmış hüquqi rejim çərçivəsində Şikayətçilərə verilmiş dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) qanunvericiliklə müəyyən edilmiş əmlak-hüquqi və iqtisadi məzmuna malik olmuşdur. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, istifadə edilməmiş çeklərə münasibətdə həmin hüquqi-iqtisadi məzmunun əsas funksiyasının sonradan real və səmərəli həyata keçirilməsi mümkün olmamışdır.

1. KONSTİTUSİYA ŞİKAYƏTİNİN VERİLMƏSİNİN SƏBƏBLƏRİ

Konstitusiya şikayətinin verilməsinin səbəbləri ilə bağlı deyə bilərik ki, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13-cü, 29-cu, 149-cu və digər maddələrinin, xüsusilə “normativ hüquqi aktların hüquqi qüvvə iyerarxiyası və başqa maddələrinin” pozulması nəticəsində, aşağıdakı qəbuledilməz pozuntular meydana gəlmişdir:

1. Hüquqi müəyyənlik prinsipi pozulmuşdur (legal certainty).
2. Qanuni gözlənti pozulmuşdur (legitimate expectation).
3. Dövlətin vətəndaşlara verdiyi rəsmi vədlərin yerinə yetirilməməsi meydana gəlmişdir.
4. Dövlətin yaratdığı hüquqi sistemin yarımçıq saxlanılması meydana gəlmişdir.
5. Adi məhkəmələr tərəfindən effektiv hüquqi müdafiənin olmaması meydana gəlmişdir.
6. Mülkiyyət hüququ pozulmuşdur.
7. Dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunvericilikdə tənzimlənməsi - QANUNVERİCİLİK – FAKTLAR

Aşağıda göstərilən faktlar dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla müəyyən edilmiş hüquqi statusunu, istifadə edilməmiş çeklərin qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş qaydada dövriyyədən çıxarılıb-çıxarılmadığına dair hüquqi qeyri-müəyyənliyi və onların istifadəsinin sonradan aşağı hüquqi qüvvəli aktlarla məhdudlaşdırılması məsələsini göstərir.

1. A) HÜQUQİ STATUS:
2. 07.01.1993-cü il tarixli 445 saylı "Azərbaycan Respublikasında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında" (bundan sonra “07.01.1993-cü il tarixli 445 saylı Özəlləşdirmə Qanunu”) “Dövlət özəlləşdirmə Proqramı” adlanan Qanunun 10-cu maddəsinin 2-ci bəndində qeyd olunur ki, “Özəlləşdirmənin Dövlət Proqramı hər il noyabrın 1-dən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin (indiki Milli Məclisin – qanunverici orqanın) təsdiqinə verilir. Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti özəlləşdirmənin Dövlət Proqramını dekabrın 20-dən gec olmayaraq təsdiq edir. Dövlət Proqramında dəyişikliklər Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin razılığı ilə edilə bilər” (https://e-qanun.az/framework/8062).
3. 07.01.1993-cü il tarixli 445 saylı Özəlləşdirmə Qanununun 10-cu maddəsində deyilir ki, “Özəlləşdiriləcək müəssisələrin, obyektlərin (əmlakı) siyahısı, özəlləşdirmə payının məbləği, verilməsi şərtləri və ondan istifadə olunması qaydaları ancaq qanunverici orqan tərəfindən Qanunla qəbul olunacaq Özəlləşdirmə haqqında Dövlət Proqramı ilə müəyyənləşdirilə bilər”.
4. Həmin Qanunun “Özəlləşdirmə payı” adlı 18-ci maddəsinin 1-ci bəndində deyilir ki, “Özəlləşdirmə payı Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissədir”.

Bu bəndlə Qanun Dövlət Özəlləşdirmə Payının (bundan sonra DÖP) əvəzsiz verilən mülkiyyət hüququ olduğunu təsdiqlədi və dövlət vətəndaşın mülkiyyət hüququnu tanıdı.

Həmin 18-ci maddədən aydın olur ki, DÖP-nin məbləği özəlləşdirilməsi nəzərdə tutulan dövlət müəssisəsi və obyektlərinin dəyərinə əsasən müəyyənləşdirilir və verilməsi mexanizmi - bir vətəndaşın adına müvafiq bankda açılmış xüsusi hesabda saxlanır və yalnız hesabdan-hesaba keçirilir. Özəlləşdirmə payı vərəsəlik hüququ əsasında keçdikdə də ancaq təyinatlı məqsədlə istifadə olunur. Bununla da dövlət vətəndaşların hüquqlarının həyata kecirilməsi mexanizmini müəyyənləşdirdi. Özəlləşdirmə paylarının verilməsi və istifadəsi qaydası Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təsdiq edilmiş Əsasnamə ilə tənzimlənir.

4. 07.01.1993-cü il tarixli 445 saylı Özəlləşdirmə Qanunu “İnvestisiya fondu” adlı 19-cu maddəsində deyilir ki, “Respublika əhalisinə məxsus özəlləşdirmə paylarının bu və ya digər səbəblər üzündən həmin məqsədlərə yönəldilməmiş hissəsinin səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən ixtisaslaşdırılmış investisiya fondu yaradılır. Bu məqsədlə respublikada xüsusi (şəxsi) investisiya fondları da yaradıla bilər”.

Göründüyü kimi, Dövlət Qanunda bu normanı (mexanizmi) qəbul etməklə qanuni gözlənti formalaşdırmışdır. Həmin müddəa istifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarının səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən ayrıca institusional mexanizmin yaradılacağını birbaşa qanun səviyyəsində nəzərdə tutur və bununla bağlı hüquqi gözlənti formalaşdırır.

5. Qeyd edək ki, 29 sentyabr 1995-ci il tarixli 1120 nömrəli Qanunla “Azərbaycan Respublikasında 1995–1998-ci illərdə dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsinin Dövlət Proqramı” təsdiq edilmişdir (bundan sonra 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramı” adlanacaq). Qanunla qəbul edilmiş həmin Dövlət Proqramının GİRİŞ hissəsində yazılır ki, Dövlət Proqramına hər hansı dəyişiklik və əlavələr Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi tərəfindən edilir (https://e-qanun.az/version/8967).
6. 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının” “DÖVLƏT ÖZƏLLƏŞDİRMƏ PAYI” adlı 3-cü hissəsinin 2-ci bəndində (abzasında) yazılır ki, “Özəlləşdirmə payı—Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissədir”.

Bu qanundan da göründüyü kimi, Dövlət bu norma ilə 1993-cü il tarixli 445 saylı Qanunda olduğu kimi DÖP-nın əvəzsiz verilən mülkiyyət hüququ olduğunu bir daha təsdiqlədi və vətəndaşın mülkiyyət hüququnu tanıdı.

7. Onu da qeyd edək ki, 2000-ci il sentyabrın 1-də qüvvəyə minmiş AR Mülki Məcəlləsinin (bundan sonra AR MM) “Mülki hüquqların və vəzifələrin əmələ gəlməsi” adlı 14-cü maddəsinin 2.2-ci bəndinə və 1078-ci maddəsinə uyğun olaraq DÖP və Dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) (bundan sonra “DÖPÇ”) “sosial güzəşt” deyil, “qanunla yaranmış mülkiyyət hüququdur” (https://e-qanun.az/framework/46944#_ednref752).
8. “DÖVLƏT ÖZƏLLƏŞDİRMƏ PAYI” adlı 3-cü hissəsində yazılır:

“3. Özəlləşdirmə payı—respublika vətəndaşlarına özəlləşdirilən dövlət müəssisələrinin və investisiya fondlarının səhmlərini almaq üçün verilir. Pay (çek) satıla, banklara, girovqoyula, irsən verilə və Azərbaycan Respublikasının mövcud qanunvericiliyində nəzərdə tutulan başqa formada özgəninkiləşdirilə bilər.

4. Dövlət özəlləşdirmə payı—adsız. (təqdim edənə) nağd qiymətli: kağız formasında, olan, 4 (dörd), çekdən ibarətdir. Özəlləşdirmə payına daxil olan çeklə verildiyi an eyni dəyərə malikdir.

Burada Dövlət Qanunla mülkiyyət hüququnun reallaşdırılması aləti kimi əvvəlki 445 saylı Qanunda olan pul formasında icrasından imtina edir və əvəzində qiymətli kağız formasını – Dövlət Özəlləşdirmə Çeklərini tətbiq edir və eyni zamanda hər bir vətəndaşa verilən çeklərin eyni dəyərə malik olduğu göstərilərək – bərabərlik hüququ tanıyır.

5. Dövriyyəyə tədavül müddəti üç il olan 32.000 000 (otuz iki milyon) dövlət özəlləşdirmə çeki buraxılır.
6. Özəlləşdirmə payına daxil olan hər bir çekin nominal dəyəri inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi ekvivalentdir: çeklə özəlləşdiriləcək Azərbaycan Respublikasının dövlət əmlakının 1/32.000 000 hissəsidir.
7. Özəlləşdirmənin başlandığı ana qədər qeydə alınmış Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına 4 (dörd) çekdən ibarət olan bir dövlət özəlləşdirmə payı verilir. Özəlləşdirmə payı alacaq vətəndaşların siyahısı müvafiq yerli icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən DƏK-in yerli qurumları ilə birlikdə tərtib edilir. Özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) verilməsi mexanizmi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq fərmanı ilə müəyyən edilir”.

Bu halda Dövlət qanunvericilik yolu ilə — əvvəllər 445 nömrəli Qanunda nəzərdə tutulduğu kimi — mülkiyyət hüquqlarının pul hesabı vasitəsilə həyata keçirilməsi mexanizmindən imtina etmiş və bunun əvəzinə bir qiymətli kağız növü olan dövlət özəlləşdirmə çeklərini tətbiq etmişdir. Eyni zamanda, Dövlət hər bir vətəndaşa verilən çeklərin bərabər dəyərə malik olduğunu müəyyən etməklə bərabərlik prinsipini təsdiqləmişdir. 5-ci bənddə dövriyyə müddəti üç il olan 32 000 000 (otuz iki milyon) ədəd dövlət özəlləşdirmə çekinin buraxılması nəzərdə tutulur.

6-cı bənddə Dövlət bəyan etmişdir ki, özəlləşdirmə payını təsdiq edən hər bir vauçerin maddi ekvivalentinin dəyəri inflyasiyadan qorunan qiymətli kağız formasında ifadə olunur və hər bir vauçer dövlət əmlakının maddi ekvivalentinin müvafiq hissəsini təmsil edir.

9. 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramı ilə özəlləşdirmə payının pul hesabı formasından imtina edilir; əvəzində onun adsız sənədli qiymətli kağız formasında olması qəbul olunur, bununla da özəlləşdirmə çeki tətbiq olunur; hər çek dövlət mülkiyyəti ilə təmin edilir; DÖPÇ verildiyi an eyni dəyərə malikdir, bərabər hesab olunur, nominal dəyəri inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi ekvivalent olduğu göstərilir.
10. Bununla da qanun dövlət özəlləşdirmə payını təmsil edən çeklərin qiymətli kağız formasını və həmin qiymətli kağızlarla bağlı əmlak-hüquqi mövqeni tanıyır; bu hüquqi status sonradan AR MM-nin 1078-4.1-ci maddəsində də özəlləşdirmə qiymətli kağızları institutu çərçivəsində tənzimlənir:

Maddə 1078-4. Özəlləşdirmə qiymətli kağızları; 1078-4.1. Özəlləşdirmə qiymətli kağızları dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı dövlət əmlakının müvafiq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada özgəninkiləşdirilməsi məqsədi ilə buraxılan qiymətli kağızlardır.

Göründüyü kimi AR MM-nin 14.2.2-ci və 1078-4-cü maddələrinə əsasən, özəlləşdirmə çekləri mülkiyyət hüququ yaradan qiymətli kağızlardır.

1. B) MEXANİZM və TƏMİNATLAR
2. Özəlləşdirmə çeklərinin verilməsi mülkiyyət hüququnun dəyişdirilməsi və ya Dövlət Özəlləşdirmə Payının ləğvi deyil - qanunun həyata keçirilməsi mexanizminin dəyişdirilməsi, mülkiyyət hüquqlarının həyata keçirilməsi üçün yeni sənədin qəbul edilməsidir.
3. Məhz 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının icrasını təmin etmək üçün “Azərbaycan Respublikasında dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövriyyəyə buraxılması haqqında” AR Prezidentinin 25.03.1996-cı il tarixli 450 nömrəli Fərmanı qəbul edildi. Fərmanın 2-ci bəndində yazılır “Müəyyən edilsin ki, dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına Azərbaycan Respublikasına məxsus dövlət mülkiyyətinin bir hissəsinin əvəzsiz olaraq verilməsini təmin edən qiymətli kağızdır. Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşı 4 (dörd) çekdən ibarət 1 (bir) dövlət özəlləşdirmə payı almaq hüququna malikdir.”
4. Həmin Fərmanla AR-da dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) haqqında Əsasnamə təsdiq edildi (https://e-qanun.az/framework/33673). Bu gün də qüvvədə olan həmin Əsasnamənin 1-ci hissəsində yazılır:
5. Dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) (qısaca DÖPÇ) dövlət mülkiyyətində olan əmlakın bir hissəsinin Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarına əvəzsiz olaraq verilməsini təmin edən qiymətli kağızdır.
6. Dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) satıla, bağışlana, girov qoyula, irsən verilə və Azərbaycan Respublikasının mövcud qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş digər formalarda özgəninkiləşdirilə bilər.
7. Özəlləşdirilən dövlət əmlakının (o cümlədən dövlət müəssisələrinin əsasında yaradılmış səhmdar cəmiyyətlərinin səhmlərinin, investisiya fondlarının səhmlərinin) alınmasında (ödəniş vasitəsi kimi) dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) tam və ya hissə-hissə istifadə oluna bilər. Həmin payların (çeklərin) ikinci dəfə istifadəsi qadağandır.

Qanunun icrasını nəzərdə tutan 4-cü bənd DÖPÇ-lərinin dövriyyədən çıxarılmasını tənzimləyir: “Dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) özəlləşdirmə obyektlərinin alınması məqsədi ilə istifadə edildikdən sonra onlar Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə təsdiq edilmiş Milli Depozit Sistemi haqqında Əsasnamədə nəzərdə tutulmuş qaydada dövriyyədən çıxarılır və silinir.”

450 nömrəli Fərmanla təsdiq edilmiş və bu gün qüvvədə olan Əsasnamənin 5-ci bəndində imperativ qaydada göstərilir ki, “Dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi zamanı ödəniş vasitəsi kimi qəbul edilməsindən imtina etmək qadağandır”.

14. Həmin 450 nömrəli Fərmanla təsdiq edilmiş Əsasnamənin hazırlanmasına SƏBƏB olan “Azərbaycan Respublikasında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 07.01.1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunun DÖP-ları adlanan 18-ci maddəsinin 8-ci bəndində deyilir ki, “Özəlləşdirmə paylarının verilməsi və istifadəsi qaydası Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən təsdiq edilmiş Əsasnamə ilə tənzimlənir” (https://e-qanun.az/framework/8062).

Burada xüsusi hüquqi əhəmiyyət daşıyan məsələ 7 yanvar 1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunun 18-ci və 19.1-ci maddələrinin qarşılıqlı əlaqəsidir.  Bu müddəaların sistemli təfsiri Şikayətçilərin mövqeyinə görə göstərir ki, Qanunun 18-ci maddəsi özəlləşdirmə payını Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissə kimi müəyyən etmiş, 19.1-ci maddəsi isə həmin payların bu və ya digər səbəbdən öz təyinatına yönəldilməmiş hissəsinin sonrakı hüquqi-iqtisadi taleyini ayrıca tənzimləmişdir.

Həmin 19.1-ci maddəyə əsasən, “Respublika əhalisinə məxsus özəlləşdirmə paylarının bu və ya digər səbəblər üzündən həmin məqsədlərə yönəldilməmiş hissəsinin səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən ixtisaslaşdırılmış investisiya fondu yaradılır”.

Bu iki müddəa sistemli şəkildə birlikdə qiymətləndirildikdə mühüm hüquqi ardıcıllıq yaranır: əvvəlcə qanun hər bir vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz pay verilməsini tanıyır, sonra isə həmin payın hər hansı səbəbdən özəlləşdirmə məqsədinə yönəldilməmiş hissəsinin hüquqi və iqtisadi taleyini nəzərə alaraq onun səmərəli yerləşdirilməsi üçün ayrıca dövlət mexanizmi nəzərdə tutur. Buna görə istifadə edilməmiş özəlləşdirmə payının mövcudluğu qanunverici tərəfindən hüququn avtomatik itirilməsi kimi deyil, sonrakı hüquqi-iqtisadi reallaşdırılması üçün xüsusi mexanizm tələb edən vəziyyət kimi nəzərdə tutulmuşdur.

Bu hüquqi konstruksiya özəlləşdirmə siyasətinin həmin dövrdə açıq şəkildə ifadə edilmiş sosial-iqtisadi məqsədi ilə də əlaqəlidir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev 7 mart 1995-ci ildə Respublikada özəlləşdirmənin həyata keçirilməsi məsələlərinə həsr olunmuş müşavirədə özəlləşdirmənin uzun illər — 10, 15, hətta 20 il davam edə biləcəyini nəzərə alaraq, özəlləşdirmə zamanı vətəndaşların payının olmalı olduğunu və hər bir vətəndaşın öz payını almalı olduğunu xüsusi vurğulamışdır.

Bu tarixi-siyasi mövqe hazırkı şikayətdə müstəqil hüquq mənbəyi kimi deyil, sonradan qəbul edilmiş hüquqi mexanizmlərin sosial-iqtisadi məqsədini və tarixi kontekstini izah edən mühüm interpretativ amil kimi nəzərə alınmalıdır. Hər bir vətəndaşın dövlət əmlakından öz payını alması ideyası sonrakı hüquqi tənzimləmədə konkret normativ məzmun əldə etmişdir: vətəndaşa verilən özəlləşdirmə payı qanunla tanınmış, həmin pay qiymətli kağız formasında ifadə edilmiş və istifadə edilməmiş payların səmərəli yerləşdirilməsi üçün ayrıca institusional mexanizm nəzərdə tutulmuşdur.

Bu baxımdan 445 nömrəli Qanunun 18-ci və 19.1-ci maddələri yalnız texniki özəlləşdirmə normaları kimi deyil, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində vətəndaşın payının təmin edilməsinə yönəlmiş həmin sosial-iqtisadi siyasətin qanunvericilikdə hüquqi ifadəsi kimi də sistemli şəkildə qiymətləndirilməlidir.

Buna görə 19.1-ci maddənin hazırkı mübahisə üçün xüsusi hüquqi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, istifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarının taleyi qanunverici tərəfindən hüquqi boşluqda buraxılmamışdır: həmin payların özəlləşdirmə məqsədlərinə yönəldilməməsi onların avtomatik olaraq hüquqi və iqtisadi məzmununu itirməsi kimi deyil, onların səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən xüsusi mexanizmin yaradılmasını tələb edən hüquqi vəziyyət kimi tənzimlənmişdir.

Bu müddəalar 29 sentyabr 1995-ci il tarixli 1120 nömrəli Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramında özəlləşdirmə payının hər bir vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissə kimi müəyyən edilməsi və həmin payın qiymətli kağız formasında ifadə edilməsi, habelə sonrakı qanunvericilikdə dövlət özəlləşdirmə paylarının dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə (ödəmə) vasitəsi kimi tanınması ilə sistemli şəkildə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Bu normativ ardıcıllıq istifadə edilməmiş payların hüquqi taleyinin yalnız müəyyən müddətin başa çatması faktı ilə avtomatik həll edilmiş hesab edilə bilməyəcəyini və onların sonrakı hüquqi taleyinin ayrıca qanuni əsas və mexanizm tələb etdiyini göstərir.

15. Onu da qeyd edək ki, 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramında dövriyyədə olan müddətdə DÖPÇ-nin tədavül vasitəsi kimi (alqı-satqı, bankda girov qoymaq və s.) istifadəsi 3 il müəyyən edildi. Lakin qanunlarda heç vaxt özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədə olduğu müddətdə ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi istifadəsinə müddət qoyulmadı – məhdudlaşdırılmadı.
16. Çeklərin özü Şikayətçilərin mülkiyyət hüququnun ilkin sənəd sübutudur. Qanunvericiliyə uyğun olaraq hər vətəndaşa şəxsiyyət vəsiqəsi təqdim edilməklə - imza atdıqdan sonra fərdi nömrəsi olan 4 çekdən ibarət 1 DÖP-yı verilib.
17. Məhz Çekin üstündə də yazılır ki, “BU ÖZƏLLƏŞDİRMƏ ÇEKİ AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ DÖVLƏT MÜLKİYYƏTİ İLƏ TƏMİN EDİLİR”.

Bu çeklərin üzərində müddət yazılmayıb. Özəlləşdirmə payları-çekləri adsız qiymətli kağız sayılır və mülkiyyət hüququ sənəd sahibindədir.

Bu, o deməkdir ki, Dövlət bu çeklərin arxasında maddi öhdəlik götürüb. DÖPÇ sadəcə normativ vəd və ya gələcəyə dair ümid deyil; qanunvericiliklə tanınmış, iqtisadi dəyər və konkret əmlak-hüquqi funksiyalar daşıyan qiymətli kağızdır.

18. 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının” ORTA VƏ İRİ MÜƏSSİSƏLƏRİN ÖZƏLLƏŞDİRİLMƏSİ adlı 8-ci hissənin 3-cü bəndi ödəmə vasitəsi kimi çeklərdən istifadə etməklə səhmdar cəmiyyətin səhmlərinin satışı belə bölüşdürülür: 15% — əmək kollektivinə və 50%-dən az olmayaraq — çek auksionlarına (investisiya müsabiqələri və hərraclarına) yönəldilir;

Göründüyü kimi, Qanunla qəbul olunmuş Dövlət Proqramında çeklərin tədavül müddəti göstərilsə də, bu proqramda çeklərin dövriyyədə olma müddəti və çeklərin dövriyyədə olduğu müddətdə ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi istifadəsi heç vaxt məhdudlaşdırılmadı. Çeklər investisiya xarakterli qiymətli kağızlar olduğu üçün Qanunda ancaq özəlləşdirmə zamanı ödəmə vasitəsi kimi istifadə olunmuş çeklərin dövriyyədən çıxarılması nəzərdə tutulurdu və ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi istifadə olunmayan çeklərin qanunla dövriyyədən çıxarılması mexanizmi nəzərdə tutulmamışdır. 

19. 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının 8-ci hissəsinin 3-cü bəndinin imperativ tələbinə görə, bütün özəlləşdiriləcək əmlakın (səhmlərin) ancaq 35%-i pulla satıla bilər, qalan 65% isə ancaq və ancaq DÖPÇ ilə satılmalıdır - əvəzlənməlidir. Qanunla investorlar əmək kollektivi tərəfindən özəlləşdirilməyən - 15%-dən qalan DÖP-nı və hərraclar üçün nəzərdə tutulmuş 50% DÖP-nı ancaq vətəndaşlardan DÖPÇ-ni (çeklərini) əldə etməklə sahib ola bilərdi. Qanunla xarici investorlar özəlləşdirmədə iştirak etmək üçün əvvəlcədən opsion almalı idi.
20. 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının DÖVLƏT ÖZƏLLƏŞDİRMƏ OPSİONU adlı 4-cü hissəsində yazılır: Xarici sərmayəçilər tərəfindən dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri), habelə ilkin və təkrar bazarlarda özəlləşdirilən müəssisələrin səhmləri yalnız dövlət özəlləşdirmə opsionları silinmək üçün təqdim edildikdən sonra satın alına bilər. Hər özəlləşdirmə opsionu bir çek almaq hüququ verir.
21. 7 yanvar 1993-cü il tarixli 445 saylı Özəlləşdirmə haqqında Qanun dövlət özəlləşdirmə paylarını hər bir vətəndaşa əvəzsiz verilən dövlət əmlakının bir hissəsi kimi açıq şəkildə tanımışdır. 29 sentyabr 1995-ci il tarixli Qanunla təsdiq edilmiş Dövlət Proqramı bu payın ölçülə bilən iqtisadi dəyərə malik fərdiləşdirilmiş hüquq olduğunu təsdiq etmişdir.
22. Azərbaycan Respublikasında özəlləşdirmə prosesinin normativ hüquqi tənzimlənməsi çərçivəsində Dövlət Əmlak Komitəsinin 222 nömrəli əmri ilə təsdiq edilmiş və Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində 75 nömrəli qeydiyyat nömrəsi ilə dövlət qeydiyyatından keçmiş normativ aktla dövlət özəlləşdirmə opsionlarının tətbiqi və onların qiymətinin müəyyən edilməsi qaydaları müəyyən edilmişdir (https://e-qanun.az/version/13494).
23. Dövlət özəlləşdirmə opsionunun qiymətinin hesablanması qaydalarına əsasən opsionun dəyəri özəlləşdirmə payının dəyərinin müəyyən faizi ilə müəyyən edilirdi və həmin qiymət üçün minimum hədd müəyyən olunmuşdu. Qaydada göstərilirdi ki, opsionun qiyməti özəlləşdirmə payının dəyərinin 0.1 faizi miqdarında hesablanır və hər bir opsionun qiyməti 2000 manatdan az olmamalıdır.
24. Dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) səmərəli yerləşdirilməsi üçün lazımi şərait yaradılmasını təmin etmək məqsədi ilə 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının, “FOND BAZARININ İNKİŞAFI” adlı 7 saylı Əlavəsinin 6-cı bəndində deyilir ki, “Çek investisiya fondları sonradan dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi prosesində istifadə etmək məqsədinə fiziki və hüquqi şəxslərdən özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) yığırlar”.
25. Qanunun 7-ci Əlavəsinin icrası üçün “İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları haqqında” Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə AR Prezidentinin 14 may 1997-ci il tarixli 579 nömrəli Fərmanında deyilir ki, “Azərbaycan Respublikasında qiymətli kağızlar bazarının formalaşması, dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi zamanı buraxılan qiymətli kağızlara əhali tərəfindən qoyulan vəsaitlərin qorunması və dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) səmərəli yerləşdirilməsi üçün lazımi şərait yaradılmasını təmin etmək məqsədi ilə qərara alıram: 1. İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları haqqında Əsasnamə təsdiq edilsin.
26. Bu gün də qüvvədə olan Fərmanla təsdiqlənmiş “İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları haqqında” Əsasnamənin 1-ci bəndində deyilir ki, “Çek investisiya fondları dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi prosesində fiziki və hüquqi şəxslərin dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) vasitəsi ilə iştirakını təmin etmək məqsədi ilə çekləri toplamaq üçün yaradılır (https://e-qanun.az/framework/16409).
27. Həmin Əsasnamənin 6-cı bəndində isə deyilir ki, “Azərbaycan Respublikasının ərazisində çek investisiya fondlarının fəaliyyətinin lisenziyalaşdırılması Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən həyata keçirilir”.
28. Onu da qeyd edək ki, sonradan qəbul olunmuş 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun 33.2-ci maddəsinə əsasən, “1993-cü il tarixli 445 saylı Qanununu və 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramı qüvvədən düşmüş hesab edilmişdir”.
29. Yenə həmin 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun 33.1-ci maddəsində XÜSUSİ norma olaraq QEYD edilir ki, “Bu Qanun qüvvəyə mindiyi günədək qəbul edilmiş və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsini tənzimləyən normativ-hüquqi aktlar bu Qanuna zidd olmayan hissəsində öz qüvvəsini saxlayır”.
30. Dövlətin pozitiv öhdəliyi (investment funds məsələsi) əvvəlki qanunlarda açıq şəkildə yazılıb. Başqa bir ifadə ilə vətəndaş özəlləşdirmə çekindən birbaşa istifadə edə bilmirsə, dövlət investisiya fondları yaratmalı, vətəndaş həmin fondlar vasitəsilə öz mülkiyyət hüququnu reallaşdırmalı idi. Burada artıq, sadə proqram vədindən yox, Qanunla qəbul olunmuş imperativ (məcburi) dövlət öhdəliyindən söhbət gedir.
31. Bu Əsasnamədə və 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramında ixtisaslaşdırılmış çek investisiya fondlarının 1993-cü il tarixli 445 saylı Qanununun 19-cu maddəsində olduğu kimi, dövlət tərəfindən yaradılacağı birbaşa norma ilə tənzimlənməsə belə, hesab edirik ki, 1993-cü il tarixli 445 saylı Qanununun 19-cü maddəsi həmin fondların dövlət tərəfindən yaradılmasını məcburi hala gətirib.
32. Maraqlı və araşdırılması vacib olan məsələlərdən - DÖPÇ-nin səmərəli istifadəsi üçün 1120 saylı Qanunun 7 saylı Əlavəsi əsasında icrası bu gün də qüvvədə olan “İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları” haqqında 14 may 1997-ci il 579 Fərmanla təsdiqlənmiş ƏSASNAMƏ ilə nəzərdə tutulan Çek investisiya fondları da yaradılmadı. 2011-ci ildə Fərmanla DÖPÇ-nin tədavül və tədiyyə vasitəsi kimi istifadəsinin dayandırılmasına baxmayaraq bu ƏSASNAMƏDƏ 22 dekabr 2014-cü ildə 426 nömrəli Fərmanla dəyişikliklər edilib.
33. Məlum olduğu kimi, 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramın” icrasını təmin etmək üçün “Azərbaycan Respublikasında dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövriyyəyə buraxılması haqqında” AR Prezidenti 25.03.1996-cı il tarixli 450 nömrəli Fərman imzaladı və həmin Fərman ilə Azərbaycan Respublikasında dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) haqqında Əsasnamə (bundan sonra “Çeklər haqqında Əsasnamə” adlanacaq) təsdiq edildi (https://e-qanun.az/framework/33673).

Tarixi kontekst kimi qeyd edilə bilər ki, 7 mart 1995-ci ildə özəlləşdirmənin həyata keçirilməsi məsələlərinə həsr olunmuş müşavirədə uzunmüddətli özəlləşdirmə şəraitində hər bir vətəndaşın öz payını əldə etməsinin vacibliyi vurğulanmışdır. Şikayətçilər bu çıxışı müstəqil hüquqi əsas kimi deyil, sonradan qanunvericiliklə yaradılmış hüquqi rejimin məqsədini izah edən əlavə tarixi kontekst kimi təqdim edirlər. https://lib.aliyevheritage.org/az/4962292.html

ÖZƏLLƏŞDİRMƏNİN İLKİN DÖVLƏT SİYASƏTİ VƏ VƏTƏNDAŞIN ƏMLAK PAYI

Hazırkı konstitusion mübahisənin hüquqi mahiyyətinin müəyyən edilməsi zamanı özəlləşdirmə payının hansı məqsədlə yaradıldığı nəzərdən qaçırıla bilməz. 7 mart 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin özəlləşdirmənin həyata keçirilməsinə həsr olunmuş müşavirədə müəyyən etdiyi Tarixi Sosial İqtisadi Siyasət prinsipi aydın idi: özəlləşdirmənin hansı müddətdə aparılmasından və vətəndaşın payının hansı mexanizmlə həyata keçirilməsindən asılı olmayaraq, hər bir vətəndaşın özəlləşdirilən dövlət əmlakında payı olmalı və hər bir vətəndaş öz payını almalıdır.

DİQQƏT – XÜSUSİ QEYD:

Güman edirik ki, məsələnin Konstitusiya və qanunvericilik baxımından bütün nəticələri dövlət rəhbərliyinə obyektiv və dolğun şəkildə təqdim edilsəydi, bu qədər uzunmüddətli hüquqi mübahisə formalaşmazdı.

Biz inanırıq ki, bu məsələdə Cənab Prezident İlham Əliyevin Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasətini pozmaq fikri olmayıb. Əsas səbəb Ulu Öndər rəhmətə gedəndən 6 ay sonra 2004-cü ildə 75 nömrəli fərmanı hazırlayan məmurların məsuliyyətsizliyidir.

Heç bir Qanunda çeklərin hüquqi qüvvəsinin tam itirilməsi yazılmayıb. Bu, o deməkdir ki, özəlləşdirmə prosesində ciddi hüquq pozuntusu var!

TƏCİLİ BÜTÜN BU FAKTLAR VƏ ARQUMENTLƏR CƏNAB PREZİDENTƏ TAM VƏ DÜZGÜN ÇATDIRILMALIDIR.

Həmin çıxışda vauçer və digər mümkün mexanizmlər müzakirə edilmiş, özəlləşdirmənin 10, 15, hətta 20 il davam edə biləcəyi ehtimalı nəzərdən keçirilmişdir. Bu çıxış çeklərin 20 il qüvvədə qalmasına dair ayrıca normativ təminat kimi deyil, daha fundamental dövlət siyasətinin ifadəsi kimi əhəmiyyətlidir: dəyişə bilən məsələ özəlləşdirmənin müddəti və payın həyata keçirilməsi vasitəsi idi; dəyişməz prinsip isə vətəndaşın dövlət əmlakındakı payının təmin edilməsi idi.

Bu prinsip siyasi bəyanat səviyyəsində qalmamışdır. Vətəndaşın özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətində payı qanunla tanınmış, sonrakı normativ tənzimləmə ilə həmin pay çek formasında qiymətli kağızla təmsil edilmiş, 2000-ci il 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsində isə dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi olması qanun səviyyəsində nəzərdə tutulmuşdur.

Beləliklə, vətəndaşın əmlak payı çekə görə yaranmamışdır; əksinə, çek vətəndaşın dövlət əmlakında qanunla tanınmış payının həyata keçirilməsi üçün müəyyən edilmiş hüquqi vasitə olmuşdur. Buna görə çekin sonrakı hüquqi rejimi qiymətləndirilərkən onun fiziki sənəd formasından deyil, təmsil etdiyi qanunla tanınmış əmlak payından və həmin hüququn qanunvericilikdə müəyyən edilmiş məzmunundan çıxış edilməlidir.

TARİXİ-SİYASİ PRİNSİPDƏN QANUNLA TANINMIŞ MÜLKİYYƏT HÜQUQUNA

Yuxarıda göstərilən tarixi kontekst eyni zamanda mühüm hüquqi fərqləndirməni ortaya qoyur. Dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) yaradılmasının başlanğıcında vətəndaşların özəlləşdirilən dövlət əmlakında iştirakının və tarixi sosial-iqtisadi ədalətin təmin edilməsinə yönəlmiş dövlət siyasəti dayanmış olsa da, həmin prinsip qanunvericilikdə konkret əmlak hüququ formasında hüquqiləşdirildikdən sonra onun hüquqi taleyi artıq sadəcə sosial və ya iqtisadi siyasətin məqsədəuyğunluğu məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz.

Dövlət özəlləşdirmə payı və onu təmsil edən çek qanunla tanınmış əmlak hüququnun həyata keçirilməsi vasitəsi və qiymətli kağız kimi müəyyən edilmişdir. Buna görə həmin hüququn mövcudluğu, ondan istifadə, onun hüquqi məzmununun məhdudlaşdırılması və ya ona xitam verilməsi məsələləri dövlətin iqtisadi və sosial proqram seçiminin deyil, ilk növbədə mülkiyyət hüququnun hüquqi rejiminin predmetidir.

ÖZƏLLƏŞDİRMƏ PAYININ ƏVƏZSİZ VERİLMƏSİ İLƏ ONU TƏMSİL EDƏN ÇEKİN ƏVƏZSİZ TƏQDİM EDİLMƏSİ EYNİ HÜQUQİ ANLAYIŞ DEYİLDİR

Qanunvericiliyin ardıcıl təhlili göstərir ki, dövlət özəlləşdirmə payının vətəndaşa əvəzsiz verilməsi ilə həmin payı təmsil edən özəlləşdirmə çeklərinin vətəndaşa təqdim edilməsi hüquqi baxımdan fərqləndirilməlidir.

1. İlkin hüquq — dövlət əmlakından paydır.

7 yanvar 1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunun 18-ci maddəsinə əsasən, özəlləşdirmə payı Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissədir. Deməli, qanunun yaratdığı ilkin hüququn predmeti kağız sənəd və ya çek deyil. Qanun vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz hissə verilməsini nəzərdə tutmuşdur.

2. 1995-ci ildə qanunla təsdiq edilmiş Dövlət Proqramı həmin hüququ yenidən təsdiq etmişdir.

29 sentyabr 1995-ci il tarixli 1120 nömrəli Qanunla təsdiq edilmiş Dövlət Proqramının “Dövlət özəlləşdirmə payı” bölməsinin 2-ci bəndində yenidən müəyyən edilmişdir ki, özəlləşdirmə payı Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissədir. Beləliklə, əvəzsiz verilən əsas nemət çekin fiziki blankı deyil, özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən vətəndaşa ayrılmış paydır.

3. Çek həmin əmlak payının hüquqi daşıyıcısı və həyata keçirilməsi vasitəsi kimi müəyyən edilmişdir. Həmin Dövlət Proqramının sonrakı müddəaları dövlət özəlləşdirmə payının təqdim edənə nağd qiymətli kağız formasında olduğunu və dörd çekdən ibarət olduğunu müəyyən etmişdir.

Başqa sözlə:

PAY — qanunla müəyyən edilmiş əmlak xarakterli əsas hüquq və dövlət mülkiyyətindən ayrılan hissədir;

ÇEK — həmin payı təmsil edən, təsdiqləyən və onun özəlləşdirmədə həyata keçirilməsini mümkün edən qiymətli kağızdır.

Bu iki anlayışın bir-birinə qarışdırılması hüquqi nəticəni dəyişdirə bilər.

4. Çekin əvəzsiz təqdim edilməsi payın mahiyyətini dəyişdirmir.

Dövlət vətəndaşdan özəlləşdirmə çekinin verilməsi müqabilində onun nominal və ya əmlak ekvivalentini tələb etmirdi. Lakin bu, dövlət əmlakından verilmiş payın dəyərinin çekin fiziki hazırlanması və ya çap edilməsinin maya dəyərinə bərabər olması demək deyildir.

Çekin fiziki blankı yalnız hüququn sənədli daşıyıcısıdır. Onun iqtisadi və hüquqi əhəmiyyəti kağızın öz maddi dəyərindən deyil, təmsil etdiyi və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hüquqlardan irəli gəlirdi.

Bunu Dövlət Proqramının özünün müəyyən etdiyi qayda da təsdiqləyir: özəlləşdirmə payına daxil olan hər çekin nominal dəyəri inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi ekvivalent kimi müəyyən edilmiş və özəlləşdiriləcək Azərbaycan Respublikası dövlət əmlakının 1/32.000.000 hissəsinə bağlanmışdır.

5. 450 nömrəli Fərman bu hüquqi əlaqəni birbaşa təsdiqləmişdir.

25 mart 1996-cı il tarixli 450 nömrəli Prezident Fərmanı dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına Azərbaycan Respublikasına məxsus dövlət mülkiyyətinin bir hissəsinin əvəzsiz verilməsini təmin edən qiymətli kağız kimi müəyyən etmişdir (https://e-qanun.az/framework/33673).

Bu ifadənin hüquqi əhəmiyyəti böyükdür. Fərman demir ki, dövlət vətəndaşa sadəcə dəyərsiz kağız blankını əvəzsiz verir. Əksinə, qiymətli kağızın funksiyasını konkret olaraq dövlət mülkiyyətinin bir hissəsinin vətəndaşa əvəzsiz verilməsini təmin etmək kimi müəyyən edir. Buna görə də qiymətli kağızla onun təmin etdiyi əmlak hüququnu eyniləşdirmək olmaz.

6. Hüquqi nəticə

Beləliklə, hüquqi ardıcıllıq aşağıdakı kimidir:

QANUN → dövlət mülkiyyətindən vətəndaşa əvəzsiz verilən PAY → həmin payın qiymətli kağız formasında rəsmiləşdirilməsi → 4 ÇEK → çek vasitəsilə dövlət əmlakının və səhmlərin əldə edilməsi.

Bu səbəbdən çekin fiziki blankının hüquqi taleyi ilə onun təmsil etdiyi qanunla yaradılmış əmlak xarakterli hüququn hüquqi taleyi avtomatik olaraq eyniləşdirilə bilməz.

Əgər dövlət sonradan çekin müəyyən funksiyasını, istifadəsini və ya tədavülünü məhdudlaşdırmışdırsa, ayrıca cavablandırılmalı olan əsas hüquqi sual budur:

Qanunla vətəndaşa əvəzsiz verilmiş dövlət əmlakından paya dair əsas hüquq hansı qanun norması ilə, hansı hüquqi prosedurla və hansı kompensasiya və ya başqa hüquqi nəticə ilə xitam olunmuşdur?

Konstitusiyanın 29-cu maddəsi mülkiyyət hüququnun qorunmasını təmin edir, Konstitusiyanın 94-cü maddəsi isə insan və vətəndaş hüquqlarından istifadə, mülki hüquq obyektləri, mülkiyyət hüququ və mülki münasibətlər üzrə ümumi qaydaların qanunvericilik qaydasında müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Buna görə Konstitusiyanın 109-cu maddəsinin 3-cü bəndində Prezidentə verilmiş dövlət iqtisadi və sosial proqramlarını təsdiq etmək səlahiyyəti qanunverici tərəfindən yaradılmış konkret mülkiyyət hüququnun hüquqi məzmununu dəyişdirmək, onun qanunla tanınmış istifadə və tədiyə funksiyasını aradan qaldırmaq və ya həmin hüquqa Qanunda nəzərdə tutulmayan xitam nəticəsi yaratmaq səlahiyyəti kimi şərh edilə bilməz.

Beləliklə, hazırkı konstitusion mübahisənin predmeti dövlətin hansı iqtisadi və ya sosial siyasəti seçməsinin məqsədəuyğun olub-olmaması deyil. Mübahisənin predmeti qanunla artıq tanınmış mülkiyyət hüququnun və həmin hüququn qanunla müəyyən edilmiş həyata keçirilmə mexanizminin daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla məhdudlaşdırılmasının Konstitusiyanın mülkiyyət hüququ, qanunvericilik səlahiyyəti və normativ hüquqi aktların iyerarxiyası haqqında tələblərinə uyğun olub-olmamasıdır.

C) POZUNTULAR və ZİDDİYYƏTLƏR

1. Bu gün də qüvvədə olan həmin Çeklər haqqında Əsasnamənin 1-ci hissəsinin 5-ci bəndində yazılır ki, “Dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi zamanı ödəniş vasitəsi kimi qəbul edilməsindən imtina etmək qadağandır”. Yəni həmin Əsasnamə, bütün özəlləşdirmə dövründə çeklərin ödəmə (tədiyə) vasitəsi kimi istifadəsindən – qəbulundan imtina etməyin qəti qadağan olduğunu qəbul edib. Başqa bir ifadə ilə həmin Əsasnamədə çeklərin ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi istifadəsi üçün heç bir müddət qoyulmayıb, bütün özəlləşdirmə dövrü çeklərdən istifadənin mümkün olduğunu göstərib.
2. Qeyd edək ki, 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanun qəbul edilmişdir (https://e-qanun.az/framework/26044). Bu gün qüvvədə olan bu qanunun 1.0.1-ci maddəsində deyilir ki, “dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi - dövlət əmlakının bu Qanunla müəyyən edilmiş qaydalara uyğun alıcıların mülkiyyətinə verilməsidir”.

Həmin qanunun 1.0.5-ci maddəsində deyilir ki, “dövlət özəlləşdirmə payı - dörd özəlləşdirmə çekindən ibarət, Azərbaycan Respublikasının 1997-ci il 1 yanvar tarixinə qeydiyyatda olan hər bir vətəndaşına dəyəri ödənilmədən paylanmış və çeklə özəlləşdirilən dövlət əmlakının orta hesabla 1/8000000 hissəsini ifadə edən adsız (təqdim edənə), nağd şəkildə buraxılan qiymətli kağızların məcmusudur”.

36. Yuxarıda da qeyd edilən Qanunla qoyulmuş normalardan aydın olur ki, özəlləşdirmə dövlət proqramlarında sonradan ediləcək dəyişikliklər də ancaq qanunla həyata keçirilə bilər. Belə ki, 1993-cü il tarixli 445 saylı Qanunun “Dövlət özəlləşdirmə Proqramı” adlanan 10-cu maddəsinin 2-ci bəndində qeyd olunur ki, “Özəlləşdirmənin Dövlət Proqramı hər il noyabrın 1-dən gec olmayaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin (indiki Milli Məclisin – qanunverici orqanın) təsdiqinə verilir. Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti özəlləşdirmənin Dövlət Proqramını dekabrın 20-dən gec olmayaraq təsdiq edir. Dövlət Proqramında dəyişikliklər Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin razılığı ilə edilə bilər”.

Yenə 29.09.1995-ci il tarixində 1120 saylı Qanunla qəbul edilmiş Dövlət Proqramının” GİRİŞ hissəsində yazılır ki, Dövlət Proqramına hər hansı dəyişiklik və əlavələr Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi tərəfindən edilir.

37. Bundan başqa Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının (bundan sonra AR Konstitusiya) 13 və 29-cu maddələrində deyilir ki, mülkiyyət hüququ toxunulmazdır, dövlət tərəfindən müdafiə olunur və qanunla qorunur.
38. AR Konstitusiyasının 94-cü maddəsinin I hissəsinin 11, 12 və 13-cü bəndlərinə əsasən mülkiyyət hüququna dair ümumi qaydalar, mülki müqavilələr və vərəsəlik; mülki hüquq obyektləri yalnız Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən müəyyən edilir. Konstitusiyasının 109-cu maddəsi ilə, bu səlahiyyətlər AR Prezidentinin səlahiyyətinə aid deyil.
39. AR MM-nin 153.3-cü maddəsinə görə, Əmlakın fiziki və ya hüquqi şəxsin mülkiyyətində, Azərbaycan Respublikasının və ya bələdiyyələrin mülkiyyətində olmasından asılı olaraq əmlaka mülkiyyət hüququnun, əmlaka sahiblik, ondan istifadə və ona dair sərəncam hüququnun əldə edilməsi və ona xitam verilməsi xüsusiyyətləri yalnız qanunla müəyyənləşdirilə bilər.
40. 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Qanunun 5.1-ci maddəsində müəyyən dövr üçün dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin həyata keçirilməsində prioritetlərin, məhdudiyyətlərin və dövlət mülkiyyətinin fiziki və hüquqi şəxslər tərəfindən alınması qaydasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq olunan Dövlət Proqramında müəyyən edilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Şikayətçilər Dövlət Proqramının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilməsi səlahiyyətinin mövcudluğunu mübahisələndirmirlər. Hazırkı konstitusion mübahisə həmin səlahiyyətin hüquqi hüdudlarına və bu səlahiyyət əsasında qanunla ayrıca tanınmış əmlak-hüquqi statusa və tədiyə (ödəmə) funksiyasına hansı həddə müdaxilə edilə bilməsinə aiddir.
41. Mülki Məcəllənin 153.3-cü maddəsinə görə əmlaka mülkiyyət hüququnun, əmlaka sahiblik, ondan istifadə və ona dair sərəncam hüququnun əldə edilməsi və onlara xitam verilməsi xüsusiyyətləri yalnız qanunla müəyyən edilə bilər. Buna görə Dövlət Proqramında özəlləşdirmənin həyata keçirilməsi və dövlət özəlləşdirmə çeklərindən istifadə qaydasının müəyyən edilməsi səlahiyyəti ilə qanunla yaradılmış qiymətli kağızın əmlak-hüquqi statusunun və Qanunun 10-cu maddəsində ayrıca tanınmış tədiyə funksiyasının məhdudlaşdırılması və ya dayandırılması səlahiyyəti avtomatik olaraq eyniləşdirilə bilməz. Sonuncu nəticənin mümkün olması üçün onun konkret qanuni səlahiyyət mənbəyi və həmin səlahiyyətin hüdudları müəyyən edilməlidir.
42. Bu baxımdan həlledici məsələ Dövlət Proqramının Prezident tərəfindən təsdiq edilməsinin özünün hüquqiliyindən ibarət deyildir. Həlledici məsələ 878-IQ nömrəli Qanunun 5.1 və 5.2.3-cü maddələri ilə verilmiş normativ səlahiyyətin əhatə dairəsidir: dövlət özəlləşdirmə çeklərinin “istifadə olunması qaydası”nı müəyyən etmək səlahiyyəti həmin Qanunun 10-cu maddəsində ayrıca tanınmış tədiyə (ödəmə) funksiyasının həyata keçirilməsinə son tarix müəyyən etmək və nəticədə istifadə edilməmiş çeklərin həmin funksiyasını dayandırmaq səlahiyyətini də ehtiva edirdimi? Əgər belə səlahiyyətin mövcud olduğu qəbul edilirsə, onun hansı konkret qanun normasından irəli gəldiyi, hüdudlarının nədən ibarət olduğu və həmin şərhin Qanunun 10 və 12-ci maddələri, Mülki Məcəllənin 153.3-cü maddəsi və Konstitusiyanın mülkiyyət hüququ, normayaratma səlahiyyəti və normativ hüquqi aktların iyerarxiyasına dair müddəaları ilə necə uzlaşdırıldığı müəyyən edilməlidir.
43. Bu gün qüvvədə olan 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəmə vasitəsi” adlı 10-cu maddəsində deyilir ki, “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəmə vasitəsi Azərbaycan Respublikasının tədiyyə vasitəsi - manat və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) hesab olunur”. Qanundan göründüyü kimi özəlləşdirmə çeklərinin əsas mahiyyəti - onları kimlərəsə satmaq və ya Banka girov qoymaq – yəni dövriyyədə Tədavül vasitəsi kimi istifadə etmək YOX – Qiymətli Kağız kimi dövriyyədə Ödəmə - Tədiyyə vasitəsi kimi istifadə olunmasıdır.
44. Bu gün qüvvədə olan 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun 10-cu maddəsindən göründüyü kimi, DÖPÇ-nin əsas funksiyası tədavül vasitəsi (alqı-satqı, girov və s.) predmeti olmaq deyil, “onların üzərindəki yazılara” münasib olaraq dövriyyədə olduğu dövrdə ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi dövlət əmlakı ilə təmin edilməsidir. Bu qanun maddəsi bütün özəlləşdirmə zamanı vətəndaşların mülkiyyət hüquqlarının qorunması üçün həm dövlətin zəmanəti - həm də dövlət öhdəliyidir. Bu Qanuna əsasən DÖPÇ manatla yanaşı ödəmə vasitəsi kimi tanınmış, onların istifadəsinə dair qanunda müddət məhdudiyyəti müəyyən edilməmişdir və bu status qanun səviyyəsində verilmişdir.

Ən əsası DÖPÇ-nin dövriyyədə olma və dövriyyədən çıxarılma müddəti ilə bağlı qanunda heç bir məhdudiyyət nəzərdə tutulmamışdır.

45. 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun 10-cu maddəsində bütün özəlləşdirmə dövrü üçün Ödəmə - Tədiyyə vasitəsi kimi istifadənin müddətsiz olduğunu təsdiq edən bu qaydanın hüquqi əsası 1993-cü il tarixli 445 saylı Qanunun imperativ norması olan 19.1-ci maddəsi ilə qoyulub.
46. Bu gün qüvvədə olan 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun - Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesində dövlət özəlləşdirmə çeklərinin və dövlət özəlləşdirmə opsionlarının tədavüldən çıxarılması haqqında 12-ci maddəsində deyilir: “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesində ödəmə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin və xaricilərin təqdim etdikləri opsionların tədavüldən çıxarılması qaydaları Dövlət Proqramı ilə tənzimlənir”.

Göründüyü kimi, ancaq ödəmə vasitəsi kimi istifadə olunan çeklər tədavüldən çıxarılır – bu isə Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1078-27.3. maddəsi ilə dövriyyədən çıxarılmış hesab olunur.

Eyni zamanda AR MM-sinin 4-cü maddəsi ilə - Əmlak və ya qeyri-əmlak dəyəri olan, qanunvericiliklə mülki dövriyyədən çıxarılmamış maddi və ya qeyri-maddi nemətlər mülki hüquq münasibətlərinin obyektləri ola bilərlər.

AR MM-sinin 136-cı maddəsində əşyaların mülki dövriyyəsi ilə bağlı göstərilir ki, “136.1. Əşyalar dövriyyədən çıxarılmayıbsa və ya onların dövriyyəsi məhdudlaşdırılmayıbsa, universal hüquq varisliyi qaydasında (vərəsəlik, hüquqi şəxsin yenidən təşkili) və ya başqa üsulla əşyalar sərbəst surətdə özgəninkiləşdirilə və ya bir şəxsdən başqasına keçə bilər.

136.2. Mülki dövriyyədə olmasına yol verilməyən əşyalar (mülki dövriyyədən çıxarılmış əşyalar) qanunvericilikdə birbaşa göstərilməlidir.

136.3. Yalnız dövriyyənin müəyyən iştirakçılarına mənsub ola bilən və ya dövriyyədə olmasına xüsusi icazə əsasında yol verilən əşyalar (mülki dövriyyəsi məhdudlaşdırılmış əşyalar) qanunla müəyyənləşdirilmiş qaydada təyin edilir”.

AR MM-sinə əsaslanaraq deyə bilərik ki, 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunda DÖPÇ-nin nə dövriyyədə olma müddəti, nə ödəmə vasitəsi kimi istifadəsi qanunla məhdudlaşdırılmayıb.

47. 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun 14-cü maddəsi dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesinə dövlət nəzarətini həyata keçirmək məqsədilə Dövlət Komissiyasının yaradılmasını və onun fəaliyyətinin normativ hüquqi aktla tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Bu institusional məsələ hazırkı şikayətin əsas predmetini təşkil etmir; yalnız qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmə mexanizmlərinin praktik həyata keçirilməsi kontekstində yardımçı hal kimi qeyd olunur.
48. 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanun qəbul edildikdən 3 ay sonra “Azərbaycan Respublikasında Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin Dövlət Proqramı”nın qəbul edilməsi barədə AR Prezidenti 10 avqust 2000-ci il 383 nömrəli Fərmanı imzaladı (bundan sonra Fərmanla qəbul olunmuş Dövlət Proqramı) (https://e-qanun.az/framework/356).
49. NORMATİV DƏYİŞİKLİK: Fərmanla təsdiq edilmiş Dövlət Özəlləşdirmə Proqramına sonradan qəbul edilən fərmanlarla dəyişikliklər edilmişdir.

Belə ki, 10.08.2000-ci il tarixli 383 saylı Fərmanla qəbul olunmuş bu gün də qüvvədə olan Dövlət Proqramında sonradan normativ terminologiyaya və özəlləşdirmə mexanizminə təsir edən dəyişikliklər edilmişdir. Həmin Fərmanla qəbul olunmuş Dövlət Proqramının 7.2 və 7.4 bəndlərində olan “dövlət özəlləşdirmə çekləri dövriyyədən çıxarıldığı halda” həmin Dövlət Proqramının 5.8-ci bəndinin "c" yarımbəndində nəzərdə tutulan səhmlər ixtisaslaşdırılmış pul hərracında satılır – qaydası - sonradan 22 iyun 2010-cu il tarixli 283 nömrəli AR Prezidentinin Fərmanı ilə ləğv olunmuş və əvəzində 5.8-ci bəndin 5-ci abzasında “özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) tədiyyə vasitəsi kimi istifadə müddəti başa çatdıqdan sonra ixtisaslaşdırılmış pul hərraclarına” sözləri əlavə edilmişdir (https://e-qanun.az/framework/19739 ).

50. Dövlət Özəlləşdirmə Proqramı qüvvədə qalmaqla özəlləşdirmə prosesinin normativ əsaslarından biri olaraq tətbiq edilmişdir. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, çeklərin hüquqi taleyi qanunvericiliklə aydın şəkildə həll edilmədən və istifadə edilməmiş çeklər üçün ayrıca bərpa, alternativ istifadə və ya kompensasiya mexanizmi müəyyən edilmədən sonrakı özəlləşdirmə mexanizmlərinin dəyişdirilməsi hüquqi müəyyənlik, legitim gözlənti və mülkiyyət hüququnun qorunması baxımından konstitusion qiymətləndirmə tələb edir.
51. Ən ciddi hüquqi problem və pozuntular: 2004-cü ilə qədər qanunvericilikdə DÖPÇ-dən ödəniş vasitəsi kimi istifadə müddətinin bu formada məhdudlaşdırılması ayrıca nəzərdə tutulmamışdı. Hüquqi mübahisənin əsas mərhələlərindən biri 11 iyun 2004-cü il tarixli “Azərbaycan Respublikasında dövriyyəyə buraxılmış dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadənin müddətinin uzadılması haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 75 nömrəli Fərmanının (bundan sonra “11.06.2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərman”) qəbul edilməsi ilə yaranmışdır. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, həmin Fərmanın 1.1-ci bəndinin qanunla müəyyən edilmiş hüquqi statusa və tədiyyə funksiyasına təsiri normativ aktların iyerarxiyası və mülkiyyət hüququ baxımından konstitusion qiymətləndirmə tələb edir (https://e-qanun.az/framework/6149).

75 NÖMRƏLİ FƏRMANIN 1.1 VƏ 1.2-Cİ BƏNDLƏRİNİN YARATDIĞI NORMATİV-KONSTİTUSİON PROBLEM

52. 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 10-cu maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi tanımışdır. Qanunun 12-ci maddəsi isə məhz tədiyə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin və xaricilərin təqdim etdikləri opsionların tədavüldən çıxarılması qaydasını Dövlət Proqramına həvalə etmişdir. Deməli, 10-cu maddə tədiyə vasitəsi statusunu, 12-ci maddə isə istifadə edilərək tədiyə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin sonrakı tədavüldən çıxarılması qaydasını tənzimləyir və bu iki normanın predmetləri eyniləşdirilə bilməz (https://e-qanun.az/framework/26044).

Qanunun 10-cu maddəsində nəzərdə tutulmuş tədiyə vasitəsi funksiyası yalnız texniki ödəniş mexanizmi deyil, eyni zamanda çek sahiblərinin dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində iştirakını təmin edən qanuni vasitə olduğundan, bu məsələyə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun özəlləşdirmədə iştirakla bağlı formalaşdırdığı hüquqi mövqe baxımından da qiymət verilməlidir.

Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun Z.S. Quliyev və G.Q. Cəbrayılovanın şikayəti üzrə 28 yanvar 2005-ci il tarixli qərarında formalaşdırdığı hüquqi mövqe hazırkı konstitusion mübahisə üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Konstitusiya Məhkəməsi həmin qərarda özəlləşdirmə prosesini yalnız dövlət əmlakının texniki qaydada özgəninkiləşdirilməsi kimi deyil, fiziki və hüquqi şəxslərin iştirakını nəzərdə tutan hüquqi proses kimi qiymətləndirmiş və dövlət tərəfindən belə şəxslərin özəlləşdirmədə sərbəst iştirakı üçün zəruri şəraitin yaradılmasının, habelə özəlləşdirmə prosesinin balanslaşdırılmış və ardıcıl aparılmasının əhəmiyyətini vurğulamışdır.

Konstitusiya Məhkəməsinin bu hüquqi mövqeyi hazırkı işdə 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsinin hüquqi mahiyyətinin müəyyən edilməsi üçün birbaşa əhəmiyyət daşıyır. Həmin maddə dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) özəlləşdirmə zamanı tədiyə vasitəsi kimi tanımaqla yalnız texniki ödəniş üsulu müəyyən etməmiş, çek sahiblərinin dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində iştirak etməsi üçün qanun səviyyəsində konkret hüquqi mexanizm yaratmışdır.

Buna görə qanunla yaradılmış həmin iştirak mexanizminin daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla zaman etibarilə məhdudlaşdırılmasının Konstitusiyaya uyğunluğu yoxlanılarkən məsələ yalnız “istifadə müddəti” anlayışı ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Konstitusiya Məhkəməsinin özünün formalaşdırdığı hüquqi mövqedən çıxış edilərsə, həm də müəyyən edilməlidir ki, belə məhdudiyyət vətəndaşların qanunla nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmədə iştirak mexanizmini faktiki olaraq məhdudlaşdırmış və ya səmərəsiz vəziyyətə gətirmişdirmi və belə hüquqi nəticə yaratmaq üçün kifayət qədər konkret qanuni və konstitusion səlahiyyət mövcud olmuşdurmu.

Başqa sözlə, Konstitusiya Məhkəməsinin özünün 28 yanvar 2005-ci il tarixli qərarında dövlətin özəlləşdirmədə sərbəst iştirak üçün zəruri şərait yaratmasının əhəmiyyətini qəbul etdiyi halda, hazırkı işdə qanunvericinin vətəndaşlar üçün yaratdığı konkret iştirak vasitəsinin — dövlət özəlləşdirmə paylarının tədiyə funksiyasının — Qanunun özünə dəyişiklik edilmədən daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla zaman etibarilə məhdudlaşdırılmasının həmin hüquqi mövqeyə uyğunluğu cavabsız saxlanıla bilməz.

Beləliklə, Konstitusiya Məhkəməsinin özünün formalaşdırdığı bu hüquqi mövqe nəzərə alındıqda, qanunla yaradılmış özəlləşdirmədə iştirak və tədiyə mexanizminin daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla zaman etibarilə məhdudlaşdırılması üçün hansı konkret konstitusion və qanuni səlahiyyətin mövcud olduğu ayrıca müəyyən edilməlidir.

11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanın ilkin redaksiyasının 1.1-ci bəndi çeklərin tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddətini 1 yanvar 2008-ci ilədək müəyyən etmiş, sonrakı dəyişikliklərlə bu müddət uzadılmış və 23 dekabr 2009-cu il tarixli 202 nömrəli Prezident Fərmanı ilə son hədd 1 yanvar 2011-ci ilədək çatdırılmışdır. Buna görə 1 yanvar 2011-ci il 75 nömrəli Fərmanın ilkin mətnində müəyyən edilmiş tarix deyil, sonrakı normativ dəyişikliklər zəncirinin nəticəsidir. 75 nömrəli Fərman qəbul edilərkən 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsi təxminən dörd il idi ki, qüvvədə idi və qanunverici həmin maddədə tədiyə funksiyasına ümumi son tarix müəyyən etməmişdi. Bu səbəbdən həmin funksiyaya son tarix müəyyən etmək üçün konkret konstitusion və qanuni normayaratma səlahiyyətinin mənbəyi müəyyən edilməlidir.

53. 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin hüquqi xarakteri iki mümkün yanaşma əsasında yoxlanılmalıdır. Əgər həmin bənd yalnız 878-IQ nömrəli Qanunun icrasını texniki və təşkilati baxımdan konkretləşdirirdisə, məhz bu konkret zaman məhdudiyyətini müəyyən etməyə imkan verən qanuni səlahiyyət norması göstərilməlidir. Əgər həmin bənd Qanunun 10-cu maddəsində tanınmış tədiyə funksiyasının həyata keçirilməsini zaman etibarilə məhdudlaşdırmaqla mövcud hüquqi rejimi dəyişdirirdisə, belə nəticənin nə üçün Qanunun özünə qanunverici tərəfindən dəyişiklik edilmədən daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla yaradıldığı Konstitusiyanın 94 və 149-cu maddələri, habelə 75 nömrəli Fərmanın qəbul edildiyi vaxt qüvvədə olmuş 1999-cu il “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Qanunun 4 və 5-ci maddələri baxımından əsaslandırılmalıdır. Prezidentin ümumiyyətlə fərman qəbul etmək və dövlət proqramlarını təsdiq etmək səlahiyyəti ilə qanunla yaradılmış konkret əmlak-hüquqi funksiyaya son tarix qoymaq səlahiyyəti eyni hüquqi məsələ deyildir. Sonrakı aşağı hüquqi qüvvəli aktların əvvəl müəyyən edilmiş müddəti uzatması da ilkin normayaratma səlahiyyətinin hüquqi mənbəyi məsələsini öz-özlüyündə aradan qaldırmır.
54. 75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndi istifadə müddətinədək tədiyə vasitəsi kimi istifadə edilməyən dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) avtomatik olaraq hüquqi qüvvəsini itirdiyini deyil, onların “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada” dövriyyədən çıxarılmasını nəzərdə tutur. Buna görə istifadə müddətinin başa çatması, çeklərin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş prosedur əsasında dövriyyədən çıxarılması və istifadə edilməmiş çeklərlə bağlı əmlak hüququnun və əmlak marağının sonrakı hüquqi taleyi ayrı-ayrı məsələlərdir. Müəyyən edilməlidir ki, 1.2-ci bəndin istinad etdiyi konkret qanunvericilik qaydası hansı normativ aktla, hansı tarixdə və hansı səlahiyyətli orqan tərəfindən müəyyən edilmiş, uçot və ləğv mexanizmi necə həyata keçirilmiş və çek sahiblərinin əmlak marağı üçün kompensasiya, əvəzləmə və ya başqa alternativ hüquqi mexanizm nəzərdə tutulmuşdurmu. 878-IQ nömrəli Qanunun 12-ci maddəsi məhz tədiyə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin tədavüldən çıxarılmasını tənzimlədiyindən, heç vaxt tədiyə vasitəsi kimi təqdim edilməmiş çeklərin hüquqi və iqtisadi funksiyasının avtomatik olaraq xitam tapması həmin maddədən birbaşa nəticə kimi çıxarıla bilməz.

Beləliklə, 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci və 1.2-ci bəndlərinin birlikdə təhlili göstərir ki, hazırkı konstitusion mübahisə yalnız çeklərin tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddətinin başa çatması məsələsinə endirilə bilməz. Müəyyən edilməli olan məsələ qanunla yaradılmış qiymətli kağızın və ona verilmiş əmlak-hüquqi funksiyanın hansı normativ səlahiyyətlə məhdudlaşdırıldığı, istifadə edilməmiş çeklərin hansı qanuni prosedurla dövriyyədən çıxarıldığı və həmin proses nəticəsində çek sahiblərinin qanunla tanınmış əmlak marağının hüquqi taleyinin necə həll edildiyidir.

Məhz bu səbəbdən məsələnin növbəti hüquqi mərhələsi dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) mülkiyyət hüququnun obyekti kimi konstitusion müdafiəsinin qiymətləndirilməsidir.

19 DEKABR 2023-CÜ İL TARİXLİ PALATA QƏRARDADININ HAZIRKI KONSTİTUSİON MÜBAHİSƏNİ MAHİYYƏTİ ÜZRƏ HƏLL ETMƏDİYİNİ GÖSTƏRƏN BEŞ FUNDAMENTAL HÜQUQİ PROBLEM (FUNDAMENTAL HÜQUQİ SƏHV)

Yuxarıda 75 nömrəli Fərmanın 1.1 və 1.2-ci bəndlərinin 878-IQ nömrəli Qanunun 10 və 12-ci maddələri, Konstitusiyanın 94, 147 və 149-cu maddələri və mübahisəli Fərmanın qəbul edildiyi dövrdə qüvvədə olmuş normativ iyerarxiya qaydaları baxımından yaratdığı hüquqi məsələlər göstərilmişdir. Bu kontekstdə 19 dekabr 2023-cü il tarixli Palata qərardadının ayrıca qiymətləndirilməsi zəruridir.

Bu qiymətləndirmənin məqsədi həmin qərardaddan şikayət etmək və ya onun yenidən nəzərdən keçirilməsini tələb etmək deyildir. Məqsəd hazırkı şikayətdə qaldırılmış konkret konstitusion sualların həmin qərardadla mahiyyəti üzrə həll edilib-edilmədiyini müəyyən etməkdir.

2023-cü ildə təqdim edilmiş konstitusiya şikayətinin konkret tələbləri ilə 19 dekabr 2023-cü il tarixli qərardadın əsaslandırılması müqayisə edildikdə aşağıdakı beş fundamental hüquqi problem müəyyən olunur:

1. 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun ayrıca mahiyyəti üzrə qiymətləndirilməməsi

2023-cü il şikayətinin “XAHİŞ EDİRİK” hissəsinin 2-ci bəndində 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması birbaşa tələb edilmişdir.

Lakin qərardadda əsas məsələ — Prezidentin qanunla tanınmış tədiyyə funksiyasına son tarix müəyyən etmək üçün konkret konstitusion və qanuni normayaratma səlahiyyətinin olub-olmaması — ayrıca müəyyən edilməmişdir.

75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi əsasən 450 nömrəli Fərmanla təsdiq edilmiş Əsasnamənin 1.5-ci bəndindəki ödənişdən imtina qadağası ilə münasibətdə qiymətləndirilmişdir.

Beləliklə, “1.1-ci bənd Konstitusiyaya və qanuna uyğundurmu?” sualı ilə “1.1-ci bənd Əsasnamənin 1.5-ci bəndinə ziddirmi?” sualları faktiki olaraq eyniləşdirilmişdir.

Halbuki bunlar müxtəlif hüquqi suallardır.

2. Özəlləşdirmə payı ilə onu təşkil edən dörd çekin hüquqi münasibətinin tam müəyyən edilməməsi

Qərardadda normativ aktlarda “özəlləşdirmə payı (çeki)” ifadəsinin işlədilməsindən və payın dörd çekdən ibarət olmasından çıxış edilərək bu anlayışların hüquqi nəticələri faktiki olaraq eyni müstəvidə qiymətləndirilmişdir.

Lakin “bir özəlləşdirmə payı dörd çekdən ibarətdir” norması özlüyündə “pay və çek bütün hüquqi nəticələri etibarilə eyni hüquqi obyektdir” nəticəsini yaratmır.

Bu səbəbdən çekin tədavül və ya istifadə rejiminin müddətli olmasından qanunla müəyyən edilmiş özəlləşdirmə payına bağlı bütün bütün əmlak-hüquqi marağa avtomatik olaraq xitam verilməsi nəticəsinə keçmək üçün ayrıca hüquqi əsas tələb olunur.

3. Tədiyə/tədavül müddətinin başa çatması ilə “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılma”nın eyniləşdirilməsi

75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndinin özündə istifadə edilməmiş çeklərin avtomatik yox olması deyil, onların “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılması” nəzərdə tutulmuşdur.

Deməli:

“müddətin başa çatması → dövriyyədən çıxarılma proseduru → hüquqi nəticə” ayrı-ayrı hüquqi mərhələlərdir.

Buna görə yalnız müddətin başa çatması faktından istifadə edilməmiş bütün çeklərin hüquqi qaydada dövriyyədən çıxarıldığı nəticəsi çıxarıla bilməz.

4. Dövriyyədən çıxarılmanın konkret normativ əsası və prosedurunun müəyyən edilməməsi

Palata Mülki Məcəllənin 2011-ci ildə qüvvədə olmuş 1078-27.1.5-ci maddəsindəki “qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər hallar” müddəasına istinad etmişdir.

Lakin bu ümumi göndəriş normasından sonra həlledici sual cavabsız qalmışdır:

İstifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədən çıxarılmasını nəzərdə tutan konkret “digər hal” hansı normativ hüquqi aktla müəyyən edilmişdir?

Hansı orqan?

Hansı qərar?

Hansı prosedur?

Hansı tarix?

Hansı hüquqi nəticə?

Bu suallar cavablandırılmadan ümumi göndəriş normasından konkret olaraq bütün istifadə edilməmiş özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədən çıxarılması nəticəsinə keçilməsi hüquqi zəncirin həlledici halqasını açıq saxlayır.

5. Əvvəlki normativ aktların qüvvədən düşməsi ilə onların əsasında yaranmış hüquqi vəziyyətin taleyinin eyniləşdirilməsi

Palata 2000-ci il Qanununun 33.2-ci maddəsinə istinad edərək 1993-cü il Qanununun və I Dövlət Proqramının qüvvədən düşdüyünü göstərmişdir.

Lakin normativ aktın qüvvədən düşməsi ilə həmin akt qüvvədə olduğu dövrdə yaranmış və sonrakı hüquqi rejimdə taleyi ayrıca həll edilməli olan fərdi hüquqi vəziyyətin avtomatik xitamı eyni məsələ deyildir.

Buna görə cavablandırılmalı sual əvvəlki Qanunun bu gün formal olaraq qüvvədə olub-olmaması deyil.

Həlledici sual budur:

Qanun qüvvədə olduğu dövrdə vətəndaşa verilmiş və istifadə edilməmiş özəlləşdirmə payının və onu ifadə edən qiymətli kağızların sonrakı hüquqi taleyi hansı norma ilə müəyyən edilmişdir?

YEKUN

Bu beş məsələ birlikdə göstərir ki, 19 dekabr 2023-cü il tarixli qərardadda hazırkı şikayətin predmetini təşkil edən əsas normativ-konstitusion mübahisə bütün həlledici hüquqi elementləri üzrə mahiyyəti üzrə həll edilməmişdir.

Əvvəlki konstitusiya icraatı ilə hazırkı şikayətin eyniləşdirilməsi üçün yalnız eyni normativ aktın adının çəkilməsi kifayət edə bilməz. Müqayisə konkret həll edilmiş konstitusion sualın predmetinə görə aparılmalıdır. Hazırkı şikayətdə ayrıca olaraq 878-IQ nömrəli Qanunun 1.0.1, 10 və 12-ci maddələrinin sistemli münasibəti; ‘istifadə qaydasını müəyyən etmək səlahiyyətinin qanunla tanınmış tədiyə funksiyasına son tarix qoymaq səlahiyyətini ehtiva edib-etməməsi; 75 nömrəli Fərmanın 1.1 və 1.2-ci bəndlərinin qarşılıqlı hüquqi münasibəti; tədavül, tədiyə və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılmanın fərqli hüquqi nəticələri; habelə normayaratma səlahiyyətinin konkret mənbəyi və hüdudları məsələləri qaldırılır. Əvvəlki aktda bu konkret konstitusion suallar mahiyyəti üzrə həll edilməmişdirsə, hazırkı şikayətin predmeti artıq həll edilmiş məsələ kimi qiymətləndirilə bilməz.

55. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13 və 29-cu maddələrində deyilir ki, mülkiyyət hüququ toxunulmazdır, dövlət tərəfindən müdafiə olunur və qanunla qorunur.
56. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 94.1-ci maddəsinin 13-cü bəndində deyilir ki, mülkiyyət hüququna dair ümumi qaydalar yalnız Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən müəyyən edilir.
57. Bu normaların sistemli təhlili baxımından dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla müəyyən edilmiş əmlak-hüquqi statusuna, onlardan istifadə imkanına və həmin hüquqların xitamına təsir edən məhdudiyyətlərin konkret qanuni əsası və hüquqi nəticələri müəyyən edilməlidir.
58. 75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndi istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada” dövriyyədən çıxarılmasını nəzərdə tutduğundan, belə dövriyyədən çıxarmanın baş verdiyi qəbul edilirsə, həmin nəticəni doğuran konkret normativ akt, səlahiyyətli orqan, hüquqi prosedur, tarix və istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyini müəyyən edən mexanizm göstərilməlidir.

58.1. Əgər dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla tanınmış əmlak-hüquqi statusunun və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə (ödəmə) vasitəsi funksiyasının əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsinin mümkün olmadığı nəticəsinə gəlinərsə, həmin hüquqların qanunla müəyyən edilmiş qaydada aradan qaldırılması və ya istifadə edilməmiş özəlləşdirmə qiymətli kağızlarının dövriyyədən çıxarılması onların mülkiyyətçilərinin qanunla tanınmış əmlak hüquqlarının və əmlak maraqlarının kompensasiyasız itirilməsi ilə nəticələnməməlidir.

Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13 və 29-cu maddələrində təsbit olunmuş mülkiyyətin toxunulmazlığı və müdafiəsi təminatları, Mülki Məcəllənin 135.1 və 136.2-ci maddələri, habelə mülkiyyət hüququna qanun üzrə xitam verilməsinin nəticələrini müəyyən edən 210-cu maddəsi birlikdə nəzərə alınmalıdır.

İstifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının təmsil etdiyi əmlak-hüquqi marağın qanunla aradan qaldırıldığı və ya onun əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsinin hüquqi baxımdan mümkün olmadığı nəticəsinə gəlinərsə, həmin əmlak-hüquqi marağın kompensasiyasız itirilməsinə yol verilməməsi və onun ədalətli və ekvivalent əvəzinin təmin edilməsi məsələsinə hüquqi qiymət verilməlidir. Belə əvəz müəyyən edilərkən dövlət özəlləşdirmə payları üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi (əmlak) ekvivalenti və bərabərlik prinsipi də nəzərə alınmalıdır.

Xüsusilə nəzərə alınmalıdır ki, belə əmlak-hüquqi maraq ədalətli və ekvivalent şəkildə əvəz edilmədən dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin davam etdirilməsi istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının sahiblərinin qanunla tanınmış hüquqlarının sonradan əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsini, yaxud həmin hüquqların tam və ekvivalent şəkildə bərpasını obyektiv olaraq çətinləşdirə və müəyyən hallarda mümkünsüz edə bilər.

59. Qanunvericiliklə (https://e-qanun.az/framework/16405) Qiymətli Kağızların dövriyyədən çıxarılmasına cavabdeh Azərbaycan Respublikasının Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi 2011-2016 cı illərdə öz rəsmi saytındakı SUAL-CAVAB BÖLMƏSİNƏKİ “Hazırda Azərbaycanda hansı növ qiymətli kağızlar dövriyyədədir?” məlumatında özəlləşdirmə çeklərinin dövriyyədə olduğunu bildirir. Həmin saytın 2016-cı ilədək arxivləşdirilmiş məlumatlarında deyilir ki, “hal-hazırda Azərbaycanda veksellər, çeklər, istiqrazlar, səhmlər, depozit sertifikatı, ipoteka kağızı, opsion, fyuçers, mənzil sertifikatı, Mərkəzi Bankın notları və özəlləşdirmə çekləri kimi qiymətli kağızlar dövriyyədədir” (https://web.archive.org/web/20160326152215/http://scs.gov.az/muraciet/m36).
60. 2017-ci ildə verilmiş iki rəsmi cavab bu məsələnin hüquqi qiymətləndirilməsi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasının Baş icraçı direktoru tərəfindən imzalanmış 27 iyul 2017-ci il tarixli, 04/10-5167 nömrəli rəsmi məktubda 75 nömrəli Fərmanın 1.1 və 1.2-ci bəndlərinə istinad edildikdən sonra birbaşa bildirilmişdir: “Dövlət Özəlləşdirmə Paylarının (çeklərinin) dövriyyədən çıxarılması prosedurlarını əks etdirən qaydalar müəyyən edilməyib.”

Həmin Palatanın 23 oktyabr 2017-ci il tarixli, 1321001896 nömrəli digər rəsmi məktubunda isə 1 yanvar 2011-ci ilədək dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi istifadə edilməyən dövlət özəlləşdirmə paylarının dövriyyədən çıxarılmasının “nəzərdə tutulmuş” olduğu bildirilmişdir.

Beləliklə, həmin rəsmi sənədlərin öz mətnindən görünür ki, bir tərəfdən dövriyyədən çıxarılma 75 nömrəli Fərmanla nəzərdə tutulmuş, digər tərəfdən isə 27 iyul 2017-ci ildə həmin dövriyyədənçıxarma prosedurlarını əks etdirən qaydaların müəyyən edilmədiyi səlahiyyətli dövlət orqanı tərəfindən rəsmi şəkildə bildirilmişdir. Buna görə tədiyyə vasitəsi kimi istifadə müddətinin başa çatması ilə istifadə edilməmiş çeklərin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılmasının eyniləşdirilib-edilə bilməməsi, habelə belə dövriyyədənçıxarmanın baş verdiyi qəbul edilirsə, onun konkret normativ əsası, proseduru, həyata keçirildiyi tarix və hüquqi nəticələri hazırkı konstitusion mübahisədə ayrıca müəyyən edilməlidir.

61. AR Nazirlər Kabineti tərəfindən 2011-ci ildən sonra birbaşa DÖPÇ ilə əlaqəli Dövlət sənədlərində dəfələrlə yeniliklər olub: Əhalinin bəzi təbəqələrinə dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) verilməsi işinin təşkili haqqında AR Nazirlər Kabinetinin 15 iyul 2004-cü il 95 nömrəli QƏRARINDA 2011-2022-ci illərdə 6 dəfə dəyişiklik edilib. (https://e-qanun.az/framework/6307).

Bundan başqa, 19 oktyabr 2011-ci ildə 168 nömrəli yeni Qərarla dəyişiklik edilib; 11 dekabr 2012-ci ildə yenə də 300 nömrəli Qərarla dəyişiklik edilib; 14 fevral 2014-cü ildə 46 nömrəli ilə Qərarın 21 bəndi ilə dəyişiklik edilib; 13 may 2016-cı ildə 195 nömrəli ilə Qərarın 27 bəndi ilə dəyişiklik edilib; 7 mart 2019-cu ildə 82 nömrəli Qərarın 9 bəndi ilə dəyişikliklər edilib; 5 avqust 2022-ci ildə 285 nömrəli Qərarının 8-ci bəndi ilə dəyişiklik edilib;

Bundan başqa, Özəlləşdirmə Payları ilə bağlı Nazirlər Kabineti “Dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) ilə bağlı bəzi normativ sənədlərin təsdiqi haqqında” Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 1997-ci il 1 fevral tarixli 11 nömrəli qərarında dəyişikliklər edilməsi barədə 2 oktyabr 2013-cü il tarixli 276 nömrəli QƏRARI da var (https://e-qanun.az/framework/26741).

Ən əsası - AR Nazirlər Kabinetinin 2014-cü il 3 aprel tarixli 94 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında ticarət, ictimai iaşə, məişət və digər növ xidmət Qaydaları”nın (https://e-qanun.az/version/3506) 5.5 bəndində yazılırdı: Xarici valyutanın və qiymətli kağızların (səhmlər, istiqrazlar, dövlət özəlləşdirmə çekləri və s.) alqı-satqısı Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının müəyyən etdiyi qaydada və müvafiq qanunlarla tənzimlənir.

62. AR Prezidentinin DÖPÇ ilə əlaqəli fərmanları:

62.1. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 may 1997-ci il tarixli 579 nömrəli Fərmanla təsdiqlənmiş “İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları haqqında” Əsasnamədə sonradan 22 dekabr 2014-cü il tarixli 426 nömrəli Fərmanla dəyişikliklər edilib. - (https://e-qanun.az/framework/28949).

62.2. 28 dekabr 2022-ci il tarixli 1933 nömrəli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı 2.1.4-cü bəndi (https://e-qanun.az/framework/53110) ilə “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2000-ci il 10 avqust tarixli 383 nömrəli Fərmanının 4-cü bəndində dəyişiklik etmişdir və orada yazılır: Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi: dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) və dövlət özəlləşdirmə opsionlarının istifadəsi üçün qanunvericilik çərçivəsində lazımi şərait yaratsın; öz səlahiyyətləri daxilində “Azərbaycan Respublikasında dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin II Dövlət Proqramı”nın icrasını təmin edən digər tədbirlər həyata keçirsin (https://e-qanun.az/framework/356#_ednref2). Beləliklə, Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsinə aid səlahiyyət birbaşa AR İqtisadiyyat Nazirliyinə aid edilmişdir.

63. AR Ədliyyə Nazirliyinin 8 fevral 2025-ci il tarixində mətbuata verdiyi RƏSMİ xəbərdən məlum oldu ki, 2011-ci ildə ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi istifadəsi uzadılmayan DÖPÇ-nin dövriyyədən çıxarılması haqqında Normativ Hüquqi Aktların Reyestrində heç bir qanunvericilik norması mövcud deyil.

(Sitat TV – 8 Fevral 2025 Özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı mühüm xəbər: Dövriyyədən çıxarılmayıb. https://sitat.info/news/53313/ozellesdirme-cekleri-il%20e-bagli-muhum-xeber-dovriyyeden-fmayib)

64. Beləliklə Dövlət icra tədbirləri vasitəsilə çeklərin praktik istifadəsini dayandırmış, lakin onları tənzimləyən qanunvericiliyi formal olaraq qüvvədə saxlamışdır.

AR MM-sinin 6.3-cü maddəsinə görə, Dövlət və ictimai təhlükəsizliyin, ictimai qaydanın, cəmiyyətin sağlamlığının və mənəviyyatının qorunması, digər şəxslərin hüquq və azadlıqlarının, şərəfinin və təmiz adının müdafiəsi üçün zəruri olduqda mülki hüquqlar yalnız qanunla məhdudlaşdırıla bilər.

Konstitusiyanın 94-cü maddəsinə uyğun olaraq Milli Məclisin səlahiyyətinə aid edilmişdir. Bu baxımdan mülki hüquqların məhdudlaşdırılması ilə bağlı qaydalar da yalnız qanunla müəyyənləşdirilə bilər.

“Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 18.2-ci maddəsi ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanları Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətlərinə aid edilmiş və normativ tənzimləmə predmeti olan məsələlər üzrə qəbul edilir.

65. Hazırkı vəziyyətdə özəlləşdirmə çekləri hüquqi olaraq dövriyyədən çıxarılmasa da, onların istifadəsi üçün effektiv mexanizm mövcud deyil.
66. Nəticədə vətəndaşlar qanunla verilmiş özəlləşdirmə hüquqlarından faktiki olaraq istifadə edə bilməmişdir.
67. Qanunvericiliklə orta və iri müəssisələrin özəlləşdirilməsi zamanı əmək kollektivi əmlak payının 15 faizini özəlləşdirmə çekləri ilə ödəməli idi. 2011-ci ildən sonra istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) tədiyə funksiyasından faktiki istifadə imkanı olmadan özəlləşdirmənin davam etdirilməsi nəticəsində əmək kollektivlərinin və digər çek sahiblərinin qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş iştirak imkanlarının hüquqi taleyi barədə ciddi konstitusion sual yaranmışdır.

DAVAM EDƏN ÖZƏLLƏŞDİRMƏ ŞƏRAİTİNDƏ ƏMƏK KOLLEKTİVİNİN, ONLARA BƏRABƏR TUTULAN ŞƏXSLƏRİN VƏ ÖZƏLLƏŞDİRMƏ PAYI SAHİBLƏRİNİN HÜQUQLARININ PRAKTİK ƏHƏMİYYƏTİ

Hazırkı konstitusion mübahisənin praktiki əhəmiyyəti yalnız şikayətçilərin əllərində qalan istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) hüquqi statusunun müəyyən edilməsi ilə məhdudlaşmır. Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi davam edən proses olduğundan, mübahisəli normativ vəziyyətin vaxtında aradan qaldırılmaması qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmədə iştirak imkanlarının gələcəkdə faktiki həyata keçirilməsinə də təsir göstərə bilər.

“Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Qanunun 17.1-ci maddəsinə əsasən, özəlləşdirmə prosesində dövlət müəssisələrinin əmək kollektivi üzvlərinin həmin müəssisələrin əmlakının və səhmlərinin bir hissəsini, onun qalan hissəsinin hansı üsulla satılmasından asılı olmayaraq, güzəştli şərtlərlə almaq hüquqları vardır. Həmin Qanunun 17.2-ci maddəsi bu güzəştlərin tətbiq edildiyi şəxslərin dairəsini ayrıca müəyyən edir. 17.2.3-cü maddəyə əsasən, özəlləşdirilən müəssisədə 7 (yeddi) ildən çox çalışmış və həmin müəssisədən təqaüdə çıxmış şəxslər də bu kateqoriyaya daxildir.

Beləliklə, qanunvericilik özəlləşdirmədə güzəştli iştirakla bağlı hüquqi marağı yalnız müəssisədə hazırda işləyən şəxslərlə məhdudlaşdırmır. Uzun müddət həmin müəssisədə çalışmış və həmin müəssisədən təqaüdə çıxmış şəxslərin də özəlləşdirmə prosesində ayrıca hüquqi vəziyyəti tanınmışdır.

Dövlət özəlləşdirmə qanunvericiliyində əmək kollektivinə və onlara bərabər tutulan şəxslərə səhmlərin müəyyən hissəsinin güzəştli qaydada əldə edilməsi üçün ayrıca mexanizm nəzərdə tutulmuş, müvafiq Dövlət Proqramı və onun tətbiqi qaydalarında bu mexanizm dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) istifadəsi ilə əlaqələndirilmişdir. Xüsusilə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 dekabr 2000-ci il tarixli 432 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş qaydalarda dövlət müəssisəsinin çevrilməsi nəticəsində yaradılan səhmdar cəmiyyətinin səhmlərinin 15 faizinin əmək kollektivinə dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) müqabilində güzəştli şərtlərlə satılması nəzərdə tutulur. Buna görə istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) tədiyə vasitəsi kimi istifadəsinin mümkünsüz vəziyyətdə qalması yalnız çek sahiblərinin mövcud qiymətli kağızlardan istifadə edə bilməməsi məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Qanunvericiliyin tətbiq dairəsinə düşən hallarda bu vəziyyət əmək kollektivinin və onlara bərabər tutulan şəxslərin güzəştli özəlləşdirmədə iştirak imkanlarının praktiki həyata keçirilməsinə də təsir göstərə bilər.

Bu məsələ xüsusilə özəlləşdirilən müəssisədə 7 ildən artıq çalışaraq həmin müəssisədən təqaüdə çıxmış şəxslər baxımından ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Onların hüquqi vəziyyəti yalnız yaşları, pensiyaçı olmaları və ya maddi imkanları ilə deyil, qanunvericiliyin onları özəlləşdirmə zamanı güzəştlərin tətbiq edildiyi şəxslər sırasına daxil etməsi ilə müəyyən olunur.

Eyni zamanda konkret dövlət müəssisəsinin maliyyə vəziyyəti, borc öhdəlikləri, restrukturizasiya, müflisləşmə və ya qanunvericilikdə nəzərdə tutulan digər özəlləşdirmə üsullarının tətbiqi ehtimalı müvafiq rəsmi sənədlərlə təsdiq edildiyi halda, bu hallar hüququn həyata keçirilməsi baxımından zaman amilinin praktiki əhəmiyyətini daha da artırır.

Özəlləşdirmə prosesi davam etdikcə özəlləşdirilə biləcək dövlət əmlakının tərkibi və hüquqi vəziyyəti dəyişə bilər. Müəyyən dövlət əmlakı və ya dövlətə məxsus səhm paketləri özəlləşdirildikdən sonra həmin əmlak əvvəlki hüquqi vəziyyətdə dövlət mülkiyyətində qalmaya bilər. Buna görə özəlləşdirmə paylarından istifadə imkanının yalnız gələcəkdə bərpa edilməsi, əvvəlki dövrdə mövcud olmuş özəlləşdirmədə iştirak imkanını hər bir halda eyni formada bərpa etməyə bilər.

Beləliklə, zamanın keçməsi hazırkı mübahisə baxımından neytral amil deyildir. Mübahisəli normativ vəziyyət davam etdikcə qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmədə iştirak imkanlarının faktiki predmetinin dəyişməsi, daralması və müəyyən hallarda həmin imkanların sonradan əvvəlki formada həyata keçirilməsinin mümkünsüzləşməsi riski yarana bilər. Buna görə qaldırılmış normativ-konstitusion məsələnin vaxtında hüquqi həlli şikayətçilərin iddia etdikləri hüquqların yalnız formal deyil, praktik və effektiv şəkildə müdafiəsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.

VII. HÜQUQİ ƏSASLANDIRMALAR

1. LEGİTİM GÖZLƏNTİ (LEGITIMATE EXPECTATION) BARƏDƏ HÜQUQİ ƏSASLANDIRMA

Dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) ilə bağlı hüquqi münasibətlər çərçivəsində “legitim gözlənti” prinsipi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

1. Qanunla yaradılmış hüquqi əsas:

1993-cü il tarixli Qanun və 1995-ci il tarixli Dövlət Proqramı ilə dövlət açıq şəkildə vətəndaşlara özəlləşdirilən dövlət əmlakında pay hüququ vermişdir. Bu hüquq:

- əvəzsiz verilmişdir,

- konkret iqtisadi dəyərlə təmin edilmişdir,

- qanunvericiliklə qorunan mülkiyyət hüququ kimi tanınmışdır.

- bu gün qüvvədə olan qanunla ödəmə (tədiyyə) vasitəsidir

Bu normativ aktlar vətəndaşlarda obyektiv və əsaslı hüquqi gözlənti formalaşdırmışdır ki, onlar bu paydan real şəkildə istifadə edə biləcəklər.

2. Dövlətin verdiyi açıq vədlər:

Qanunvericilik və rəsmi çıxışlar göstərir ki, dövlət:

- özəlləşdirmə paylarının real iqtisadi dəyərə malik olduğunu bəyan etmiş,

- onların dövlət əmlakı ilə təmin olunduğunu təsdiq etmiş,

- vətəndaşların bu hüquqdan istifadə edə bilməsi üçün mexanizmlər (investisiya fondları və s.) yaradacağını vəd etmişdir.

Bu vədlər hüquqi baxımdan sadəcə siyasi bəyanatlar deyil, normativ öhdəlik xarakteri daşıyır.

3. Hüquqi müəyyənlik və sabitlik gözləntisi:

Vətəndaşlar qanuna əsaslanaraq aşağıdakı legitim gözləntilərə malik olmuşlar:

- qanunla özəlləşdirmə çeklərinin ödəmə vasitəsi kimi istifadə ediləcəyi,

- bu hüququn yalnız qanunla məhdudlaşdırıla biləcəyi,

- mülkiyyət hüququnun dövlət tərəfindən qorunacağı.

Bu gözləntilər hüquqi müəyyənlik prinsipinin tərkib hissəsidir.

4. Dövlətin pozitiv öhdəlikləri:

Qanunvericilik dövlətə aktiv öhdəliklər də qoymuşdur:

- investisiya fondlarının yaradılması,

- çeklərin istifadəsi üçün bazar və mexanizmlərin formalaşdırılması,

- özəlləşdirmə prosesinin tam və ədalətli icrası.

Bu öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi legitim gözləntinin pozulmasıdır.

5. Faktiki vəziyyət və gözləntinin pozulması:

Sonrakı dövrdə:

- çeklərin istifadəsi inzibati aktlarla məhdudlaşdırılmış,

- ödəmə vasitəsi kimi istifadəsi faktiki dayandırılmış,

- lakin hüquqi statusları formal olaraq saxlanılmışdır.

Bu isə vətəndaşların:

- hüquqi baxımdan mövcud olan,

- lakin faktiki olaraq həyata keçirilə bilməyən hüquq vəziyyətinə salınmasına səbəb olmuşdur.

Bu hüquqi nəticə yalnız Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququndan irəli gələn yanaşma deyildir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu özü də özəlləşdirmədə iştirak etməklə əmlak payı əldə etmək üçün qanunla yaradılmış hüquqi imkanla “qanuni gözlənti” və Konstitusiyanın 29-cu maddəsi ilə qorunan mülkiyyət hüququ arasında hüquqi əlaqəni qəbul etmişdir.

Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun Viktor Ozerovun şikayəti üzrə 15 aprel 2011-ci il tarixli qərarında formalaşdırdığı hüquqi mövqe hazırkı konstitusion mübahisənin həlli üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Həmin qərarda Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qanunvericilik əsasında şəxsin özəlləşdirmədə iştirak etməklə əmlak payı əldə etmək imkanını yalnız gələcəyə aid abstrakt ümid kimi deyil, konkret hüquqi müdafiəyə layiq əmlak marağı kimi qiymətləndirmişdir. Konstitusiya Məhkəməsi şəxsin qanuna əsasən özəlləşdirmədən ümumi mülkiyyət payı almaq barədə əsaslı və “qanuni gözləntiyə” malik olmasını kimi qiymətləndirmişdir. Hazırkı işin faktiki halları Viktor Ozerov işindəki faktiki hallarla eyni deyildir. Lakin bu fərq həmin qərarda Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən formalaşdırılmış ümumi konstitusion-hüquqi prinsipin hazırkı iş üçün əhəmiyyətini aradan qaldırmır. Əksinə, Konstitusiya Məhkəməsinin həmin qərarda formalaşdırdığı hüquqi mövqenin hazırkı işə analogiya üzrə tətbiqi tələb edir ki, şikayətçilərin qanunla yaradılmış özəlləşdirmədə iştirak və dövlət əmlakından pay əldə etmək imkanına da Konstitusiyanın 29-cu maddəsi baxımından hüquqi qiymət verilsin.

Hazırkı işdə bu hüquqi əsas konkret normativ və əmlak-hüquqi elementlərlə möhkəmləndirilmişdir: dövlət özəlləşdirmə payı qanunvericiliklə dövlət əmlakından vətəndaşa əvəzsiz verilən hissə kimi müəyyən edilmiş, həmin payı ifadə edən çeklər qiymətli kağız kimi dövriyyəyə buraxılmış, onların dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə vasitəsi funksiyası qanunla tanınmış və şikayətçilərin istifadə edilməmiş çekləri onların faktiki sahibliyində qalmışdır. Buna görə burada söhbət gələcəkdə əmlak əldə etmək barədə sadə və ya abstrakt ümiddən deyil, qanunvericilikdə konkret əsası olan, qiymətli kağızla ifadə edilmiş və özəlləşdirmədə iştirakla birbaşa əlaqələndirilmiş əmlak marağından gedir.

Konstitusiya Məhkəməsinin Viktor Ozerovun işi üzrə formalaşdırdığı hüquqi mövqenin hazırkı işə analogiya üzrə tətbiqi baxımından, şikayətçilərin qanunla yaradılmış əmlak marağının yalnız formal qiymətli kağız sahibliyi kimi deyil, özəlləşdirmədə iştirak və həmin qiymətli kağızın qanunla müəyyən edilmiş iqtisadi-hüquqi funksiyasından istifadə imkanı ilə birlikdə qiymətləndirilməsi tələb olunur.

Əks halda, Konstitusiya Məhkəməsinin özünün bir işdə qanundan irəli gələn özəlləşdirmədə iştirak və əmlak payı əldə etmək imkanını “qanuni gözlənti” və mülkiyyət hüququ baxımından qorunan hüquqi maraq kimi qiymətləndirdiyi halda, hazırkı işdə qanunla birbaşa tanınmış, konkret qiymətli kağızla ifadə edilmiş və özəlləşdirmədə tədiyə vasitəsi funksiyası verilmiş əmlak marağının həmin konstitusion standart əsasında araşdırılmaması hüquqi ardıcıllıq, hüquqi müəyyənlik və Konstitusiyanın 29-cu maddəsinin effektiv müdafiəsi baxımından ayrıca və inandırıcı konstitusion əsaslandırma tələb edərdi.

Beləliklə, hazırkı işdə şikayətçilərin qanunla verilmiş özəlləşdirmə paylarına, həmin payları ifadə edən qiymətli kağızlara və qanunla tanınmış tədiyə funksiyasına əsaslanan hüquqi vəziyyətinin sadəcə gələcək iqtisadi fayda barədə ümid kimi deyil, Konstitusiya Məhkəməsinin özünün formalaşdırdığı “qanuni gözlənti” və mülkiyyət hüququ standartları əsasında qiymətləndirilməsi tələb olunur.

6. Hüquqi nəticə:

Beləliklə, dövlət:

- vətəndaşlara mülkiyyət hüququ vermiş,

- həmin hüquq əsasında legitim gözlənti yaratmış,

- lakin sonradan bu gözləntini pozmuşdur.

Bu isə:

- Konstitusiyanın 13 və 29-cu maddələrinin,

- hüquqi müəyyənlik prinsipinin pozulması deməkdir.

ŞİKAYƏTÇİLƏRİN PRAKTİK VƏZİYYƏTİ

İstifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) saxlayan vətəndaşların bir hissəsi çek investisiya fondlarının yaradılmasını və sonrakı özəlləşdirmə mərhələlərində iştirak imkanının davam etməsini gözləmişdir. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, qanunvericiliklə yaradılmış bu mexanizmlərin tam reallaşdırılmaması və çeklərin əsas iqtisadi-hüquqi funksiyasından istifadə imkanının bağlanması onların əmlak maraqlarına birbaşa təsir etmişdir.

Şikayətçilər hesab edirlər ki, bu normativ-konstitusion problemin ölkə daxilində effektiv hüquqi müdafiə vasitəsi ilə həlli hüquqi müəyyənliyin və Konstitusiyanın aliliyinin təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Konstitusiya Məhkəməsi bu iş üzrə qərarında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası və qanunlarının, o cümlədən Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsi çərçivəsində formalaşmış presedent hüququnu nəzərə almalı və dövlətin mülkiyyət hüququ ilə bağlı öhdəliklərini aydın şəkildə müəyyən etməlidir.

LEGİTİM GÖZLƏNTİ PRİNSİPİ

Bu gözlənti də mülkiyyət kimi qorunur.

Azərbaycan vətəndaşları:

- qanun əsasında çek əldə etmiş,

- qanunla həmin çekləri özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi kimi istifadə etmək hüququ qazanmış,

- dövlət tərəfindən bu hüququn təmin ediləcəyinə legitim gözlənti formalaşdırmışdır.

Bu prinsip beynəlxalq hüquqda xüsusilə aşağıdakı yanaşma ilə qorunur: legitim gözləntinin (legitimate expectation), mülkiyyət hüququnun və iqtisadi aktivlərin müdafiəsi. Avropa insan hüquqları standartlarına görə, dövlət tərəfindən dövriyyəyə buraxılmış belə aktivlər mülkiyyət hüququ kimi qorunur. Məsələnin beynəlxalq hüquq aspekti də bu nəticəni təsdiq edir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi presedent hüququna görə dövlət tərəfindən tanınmış iqtisadi və mülki hüquqlar şəxslərdə legitim gözlənti yaradır.

LEGITIMATE EXPECTATION (HÜQUQİ GÖZLƏNTİ) TESTİ

Vətəndaşlarda qanun əsasında formalaşmış legitim gözlənti mövcuddur. Dövlət bu gözləntini təmin etməmişdir. Bu test beynəlxalq hüququn əsas testidir.

Dövlət:

• qanun qəbul etmişdir
• hüquq vermişdir
• qanun qüvvədədir və çeklər ödəmə vasitəsidir
• istifadə imkanını təsdiq etmişdir - qanunla tanınmış hüquq əsaslı gözlənti yaradır

Sonradan bu hüquq faktiki olaraq aradan qaldırılmışdır. Bu isə qanunla tanınmış hüquq əsaslı gözləntinin pozulmasıdır.

Vətəndaşların qanunla yaradılmış və dövlət əmlakı ilə təmin edilmiş özəlləşdirmə çekləri buna görə də 1 saylı Protokolun 1-ci maddəsinin mənasına uyğun olaraq “mülkiyyət” təşkil edir. AİHM-in presedent hüququna əsasən, “sahiblik” təkcə mövcud əmlakı deyil, həm də mülkiyyət hüququndan səmərəli istifadənin əldə edilməsinə dair qanunla tanınmış hüquq əsaslı gözləntiləri əhatə edə bilər.

Hüquqi müəyyənlik və legitimate expectation (qanuni gözlənti), normativ iyerarxiya prinsipləri və qanuni gözləntilərin qorunması 1 saylı Protokolun 1-ci maddəsinin mühüm hissəsini təşkil edir. 

Nəticə etibarilə, özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı yaranmış legitim gözlənti hüquqi cəhətdən qorunan mülkiyyət marağıdır və onun dövlət tərəfindən təmin edilməməsi hüquq pozuntusu təşkil edir.

1. B) MÜLKİYYƏT HÜQUQUNUN MÖVCUDLUĞU BARƏDƏ HÜQUQİ ƏSASLANDIRMA

Özəlləşdirmə çekləri qanunvericiliklə yaradılmış və vətəndaşlara verilmiş mülkiyyət hüququnun obyektidir. Bu hüquq təqdim edildiyi andan etibarən mülki hüquq münasibətlərinin predmetinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən onun yalnız qanunla məhdudlaşdırılması mümkündür.

Bu iş üzrə əsas hüquqi məsələlərdən biri dövlət özəlləşdirmə paylarının və dövlət özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi statusunun qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş olmasına baxmayaraq, sonrakı icra hakimiyyəti aktları ilə həmin hüququn faktiki məhdudlaşdırılmasıdır. Məsələnin mahiyyəti qanunla tanınmış və vətəndaşların mülkiyyət hüququnun obyekti kimi formalaşmış hüququn icra hakimiyyəti aktı ilə məhdudlaşdırılmasının normativ hüquqi aktların iyerarxiyası və konstitusion səlahiyyət bölgüsü prinsiplərinə uyğun olub-olmamasından ibarətdir.

Azərbaycan Respublikasında dövlət özəlləşdirmə paylarının hüquqi əsası qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmişdir. 7 yanvar 1993-cü il tarixli “Azərbaycan Respublikasında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında” Qanun özəlləşdirmə payını hər bir vətəndaşa dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissə kimi tanımışdır. Sonradan 29 sentyabr 1995-ci il tarixli qanunla qəbul edilmiş Dövlət Özəlləşdirmə Proqramı həmin hüquqi mexanizmi daha da konkretləşdirmiş və özəlləşdirmə paylarının çeklər formasında təqdim olunmasını nəzərdə tutmuşdur. Bu aktlar qanunverici orqan tərəfindən qəbul edilmiş və mülkiyyət hüququnun yaranmasına səbəb olan normativ hüquqi əsaslar kimi çıxış etmişdir. 

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi də bu hüquqi vəziyyəti təsdiq edir. Mülki Məcəllənin 14.2.2-ci maddəsinə görə mülki hüquqlar və vəzifələr dövlət orqanlarının qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş aktları əsasında yarana bilər.

AR MM-sinin 14.2.2-cü və 1078-4-cü maddələrinə əsasən, özəlləşdirmə çekləri mülkiyyət hüququ yaradan qiymətli kağızlardır. Həmin normanın tətbiqi göstərir ki, dövlət özəlləşdirmə payları və çekləri vətəndaşlara təqdim edildiyi andan etibarən mülki hüququn predmetinə çevrilmişdir.

Mülki Məcəllənin 153.3-cü maddəsi isə mülkiyyət hüququnun əldə edilməsi və ona xitam verilməsinin yalnız qanunla müəyyən edilə biləcəyini açıq şəkildə təsbit edir. Bu norma mülkiyyət hüququnun müdafiəsi baxımından fundamental əhəmiyyət daşıyır və göstərir ki, mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması və ya ona xitam verilməsi icra hakimiyyəti aktı ilə deyil, yalnız qanunverici orqan tərəfindən qəbul edilmiş qanun vasitəsilə mümkündür.

Bu hüquqi çərçivə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının müddəaları ilə də tam uyğunluq təşkil edir. Konstitusiyanın 13-cü maddəsinə görə mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən qorunur. Konstitusiyanın 29-cu maddəsi hər kəsin mülkiyyət hüququna malik olduğunu və bu hüququn qanunsuz olaraq məhdudlaşdırıla bilməyəcəyini təsbit edir. Eyni zamanda Konstitusiyanın 94-cü maddəsinə əsasən mülkiyyət hüquqlarının hüquqi tənzimlənməsi Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin səlahiyyətlərinə aid edilmişdir. Bu norma mülkiyyət hüququnun tənzimlənməsinin qanunverici orqanın səlahiyyətində olduğunu və icra hakimiyyəti orqanlarının belə məsələlərdə yalnız qanunun icrasını təmin edə biləcəyini göstərir.

Dövlət Özəlləşdirmə Payları və Dövlət Özəlləşdirmə Çekləri ilə bağlı qanuni gözləntilərin kompensasiya ödənilmədən aradan qaldırılması mülkiyyət hüququnun pozulması hesab olunur və Konstitusiyanın 29-cu maddəsinə ziddir. Nəticə olaraq, dövlət tərəfindən verilmiş mülkiyyət hüququnun qanundan aşağı hüquqi aktlarla faktiki olaraq aradan qaldırılması hüquqi dövlət prinsipinin, Konstitusiyanın aliliyinin və mülkiyyət hüququnun pozulmasıdır.

1. C) ÖZƏLLƏŞDİRMƏ ÇEKLƏRİNİN HÜQUQİ STATUSU BARƏDƏ HÜQUQİ ƏSASLANDIRMA
2. Özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi təbiəti və çoxfunksiyalı xarakteri

Azərbaycan Respublikasının qüvvədə olmuş qanunvericiliyinə əsasən özəlləşdirmə çekləri dövlət tərəfindən buraxılmış və qanunla birbaşa qiymətli kağız statusu verilmiş hüquqi alətlərdir. Bu status onların yalnız formal deyil, həm də maddi hüquqi məzmun daşıyan mülkiyyət obyektləri olduğunu təsdiq edir.

Qanunvericilikdə və hüquqi doktrinada qəbul olunmuş yanaşmaya görə, qiymətli kağızlar mülki dövriyyənin tamhüquqlu obyektləri olmaqla, sərbəst alğı-satqı, ötürmə və iqtisadi dəyərin realizə edilməsi funksiyalarını daşıyır. Özəlləşdirmə çekləri də bu ümumi hüquqi rejimə daxil olmaqla yanaşı, ondan daha geniş və spesifik funksional mahiyyətə malik olmuşdur.

Belə ki, özəlləşdirmə çekləri:

dövlət əmlakının vətəndaşlara verilməsi mexanizminin birbaşa aləti kimi çıxış etmiş;

iqtisadi dövriyyəyə buraxılaraq sərbəst şəkildə alınıb-satılmış;

konkret əmlak hüquqlarının əldə olunması üçün istifadə edilən ekvivalent dəyər vasitəsi funksiyasını daşımışdır.

Bu xüsusiyyətlər göstərir ki, sözügedən çeklər klassik qiymətli kağız anlayışından fərqli olaraq, yalnız passiv investisiya aləti deyil, həm də aktiv iqtisadi dövriyyə və dəyərin reallaşdırılması vasitəsi olmuşdur.

Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, dövlət tərəfindən bu çeklərin:

dövriyyəyə buraxılması, sərbəst alğı-satqıya icazə verilməsi, əmlakın əldə edilməsi üçün qəbul olunması - onların faktiki olaraq iqtisadi münasibətlərdə ödəmə-ekvivalent funksiyası yerinə yetirdiyini göstərir. Bu isə həmin alətlərin hüquqi təbiətini genişləndirərək onları adi qiymətli kağızlardan fərqləndirən əlavə hüquqi keyfiyyət kimi qiymətləndirilməlidir.

Beləliklə, özəlləşdirmə çekləri:

Qanunla tanınmış qiymətli kağız olmaqla mülkiyyət hüququnun obyektidir;

Dövlət tərəfindən formalaşdırılmış legitim iqtisadi gözləntilərin daşıyıcısıdır;

Dövriyyədə istifadə olunmaqla faktiki olaraq dəyər ötürmə və əmlak əldə etmə vasitəsi funksiyasını icra etmişdir;

Bu səbəbdən onların hüquqi rejimi adi qiymətli kağızlardan daha geniş və güclü müdafiə tələb edir.

Bu xüsusiyyətlər nəzərə alındıqda, özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi statusu yalnız “qiymətli kağız” anlayışı ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Onlar eyni zamanda dövlət tərəfindən yaradılmış və qorunmalı olan kompleks mülkiyyət hüququ və iqtisadi dəyər aləti kimi qiymətləndirilməlidir.

Bu yanaşma AİHM praktikasında qəbul olunmuş “mülkiyyət” anlayışının geniş şərhi ilə də tam uyğunluq təşkil edir.

1. Hüquqi çərçivə: 2000-ci il tarixli 878-IQ saylı Qanunun 10-cu maddəsindən göründüyü kimi, DÖPÇ-nin əsas funksiyası tədavül vasitəsi (alqı-satqı, girov və s.) predmeti olmaq deyil, “onların üzərindəki yazılara” münasib olaraq dövriyyədə olduğu dövrdə ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi dövlət əmlakı ilə təmin edilməsidir. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, bu qanun maddəsi özəlləşdirmə prosesində vətəndaşların mülkiyyət hüquqlarının qorunması baxımından həm dövlət zəmanətinin, həm də dövlətin hüquqi öhdəliyinin normativ əsasını təşkil edir. Bu Qanuna əsasən DÖPÇ manatla yanaşı ödəmə vasitəsi kimi tanınmış, onların istifadəsinə dair qanunda müddət məhdudiyyəti müəyyən edilməmişdir və bu status qanun səviyyəsində verilmişdir.

Özəlləşdirmə çekləri qanunvericilikdə adsız qiymətli kağız kimi nəzərdə tutulmuş və mülki hüquq obyektləri kimi tanınmışdır. Qiymətli kağızlar isə mülki hüquq sistemində iqtisadi aktivlər kateqoriyasına daxil edilir. Bu səbəbdən özəlləşdirmə çekləri sadəcə maliyyə sənədi deyil, hüquqi nəticə doğuran və iqtisadi dəyərə malik aktivdir.

Bu aktiv sahibinə müəyyən iqtisadi hüquqlar verir. Əsas hüquq dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi prosesində iştirak etmək və bu əmlakın müəyyən hissəsini əldə etmək imkanından ibarətdir. Beləliklə, çeklər vətəndaşların dövlət əmlakında pay əldə etmək hüququnu ifadə edən hüquqi alət kimi çıxış edir.

Bu səbəbdən özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi statusu aşağıdakı xüsusiyyətləri özündə birləşdirir:

• onlar qiymətli kağız statusuna malikdir;
• onlar mülki hüquq obyektidir;
• onlar iqtisadi dəyər daşıyan aktivdir;
• onlar mülkiyyət hüququ ilə bağlı iqtisadi tələb hüququnu ifadə edir.

3. Azərbaycan Respublikasında tətbiq edilmiş özəlləşdirmə çekləri dövlət tərəfindən buraxılmış xüsusi maliyyə aləti və dövlət qiymətli kağızı idi. Bu alət vətəndaşların dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi prosesində iştirak etməsi və dövlət əmlakı üzərində pay əldə etməsi məqsədilə yaradılmışdır.
4. Hüquqi mahiyyətinə görə özəlləşdirmə çekləri aşağıdakı funksiyaları daşıyırdı:

• investisiya qiymətli kağızı funksiyası
• bazar tədavülü funksiyası
• dövlət əmlakının əldə edilməsi üçün ödəniş vasitəsi funksiyası
• mülkiyyət hüququnu təmsil edən hüquqi sənəd funksiyası.

Bu funksiyaların hər biri hüquqi baxımdan müstəqildir və onların mövcudluğu qiymətli kağızın hüquqi statusunu müəyyən edir.

Eyni zamanda Özəlləşdirmə çekləri yalnız daxili dövriyyə üçün nəzərdə tutulmuş maliyyə aləti deyildi. Onlar həm də investisiya aləti kimi istifadə edilirdi. Bu xüsusiyyət aşağıdakı faktlarla təsdiq olunur:

• çeklər dövlət müəssisələrinin səhmlərinin əldə edilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur
• investorların dövlət aktivləri üzərində pay əldə etməsinə imkan verirdi
• xarici investorlar üçün də investisiya mexanizmi kimi təklif olunurdu.

Beynəlxalq özəlləşdirmə təcrübəsində bu cür alətlər “voucher investment securities” kimi tanınır. Xarici investorların opsion mexanizmi ilə özəlləşdirmə çeklərini əldə etməsi həmin çeklərin beynəlxalq iqtisadi dövriyyədə mülkiyyət hüququ kimi tanındığını sübut edir. Bu baxımdan özəlləşdirmə çekləri - investisiya hüququnu təmsil edən maliyyə aləti idi və dövlət mülkiyyətinin müəyyən hissəsi üzərində tələb hüququ yaradırdı.

5. Özəlləşdirmə Pay(çek)ları ücün Tədavül müddəti və onun hüquqi məzmunu

1) Qiymətli kağızların tədavül müddəti onların bazarda alınıb-satılması üçün müəyyən edilmiş zaman intervalını ifadə edir.

Bu müddətin məqsədi aşağıdakılardır:

• bazar əməliyyatlarının təşkil edilməsi
• investorların çekləri toplamasına imkan verilməsi
• kapitalın konsolidasiyası.

Beynəlxalq qiymətli kağızlar hüququnda qəbul olunmuş prinsipə görə tədavül müddəti yalnız bazar ticarətinin müddətini müəyyən edir.

2) Tədavül müddətinin başa çatması yalnız aşağıdakı nəticələri doğurur:

• yeni investorların çek əldə etməsi mümkün olmur
• bazarda alğı-satqı əməliyyatları dayandırılır.

 Lakin bu, qiymətli kağızın hüquqi mövcudluğunun və onun təmsil etdiyi hüquqların – xüsusilə tədiyə(ödəmə) funksiyasının ləğvi demək deyil.

Əgər qanunla həmin aktivlərin dövriyyədən çıxarılması və ya hüquqi qüvvəsinin ləğv edilməsi barədə açıq norma mövcud deyilsə, bu hüquq hüquqi baxımdan mövcudluğunu davam etdirir.

6. Tədavül və mülkiyyət hüququnun fərqi

Bəzi normativ aktlarda özəlləşdirmə çeklərinin tədavül müddətinə müəyyən məhdudiyyətlər qoyulmuşdur. Lakin tədavül müddətinin məhdudlaşdırılması həmin çeklərin hüquqi mahiyyətini və onların yaratdığı mülkiyyət xarakterli hüquqları aradan qaldırmır.

Tədavül və ödəniş funksiyaları müxtəlif hüquqi kateqoriyalardır. Tədavül müddətinin başa çatması yalnız çeklərin sərbəst alqı‑satqısına aid ola bilər. Bu isə onların özəlləşdirmə prosesində hüquqi aktiv kimi mövcudluğunu avtomatik olaraq aradan qaldırmır.

Əgər çeklərin ödəniş vasitəsi kimi istifadəsi məhdudlaşdırılarsa və ya faktiki olaraq aradan qaldırılarsa, bu halda vətəndaşların həmin çeklər vasitəsilə dövlət əmlakında iştirak hüququ da məhdudlaşdırılmış olur. Bu isə mülkiyyət hüququnun məhdudlaşdırılması kimi qiymətləndirilməlidir.

Özəlləşdirmə çeklərinin alqı-satqısına aid tədavül mexanizmi müəyyən müddətlə məhdudlaşdırıla bilər. Lakin bu, həmin çeklərin təmsil etdiyi mülkiyyət hüququnun avtomatik olaraq ləğv edilməsi anlamına gəlmir.

7. DÖPÇ-nin Ödəniş – Tədiyyə vasitəsi funksiyasının hüquqi müstəqilliyi

1) Tədavül müddətinin başa çatması yalnız bazar əməliyyatlarını məhdudlaşdırır, lakin mülkiyyət hüququnu aradan qaldırmır.

Çeklərin ödəniş funksiyası müstəqildir. Ən kritik hüquqi fərq budur: Tədavül hüququnun məhdudlaşdırılması ödəniş funksiyasının məhdudlaşdırılması demək deyil.

Tədavül müddəti ərzində:

• çeklər bazarda alınıb-satıla bilərdi,
• investorlar onları toplaya bilərdi.

Tədavül müddəti başa çatdıqdan sonra isə iki hüquqi vəziyyət yaranır: Birincisi, yeni şəxslərin bazardan çek əldə etməsi mümkün olmur.

İkincisi, ödəniş təyinatı (Means of payment) - bu tam başqa hüquqi funksiyadır və bu səbəbdən çek sahibi olan şəxslərin hüquqları saxlanılır.

Bu hüquqlara daxildir:

• çekləri özəlləşdirmədə istifadə etmək,
• onları ödəniş vasitəsi kimi təqdim etmək.

Beləliklə, tədavül müddətinin başa çatması yalnız bazar əməliyyatlarını dayandırır, lakin mövcud hüquqları aradan qaldırmır. Başqa sözlə:

• aktiv tədavüldə olmasa belə
• yenə də ödəniş vasitəsi ola bilər.

Bu hüquqi nəzəriyyədə çox vacib prinsipdir.

Özəlləşdirmə çeklərinin ən mühüm hüquqi xüsusiyyətlərindən biri onların dövlət özəlləşdirmə prosesində ödəniş vasitəsi kimi istifadə edilməsi idi.

Bu, o deməkdir ki:

• çeklər dövlət müəssisələrinin əldə edilməsi üçün təqdim edilə bilirdi
• çek sahibi dövlət əmlakının əldə edilməsində iştirak etmək hüququna malik idi.

Bu hüquq bazar tədavülündən müstəqildir.

Beynəlxalq qiymətli kağızlar hüququnda qəbul olunmuş prinsip belədir: qiymətli kağızın ticarət funksiyası ilə onun ödəniş funksiyası bir-birindən müstəqildir.

Buna görə də tədavül müddətinin başa çatması ödəniş funksiyasını avtomatik olaraq aradan qaldırmır.

2) Tədavül müddəti başa çatdıqdan sonra hüquqların qorunması

Dövriyyədən çıxarılmayan və tədavül müddəti uzadılmayan DÖPÇ-nin ödəmə (tədiyyə) vasitəsi kimi istifadəsi Qanunla mümkündür - əks hal Konstitusiya və qanunvericiliyin pozulmasıdır.

16 may 2000-ci il tarixində “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 878 nömrəli qanunu qəbul ediləndən 3 ay sonra, yəni 10 avqust 2000-ci ildə "Azərbaycan Respublikasında Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin II Dövlət Proqramı" qəbul olunub. Həmin 878 saylı Qanunun 33.2-ci maddəsi ilə “Azərbaycan Respublikasında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 07.01.1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunu və “Azərbaycan Respublikasında 1995-1998-ci illərdə dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsinin Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU qüvvədən düşmüşdür. Həmin 3 aylıq dövr ərzində keçirilən özəlləşdirmələrdə isə Dövlət Əmlak Komitəsi, DÖPÇ-ni ödəniş vasitəsi kimi qəbul edib və istifadə olunub. Burda SUAL olunur ki, “Əgər həmin 878 saylı Qanunun 33.2-ci maddəsi ilə 1993-cü ilə tarixli “Azərbaycan Respublikasında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu və “Azərbaycan Respublikasında 1995-1998-ci illərdə dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsinin Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU qüvvədən düşübsə onda həmin 3 ay ərzində aparılan Özəlləşdirmələr zamanı DÖPÇ hansı hüquqi əsasla ödəniş vasitəsi kimi qəbul olunub?

Bu vəziyyətə üç hüquqi izah verilə bilər:

Birincisi, deyilə bilər ki, Azərbaycan Respublikasının 07.01.1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunu 19.1-ci maddədən bu gün də birbaşa məcburi öhdəlik kimi 2000-ci il tarixli 878 saylı Özəlləşdirmə Qanununun 10-cu maddəsi hüquqi əsasdır. Məhz həmin 10-cu maddədə deyilir ki, Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəmə vasitəsi Azərbaycan Respublikasının tədiyyə vasitəsi – manat və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) hesab olunur. Bu isə əvvəl yaranmış hüququn və öhdəliyin sonrakı qanunvericilik norması ilə qorunduğu göstərir. Əgər bu belədirsə, demək ki, DÖPÇ bu gün də ÖDƏMƏ vasitəsi kimi qəbul olunmalıdır! Çünki həmin 10-cu maddə hələ də qüvvədədir.

İkincisi, “qüvvədə olan başqa qanunvericilik aktları hüquqi əsasdır” deyilə bilər.

Unutmayaq ki, həmin dövrdə qüvvədə olan və DÖPÇ-nin ödəmə vasitəsi kimi bütün özəlləşdirmə dövrü üçün istifadəsini tənzimləyən və bu gün də qüvvədə olan qanunvericilik aktı Ulu Öndərimiz Heydər Əliyev tərəfindən 25.03.1996-cı il tarixli 450 nömrəli “Azərbaycan Respublikasında dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövriyyəyə buraxılması haqqında” Fərmanla təsdiqlənmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) haqqında Əsasnamədir”. Həmin Əsasnamənin 5-ci bəndində deyilir ki, “Dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi zamanı ödəniş vasitəsi kimi qəbul edilməsindən imtina etmək qadağandır”.

Göründüyü kimi, Dövlət Əmlak Komitəsi, ya yeni Qanun 10-cu maddəsinə - ya da həmin dövrdə qüvvədə olan Əsasnaməyə əsaslanaraq 3 ay müddətində DÖPÇ-ni ödəmə vasitəsi kimi qəbul edib.

Üçüncüsü, “2000-ci il tarixli 878 saylı Özəlləşdirmə Qanunun 33.1-ci maddəsi hüquqi əsasdır” deyilə bilər.

Belə ki, yeni 2000-ci il tarixli 878 saylı Özəlləşdirmə Qanunun bu gün də qüvvədə olan 33.1 maddəsində deyilir ki, bu Qanun qüvvəyə mindiyi günədək qəbul edilmiş və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsini tənzimləyən normativ-hüquqi aktlar bu Qanuna zidd olmayan hissəsində öz qüvvəsini saxlayır”. Əgər Dövlət Əmlak Komitəsi bu göstərişinə əsaslanaraq 3 ay ərzində DÖPÇ-ni ödəmə vasitəsi kimi qəbul etmişdirsə DEMƏLİ Qanunla DÖPÇ bu gün də ödəmə vasitəsi olmalıdır.

Yəni hər üç halda Konstitusiya və Qanunlara əsasən DÖPÇ bu gün də ödəmə vasitəsi olmalıdır. Bu hal bir daha təsdiq edir ki, DÖPÇ-nin dövriyyədə tədiyyə vasitəsi kimi istifadəsi başa catsa da qanunvericiliklə bütün özəlləşdirmə dövrü ücün ödəmə vasitəsi kimi istifadə olunmalıdır.

Çünki Qanunla tənzimlənən mülkiyyət və bərabərlik hüquqları sonradan Konstitusiyaya zidd olaraq qanun qüvvəsinə malik olmayan normativ hüquqi aktlarla məhdudlaşdırıla və ləğv oluna bilməz.

İstifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarını saxlayan vətəndaşların mülkiyyət və bərabərlik hüquqlarına təsir edən normativ vəziyyət Konstitusiyanın mülkiyyət hüququ, hüquqi müəyyənlik və normativ aktların iyerarxiyası prinsipləri baxımından qiymətləndirilməlidir.

1. Azərbaycan Respublikasında həyata keçirilmiş dövlət özəlləşdirmə proqramı çərçivəsində özəlləşdirmə payları (özəlləşdirmə çekləri) dövlət mülkiyyətinin bir hissəsinin vətəndaşlara verilməsi məqsədilə tətbiq edilmişdir. Qanunvericiliyə əsasən bu çeklər vətəndaşlara dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində iştirak etmək hüququ verən iqtisadi aktiv kimi tanınmışdır.
2. Çeklərin özü mülkiyyət hüququnun ilkin sənəd sübutudur.
3. Bu hüquq:

• fərdiləşdirilmiş;
• qeydiyyata alınmış;
• iqtisadi cəhətdən ölçülə bilən;
• qanunla tanınan alətlərlə ötürülə bilən idi.

4. Özəlləşdirmə çekləri yalnız texniki alət deyil, real iqtisadi dəyərə malik aktiv olmuşdur. Opsion mexanizmi və qiymət müəyyən edilməsi bunu təsdiq edir.
5. Qüvvədə olan qanunla özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsidir.

Göründüyü kimi, bu faktların Konstitusiya Məhkəməsində araşdırılması zəruridir.

1. a) Özəlləşdirmə çekləri həm də investisiya qiymətli kağızı kimi yaradılmışdır.
2. b) Onların tədavül müddəti yalnız bazar əməliyyatlarının müddətini müəyyən etmişdir. Tədavül müddətinin başa çatması artıq əldə edilmiş çeklər üzrə hüquqları aradan qaldırmır.
3. c) Çeklərin ödəniş vasitəsi funksiyası bazar tədavülündən müstəqil hüquqi xüsusiyyətdir. Bu səbəbdən çek sahiblərinin onları ödəniş vasitəsi kimi istifadə etmək hüququ qorunmalıdır.

Özəlləşdirmə çeklərinin iqtisadi-hüquqi dəyəri barədə arqumentlər və hüquqi əsaslandırma

Məqsəd özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi statusunun, onların iqtisadi aktiv kimi mahiyyətinin və bu hüquqların məhdudlaşdırılmasının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasına uyğunluğunun qiymətləndirilməsidir.

Özəlləşdirmə çekləri dövlət tərəfindən qəbul edilmiş qanunvericilik aktları əsasında vətəndaşlara verilmiş və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində iştirak etmək üçün nəzərdə tutulmuş hüquqi və iqtisadi alət olmuşdur. Bu çeklər sadəcə texniki maliyyə aləti deyil, həm də vətəndaşların dövlət əmlakında iştirak hüququnun hüquqi ifadəsi kimi çıxış etmişdir.

Dövlət tərəfindən xarici investorların özəlləşdirmə çeklərini əldə etməsinə və onlardan özəlləşdirmə prosesində istifadə etməsinə icazə verilməsi göstərir ki, bu çeklər yalnız texniki alət deyil, real iqtisadi dəyəri olan aktiv kimi qəbul edilmişdir.

Xarici investorların opsion mexanizmi ilə özəlləşdirmə çeklərini əldə etməsi həmin çeklərin beynəlxalq iqtisadi dövriyyədə mülkiyyət hüququ kimi tanındığını sübut edir (https://e-qanun.az/version/13494).

1. Əmlak Komitəsinin 222 nömrəli Əmrində olan normativ mexanizmə əsasən hər bir dövlət özəlləşdirmə opsionu bir ədəd dövlət özəlləşdirmə çekini əldə etmək hüququ verən hüquqi alət kimi nəzərdə tutulmuşdur. Bu isə özəlləşdirmə çeklərinin dövlət tərəfindən hüquqi dövriyyədə tanınmış və iqtisadi dəyəri olan aktiv kimi qəbul edildiyini göstərir.
2. Əmlak Komitəsinin 222 nömrəli Əmrinin 2-ci bəndində yazılır: Dövlət özəlləşdirmə opsionunun qiyməti dövlət özəlləşdirmə çeklərinin (paylarının) çek auksionlarında təşəkkül tapmış orta satış qiymətinin 0,1 faiz miqdarında, lakin iki min manatdan az olmamaq şərti ilə müəyyən edilir. Bu, o deməkdir ki, dövlət özəlləşdirmə çeklərinin iqtisadi dəyəri rəsmi normativ qaydada müəyyən edilən maddi ekvivalentə malik olmuşdur. Bir özəlləşdirmə payı dörd çekdən ibarət idi. Həmin dövrdə tətbiq edilən minimum hədd nəzərə alındıqda, bir özəlləşdirmə payının dəyərinin sadə riyazı yolla hesablanarsa və həmin dövrdə olan dollar məzənnəsi nəzərə alınarsa – bir özəlləşdirmə payının ən azı təxminən 2 000 ABŞ dolları ekvivalentində qiymətləndirildiyi aydın olur. Çünki bir özəlləşdirmə payı dörd çekdən ibarət idi və opsion sistemi vasitəsilə həmin çeklərə çıxış hüququ ayrıca iqtisadi dəyər əsasında əldə edilirdi.
3. Qanunvericilikdə özəlləşdirmə payının maddi ekvivalent dəyəri inflyasiyadan qorunan dəyər kimi nəzərdə tutulmuşdur. Bu isə göstərir ki, dövlət özəlləşdirmə paylarını və həmin payı təmsil edən çekləri sadəcə texniki sənəd kimi deyil, real iqtisadi və mülki dəyərə malik aktiv kimi nəzərdə tutmuşdur.
4. Beləliklə, özəlləşdirmə çekləri dövlət tərəfindən hüquqi dövriyyəyə buraxılmış, iqtisadi dəyərə malik və özəlləşdirmədə istifadə üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi hüquqi aktivdir. Bu səbəbdən həmin çeklər üzrə hüquqlar Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 29-cu maddəsi ilə qorunan mülkiyyət hüququnun tərkib hissəsi hesab edilməlidir.
5. Eyni zamanda Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsinə əsasən hər bir şəxs öz mülkiyyətindən maneəsiz istifadə etmək hüququna malikdir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququna görə mülkiyyət anlayışı yalnız mövcud fiziki əmlakla məhdudlaşmır, həmçinin qanunvericilikdən irəli gələn və iqtisadi dəyəri olan hüquqi tələblər və legitim gözləntilər də bu anlayışa daxildir.
6. Özəlləşdirmə çekləri üzrə hüquqlar dövlət tərəfindən tanınmış legitim mülkiyyət marağı təşkil edir. Buna görə də həmin hüquqların reallaşdırılmasının faktiki olaraq mümkünsüz vəziyyətə gətirilməsi mülkiyyət hüququna müdaxilə kimi qiymətləndirilməlidir.

Beləliklə, dövlətin özü tərəfindən yaradılmış və dövriyyəyə buraxılmış bu mexanizm aşağıdakı hüquqi nəticəni ortaya qoyur:

1. Özəlləşdirmə çekləri dövlət əmlakında pay əldə etmək hüququnu ifadə edən iqtisadi aktivdir;
2. Bu aktivlər mülkiyyət hüququnun predmetini təşkil edir;
3. Bu hüquq dövlət tərəfindən tanınmış və hüquqi dövriyyəyə buraxılmışdır.

Xüsusi qeyd: Qanunla təsdiq edilmiş Dövlət Proqramının 8-ci bəndinin 3-cü abzasının imperativ tələbinə görə, bütün özəlləşdiriləcək əmlakın (səhmlərin) ancaq 35%-i pulla satıla bilər, qalan 65% isə ancaq və ancaq dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) ilə satılmalıdır. Qanunla bütün (yerli və xarici) investorlar 15% əmək kollektivindən qalan payları və hərraclar üçün nəzərdə tutulmuş 50% payı ancaq və ancaq vətəndaşlardan AR-sının dövlət qiymətli kağızı kimi birincili olaraq yerləşdirdiyi dövlət özəlləşdirmə çeklərini əldə etməklə sahib ola bilərdi.

İqtisadçı alimlərlə yanaşı, Konstitusiya Hüququ, Mülkiyyət Hüququ və Qiymətli Kağızlar üzrə Ali və Konstitusiya məhkəmələrinin, Dövlət Ali Attestasiya Komissiyasının ekspertləri olan 10-dan çox hüquqşünas alimin elmi-praktik araşdırmalarında qeyd olunur ki. gələcəkdə özəlləşdirilməsi planlaşdırılan İnvestisiya Holdinqlərində olan 10-larla orta və iri müəssisələr, hətta Ali və orta ixtisas təhsil müəssisələri, xəstəxana və poliklinikalar, müqavilələr əsasında xarici və yerli şirkətlərdə icarədə olan, kimlərəsə idarəçiliyə verilmiş mədən və sənaye müəssisələri, Beynəlxalq Bank, “Azercell”, MKİS-lər və s. nəzərə alınsa, ümumi dəyər 100 milyard ABŞ dolları qədər hesablana bilər.

“Dövlət özəlləşdirmə çeklərinin nominal dəyərinin qanunvericiliklə birbaşa müəyyən edilməsinin vacibliyi” (08 (334) / 2022) 57-65-ci səhifələrdə)

Müəlliflər: Yolçiyev Mübariz Xalid oğlu, Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Mülki proses və kommersiya hüququ kafedrasının dosenti, hüquq üzrə fəlsəfə doktoru, Vəkillər Kollegiyasının üzvü;

Əliyev Sübhan Fərmayıl oğlu, Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Konstitusiya hüququ kafedrasının dosenti, hüquq üzrə elmlər doktoru, Konstitusiya Məhkəməsinin eksperti, Vəkillər Kollegiyasının üzvü;

Rəyçi: h.ü.f.d., dos. S.S.Süleymanlı; Təqdim edən: h.ü.e.d., prof. B.S.Zahidov.

2 avqust 2023 –cü ildə “Ayna.az” internet qəzetində - “Özəlləşdirmə çeklərinin qiyməti: Qanunvericilik nə deyir?” adlı məqalədə İqtisadiyyat üzrə elmlər doktoru, professor Elşad Məmmədov inflyasiyanı nəzərə almaqla bir DÖP-nın əmlak ekvivalenti dəyərinin ən azı 20 000 ABŞ dolları olduğunu əsaslandırmışdır və bu məlumat mətbuatda yayılmışdır. 

E) İQTİSADİ DƏYƏRİN KONSTİTUSİON MÜBAHİSƏ ÜÇÜN YARDIMÇI ƏHƏMİYYƏTİ

Özəlləşdirmə çeklərinin konkret cari bazar və ya kompensasiya məbləğinin müəyyən edilməsi hazırkı konstitusiya şikayətinin əsas predmeti deyildir. İqtisadi dəyərə dair materiallar yalnız çeklərin nominal sənəd deyil, qanunvericiliklə dövlət əmlakının əldə edilməsinə bağlanmış iqtisadi məzmunlu qiymətli kağız və əmlak marağının daşıyıcısı olduğunu göstərən yardımçı kontekst kimi təqdim olunur. Konkret qiymətləndirmə və kompensasiya məsələsi zərurət yaranarsa ayrıca hüquqi-iqtisadi ekspertiza predmeti ola bilər.

F) Normativ hüquqi aktların iyerarxiyası - qanun və fərman arasındakı ziddiyyətin hüquqi ƏSASLANDIRILMASI – Konstitusion nəzarət TESTİNİN vacibliyi

Normativ Aktların İyerarxiyası - Qanunla yaradılmış hüquq icra hakimiyyəti aktları ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Bu cür müdaxilə ultra vires hesab olunur. Hüquq sistemində qanun ali normativ aktlardan biridir və onun müddəaları aşağı səviyyəli hüquqi aktlar və ya tətbiq praktikası ilə aradan qaldırıla bilməz.

Konstitusiyanın 147 və 149-cu maddələrinə görə, Konstitusiya və qanunlar normativ hüquqi aktlar sistemində ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir və digər normativ aktlar onlara zidd ola bilməz. Bu prinsip normativ hüquqi aktların iyerarxiyasının əsasını təşkil edir. Həmin iyerarxiya sisteminə görə icra hakimiyyəti aktları qanuna uyğun olmalı və qanunun müəyyən etdiyi hüquqları dəyişdirə və ya məhdudlaşdıra bilməz.

Bu konstitusion və mülki hüquq normaları nəzərə alındıqda, qanunvericiliklə yaradılmış mülkiyyət hüququnun sonradan icra hakimiyyəti aktı ilə faktiki məhdudlaşdırılması hüquqi baxımdan səlahiyyət həddinin aşılması kimi qiymətləndirilməlidir. Hüquq nəzəriyyəsində və konstitusiya hüququ praktikasında belə hallar “ultra vires” – yəni səlahiyyət həddindən kənar qəbul edilmiş akt kimi xarakterizə olunur. Başqa sözlə, icra hakimiyyəti orqanı qanunverici orqanın səlahiyyətinə aid olan məsələyə müdaxilə etdikdə onun qəbul etdiyi normativ akt hüquqi səlahiyyət çərçivəsindən kənara çıxmış hesab edilir.

Bu presedentlərdən irəli gələn əsas prinsip ondan ibarətdir ki, dövlət tərəfindən yaradılmış mülkiyyət hüququ sonradan qanuni əsas olmadan və adekvat kompensasiya mexanizmi olmadan aradan qaldırıla bilməz. Belə müdaxilə həm hüquqi müəyyənlik prinsipinə, həm də mülkiyyət hüququnun müdafiəsi prinsipinə zidd hesab olunur.

Beləliklə, dövlət özəlləşdirmə paylarının və çeklərinin qanunvericiliklə tanınmış mülkiyyət hüququ olması, bu hüququn yalnız qanunla məhdudlaşdırıla bilməsi və icra hakimiyyəti aktları ilə məhdudlaşdırılmasının normativ hüquqi aktların iyerarxiyasına zidd olması nəzərə alınaraq, həmin müdaxilə konstitusion hüquq baxımından səlahiyyət həddinin aşılması – yəni ultra vires xarakterli müdaxilə kimi qiymətləndirilməlidir. Bu səbəbdən belə aktların konstitusiyaya uyğunluğunun yoxlanılması və normativ hüquqi aktların iyerarxiyasına uyğunluğunun müəyyən edilməsi Konstitusiya Məhkəməsinin konstitusion nəzarət səlahiyyətləri çərçivəsində zəruri hesab olunur.

Bu məsələdə hansı prinsiplərin qiymətləndirilməsi tələb olunur? Mülkiyyət hüququ, hüquqi müəyyənlik prinsipi, hüquqi gözlənti (legitimate expectations) və bərabərlik prinsipi.

1) Konstitusion nəzarət testi (Constitutional Review Test)

1. a) KONSTİTUSİYA NƏZARƏTİNİ ZƏRURİ EDƏN ÜÇ ŞƏRT (Three-Stage Constitutional Review Test):
2. aa) “LEGALITY TEST” və ya “QANUNİLİK TESTİ”

Bu testin məqsədi dövlət müdaxiləsinin qanuni hüquqi əsaslara malik olub-olmadığını müəyyən etməkdir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 94-cü maddəsinə əsasən mülkiyyət hüququnun hüquqi tənzimlənməsi qanunverici orqanın səlahiyyətinə aiddir. Bundan əlavə Konstitusiyanın 13-cü maddəsinə görə mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən qorunur, 29-cu maddəsinə görə isə hər kəsin mülkiyyət hüququ vardır.

Bu prinsiplər göstərir ki, mülkiyyət hüququna müdaxilə yalnız qanun səviyyəsində normativ aktla həyata keçirilə bilər.

Dövlət özəlləşdirmə payları və çekləri qanunvericilik aktları ilə yaradılmış və vətəndaşlara dövlət mülkiyyətindən pay kimi verilmişdir. Bu hüquq 1993-cü il özəlləşdirmə qanunu, 1995-ci il Qanunla qəbul olunmuş dövlət özəlləşdirmə proqramı və 2000-ci il özəlləşdirmə haqqında qanunla tanınmışdır. Bu gün də Qanunla DÖPÇ ödəmə vasitəsi sayılır.

Lakin sonrakı dövrdə həmin hüququn həyata keçirilməsi icra hakimiyyəti aktları ilə məhdudlaşdırılmışdır. Əgər mülkiyyət hüququ qanunla yaradılmış, lakin icra hakimiyyəti aktı ilə məhdudlaşdırılmışdırsa, bu halda müdaxilə qanunilik testindən keçmir.

1. ab) NORMATİV İYERARXİYA TESTİ (Hierarchy/ultra vires test)

Bu test dövlət aktının normativ hüquqi aktların iyerarxiyasına uyğun olub‑olmadığını müəyyən edir.

Konstitusiyanın 147 və 149-cu maddələrinə görə Konstitusiya və qanunlar ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir və digər normativ aktlar onlara zidd ola bilməz. Normativ aktların iyerarxiyası belədir:

1. Konstitusiya
2. Qanun
3. Prezident fərmanı
4. Nazirlər Kabineti qərarı
5. Digər normativ aktlar

Bu sistemə görə aşağı səviyyəli akt yuxarı səviyyəli aktı dəyişdirə və ya məhdudlaşdıra bilməz.

Konstitusiyaya əsasən İcra hakimiyyəti orqanı qəbul etdiyi normativ hüquqi aktlarla Qanunu dəyişdirmək səlahiyyətinə malik deyil. Bu səlahiyyət yalnız Milli Məclisə məxsusdur.

Dövlət özəlləşdirmə payları və çekləri qanunverici orqan tərəfindən tanınmışdır. Bu gün də Qanunla DÖPÇ ödəmə vasitəsi sayılır. Lakin sonrakı dövrdə icra hakimiyyəti aktları ilə onların istifadəsi məhdudlaşdırılmışdır. Bu isə aşağı səviyyəli normativ aktın qanunla yaradılmış hüquqa müdaxiləsi deməkdir.

Belə vəziyyət hüquq nəzəriyyəsində ultra vires – yəni səlahiyyət həddinin aşılması kimi qiymətləndirilir.

Bu səbəbdən fərman səlahiyyət həddini aşmışdır.

AİHM-in presedent hüququna görə, fərdləri artıq formalaşmış mülkiyyət hüquqlarından məhrum edən və geriyə qüvvə verən normativ müdaxilə hüquqi müəyyənlik prinsipi ilə uyğun gəlmir və 1 saylı Protokolun 1-ci maddəsi baxımından problem yarada bilər.

İstənilən müdaxilə ümumi maraq tələbləri ilə fərdin mülkiyyət hüquqlarının qorunması arasında ədalətli balans yaratmalıdır və ədalətli balans pozulmuşdur. İndiki halda nə kompensasiya, nə keçid mexanizmi, nə də effektiv müdafiə vasitələri təmin olunmayıb.

1. ac) MÜLKİYYƏTƏ MÜDAXİLƏ TESTİ (Property interference test)

Bu test beynəlxalq hüquqdan götürülmüşdür və mülkiyyətə müdaxilənin qanuni olub-olmadığını müəyyən edir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedentlərinə görə dövlət müdaxiləsi yalnız üç şərtlə qanuni hesab olunur:

1. müdaxilə qanunla nəzərdə tutulmalıdır
2. müdaxilə legitim məqsəd güdməlidir
3. müdaxilə ədalətli balansı pozmamalıdır

Əgər müdaxilə qanunla nəzərdə tutulmayıbsa, artıq Konvensiyanın tələblərinə uyğun sayılmır. Çünki qanunla yaradılmış iqtisadi hüquq şəxsdə legitim gözlənti yaradır.

ÜMUMİ NƏTİCƏ: Yuxarıdakı üç hüquqi testin tətbiqi göstərir ki:

1. müdaxilə qanunilik testindən keçmir
2. normativ aktların iyerarxiyası pozulmuşdur
3. mülkiyyətə müdaxilə beynəlxalq hüquq standartlarına uyğun deyil

Bu səbəbdən dövlət özəlləşdirmə payları və çekləri ilə bağlı yaranmış vəziyyət Konstitusiyanın mülkiyyət hüququnu qoruyan müddəalarına və Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsinə zidd hesab edilə bilər.

Yuxarıda göstərilən halların məcmusu göstərir ki, mövcud vəziyyət Konstitusiya nəzarətinin həyata keçirilməsini tələb edən klassik konstitusion vəziyyət yaradır. Belə hallarda Konstitusiya Məhkəməsi hüquqi sistemdə yaranmış qanun–inzibati praktika ziddiyyətini aradan qaldırmalı və Konstitusiyanın aliliyini təmin etməlidir.

1. b) ƏSAS HÜQUQİ TEZİS (MASTER ARGUMENT – NORMATİV KOLLAPS)

Mövcud vəziyyət normativ hüquq sistemində ciddi ziddiyyət yaratmışdır. Bir tərəfdən qanunvericilik səviyyəsində vətəndaşlara dövlət özəlləşdirmə payları verilmiş və bu paylar dövlət özəlləşdirmə çekləri formasında qiymətli kağız kimi rəsmiləşdirilmişdir. Digər tərəfdən isə həmin hüququn həyata keçirilməsi sonrakı inzibati praktika və iqtisadi siyasət nəticəsində faktiki olaraq dayandırılmışdır.

Beləliklə, hüquqi sistemdə paradoksal vəziyyət yaranmışdır: qanun qüvvədə qalır, lakin onun yaratdığı hüquq praktikada istifadə edilə bilmir. Hüquq nəzəriyyəsində bu vəziyyət normativ sistemin “faktiki kollapsı” kimi qiymətləndirilir. Çünki normativ hüquq aktı formal olaraq mövcud olsa da, dövlət tərəfindən yaradılmış mexanizmlərin aradan qaldırılması nəticəsində həmin normanın hüquqi nəticələri real həyatda tətbiq olunmur.

Hüquqi dövlət prinsipinə görə dövlət hakimiyyəti qanunla müəyyən edilmiş hüquqları yalnız qanunvericilik qaydasında dəyişdirə və ya ləğv edə bilər. Qanunun formal olaraq qüvvədə saxlanılması, lakin onun tətbiqinin inzibati praktika və ya dövlət siyasəti vasitəsilə faktiki dayandırılması hüquqi müəyyənlik prinsipini pozur və normativ aktların iyerarxiyasını sarsıdır. Bu vəziyyət vətəndaşların qanunla əldə etdikləri hüquqların yalnız formal xarakter daşımasına səbəb olur və beləliklə qanunun aliliyi prinsipi faktiki olaraq inzibati siyasətin aliliyi ilə əvəz edilir.

Bu səbəbdən Konstitusiya Məhkəməsi qarşısında duran əsas konstitusion məsələ belə formalaşır: qanun qüvvədə qaldığı halda onun tətbiqinin dövlət siyasəti və inzibati praktika vasitəsilə faktiki olaraq dayandırılması Konstitusiyanın hüquqi dövlət, mülkiyyət hüququ və normativ hüquqi aktların iyerarxiyası prinsipləri ilə uyğun hesab edilə bilərmi?

Qanun qüvvədə qaldığı halda onun yaratdığı hüququn tətbiqinə aşağı hüquqi qüvvəli akt və ya inzibati praktika ilə maneə yaranması qanunun aliliyi və hüquqi dövlət prinsipləri baxımından konstitusion qiymətləndirmə tələb edir. Qanun qüvvədə qalırsa, amma dövlət onun işləməsinə imkan vermirsə, hüquqi dövlət prinsipi necə qorunur?

1. G) Dövlət özəlləşdirmə çeklərinin qanuni qaydada dövriyyədən çıxarılmamasını təsdiq edən faktlar və dövlət orqanlarının rəsmi mövqeyi

Qanunvericilik aktlarına görə, Azərbaycan Respublikası adından qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması qaydalarının hazırlanmasına və dövriyyədən çıxarılmasına nəzarət etmək səlahiyyətləri əvvəllər Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinə, sonra Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatasına aid idi. İndi isə bu səlahiyyət Mərkəzi Banka aiddir.

2011-2016-cı illərdə səlahiyyətli dövlət orqanı olan Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsinin öz rəsmi məlumatından göründüyü kimi özəlləşdirmə çeklərini hüquqi dövriyyədən çıxarılmış maliyyə aləti kimi deyil, dövriyyədə olan qiymətli kağızlar sırasında göstərmişdir.

Sonradan Qanunla Qiymətli Kağızların dövriyyədən çıxarılmasına cavabdeh olan rəsmi Dövlət Orqanı Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası 2016-2017-ci illər arasında rəsmi cavablarında etiraf edilmişdir ki: – özəlləşdirmə çeklərinin ödəniş vasitəsi kimi istifadəsi 2011-ci ilin yanvarında başa çatıb, lakin onların dövriyyədən çıxarılması üçün heç bir prosedur qəbul edilməmişdir və istifadə olunmamış çekləri tənzimləyən qanunvericilik bazası natamam qalmışdır.

Hal-hazırda dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) hələ də qanunla dövriyyədə olduğu halda, vətəndaşlar həmin payların mülkiyyətçisi olaraq öz konstitusion hüquqlarından istifadə edə bilmir. Buna səbəb isə həmin paylar üzərindəki mülkiyyət hüquqlarının Konvensiyaya, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına və Qanunlarına zidd olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən məhdudlaşdırılması, pozulmasıdır.

2011-ci ildən sonra dəfələrlə AR Nazirlər Kabinetinin Qərarlarında və AR Prezident Fərmanlarında edilən bu dəyişikliklərin sırf texniki xarakter daşıması ehtimalı zəifdir - əsaslandırılmır - texniki səhv sayıla bilməz!

Məsələn, 28 dekabr 2022-ci il tarixli 1933 nömrəli Fərmanla “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiq edilməsi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2000-ci il 10 avqust tarixli 382 nömrəli Fərmanın 4-cü bəndinə dəyişiklik etmişdir və orada yazılır: Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi: dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) və dövlət özəlləşdirmə opsionlarının istifadəsi üçün qanunvericilik çərçivəsində lazımi şərait yaratsın; öz səlahiyyətləri daxilində “Azərbaycan Respublikasında dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin II Dövlət Proqramı”nın icrasını təmin edən digər tədbirlər həyata keçirsin.

Diqqət edək: Bu, o deməkdir ki, dövlət orqanının hüquqi varisliyi (səlahiyyətlərin ötürülməsi) 2022-ci ildə hələ də çeklərin istifadəsi ilə bağlı normanı qüvvədə saxlayıb. Bu uyğunlaşdırmalar yalnız o halda edilə bilər ki, norma hələ qüvvədə olsun.

Bu normanın saxlanılması həmin hüququn - müvafiq institutun qüvvədə qalmasını göstərir.

Deməli, Dövlət özü 2022-ci ildə özəlləşdirmə çeklərinin istifadəsi üçün qüvvədə olan Özəlləşdirmə Qanununun 10-cu maddəsi ilə hüquqi mexanizmin mövcud olduğunu qəbul etmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-cü il tarixli fərmanı ilə özəlləşdirmə çeklərinin istifadəsi ilə bağlı normada yalnız səlahiyyətli orqan dəyişdirilmiş, lakin normanın özü qüvvədə saxlanılmışdır. Bu isə özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi institut kimi mövcudluğunu və hüquqi qüvvəsinin davam etdiyini təsdiq edir. Beləliklə, 2022-ci ildə normada səlahiyyətli orqanın dəyişdirilməsi həmin mexanizmin hüquqi mətnlərdə saxlanıldığını göstərir. Bu hal, çeklərin hüquqi taleyinin qəti şəkildə “dövriyyədən çıxarılma” proseduru ilə tamamlanmadığına dair arqumenti gücləndirir.

Bu hal ödəmə vasitəsi kimi istifadə olunmayan DÖPÇ-nin dövriyyədən çıxarılmasına dair qanunla tələb olunan prosedurun (reyestr qeydi və rəsmi dərc daxil olmaqla) tamamlanmaması barədə arqumenti gücləndirir.

Hazırkı şikayət hüquqi və normativ əsaslara söykənir və məsələni konstitusion nəzarət predmetində qaldırır. Mübahisə faktlara deyil, qanunla tanınmış hüququn icra hakimiyyəti aktları ilə məhdudlaşdırılmasına aiddir.

Şikayət normativ aktların birlikdə yaratdığı hüquqi nəticənin - qanunla tanınmış mülkiyyət hüququnun icra hakimiyyəti aktları ilə Konstitusiyanın 13 və 29-cu maddələrinə zidd olaraq faktiki məhdudlaşdırılmasını mübahisələndirir.

Eyni zamanda, rəsmi dövlət orqanlarının sənədləri təsdiq edir ki, DÖPÇ qanunla dövriyyədən çıxarılmayıb – məhz bu səbəb problemin Konstitusiya Məhkəməsində araşdırılmasını vacib olduğunu təsdiq edir. Buna görə belə çeklərin hüquqi olaraq dövriyyədən çıxarıldığı qəbul edilirsə, həmin nəticənin konkret normativ əsası, səlahiyyətli orqanı, proseduru, tarixi və hüquqi nəticələri müəyyən edilməlidir.

DÖPÇ sadəcə kupon və ya kağız deyil, qanunlarla qəbul olunmuş qaydada real mülkiyyət hüququnu təmsil edən aktivdir. Əgər çeklər dövriyyədən rəsmi qanunla çıxarılmayıbsa, onların əsas funksiyası özəlləşdirmədə ödəniş vasitəsi olubsa, bu hüquq üçün qanunda müddət göstərilməyibsə, onda belə nəticə çıxarmaq mümkündür: özəlləşdirmə çekləri mülkiyyət hüququnu təmsil edən aktiv olaraq qalır.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin formalaşmış hüquqi mövqeyinə əsasən mülkiyyət anlayışı yalnız fiziki əmlakla məhdudlaşmır, həm də iqtisadi dəyərə malik olan hüquqlar və aktivləri əhatə edir.

1. H) Konstitusiyaya və qanunlara əsasən iddia müddətlərinin başlamaması barədə hüquqi əsaslandırma
2. AR Konstitusiyasının 13-cü maddəsinə görə, “I.Azərbaycan Respublikasında mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən müdafiə olunur”.

AR Konstitusiyasının 29-cu maddəsinə görə, “I. Hər kəsin mülkiyyət hüququ vardır. II. Mülkiyyətin heç bir növünə üstünlük verilmir. Mülkiyyət hüququ, o cümlədən xüsusi mülkiyyət hüququ qanunla qorunur. III. Hər kəsin mülkiyyətində daşınar və daşınmaz əmlak ola bilər. Mülkiyyət hüququ mülkiyyətçinin təkbaşına və ya başqaları ilə birlikdə əmlaka sahib olmaq, əmlakdan istifadə etmək və onun barəsində sərəncam vermək hüquqlarından ibarətdir. IV.Heç kəs məhkəmənin qərarı olmadan mülkiyyətindən məhrum edilə bilməz. Əmlakın tam müsadirəsinə yol verilmir. Dövlət ehtiyacları ücün mülkiyyətin özgəninkiləşdirilməsinə yalnız qabaqcadan onun dəyərini ədalətli ödəmək şərti ilə yol verilə bilər”.

Beləliklə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13 və 29-cu maddələrinə əsasən, mülkiyyət hüququ toxunulmazdır, dövlət tərəfindən müdafiə olunur və qanunla qorunur, mülkiyyətin özgəninkiləşdirilməsinə yalnız qabaqcadan onun dəyərini ədalətli ödəmək şərti ilə yol verilə bilər.

AR Konstitusiyasının 94-cü maddəsinə görə, “Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin müəyyən etdiyi ümumi qaydalar: 94.1-ci maddəsinin 13-cü bəndində deyilir ki, mülkiyyət hüququ, o cümlədən mülkiyyətinin hüquqi rejimi, digər əşya hüquqları; öhdəlik hüququ ancaq Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən ümumi qaydalar müəyyən edilir”.

2. AR MM-sinin “İddia müddətinin şamil edilmədiyi tələblər” adlanan 384-cü maddəsinə görə, “384.0.5. dövlət və ya bələdiyyə orqanının və ya onların vəzifəli şəxslərinin əmlaka sahiblik, ondan istifadə və ya ona dair sərəncam üzrə mülkiyyətçinin hüquqlarını pozmuş aktının etibarsız sayılması haqqında mülkiyyətçinin tələbləri;

AR MM-sinin “Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması” adlanan 1078-27-ci maddəsinə görə, “1078-27.1.4-1. tədavül müddəti bitdikdən sonra qiymətli kağızlar ödənildikdə;

1078-27.1.5. qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş digər hallarda.

1078-27.2. Daşınmaz əmlak üzərində ipoteka hüququnu təsbit edən ipoteka kağızı istisna olmaqla, digər dövlət qeydiyyatına alınmış qiymətli kağızlar dövriyyədən çıxarıldıqda Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı qiymətli kağızların dövlət reyestrində müvafiq qeydlər etməlidir.

1078-27.3. Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması haqqında məlumat (ödəniş nəticəsində tədavüldən çıxarılması istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən qiymətli kağızların dövlət reyestrində müvafiq qeydlər edildiyi gündən yeddi iş günü müddətində rəsmi mediada dərc olunmalıdır. (6 iyul 2023-cü il tarixli 936-VIQD nömrəli Azərbaycan Respublikasının Qanunu ilə “maliyyə bazarlarına nəzarət orqanı” sözləri ismin müvafiq hallarında “Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı” sözləri ilə əvəz edilmişdir).

1078-27.4. Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması barədə məlumatın dərc edildiyi gündən onların dövriyyəsinə yol verilmir. Bu məlumatın dərc edildiyi gündən həmin kağızlarla bağlanmış müqavilələr əhəmiyyətsizdir.

1078-27.5. Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması bu barədə müvafiq məlumat dərc edildikdən sonra həyata keçirilir.

1078-27.6. Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması qaydaları Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən müəyyən edilir”.

Qeyd: Aşağıdakı məhkəmə təcrübəsinə dair hallar hazırkı şikayətçilərin öz məhkəmə prosesləri kimi təqdim edilmir. Bunlar əvvəllər özəlləşdirmə payları (çekləri) ilə bağlı məhkəmə işlərində iştirak etmiş vətəndaşların işlərində yaranmış hüquqi məsələlərə istinad edir və hazırkı şikayətdə normativ problemin məhkəmə təcrübəsində necə üzə çıxdığını göstərən hüquqi kontekst kimi təqdim olunur.

3. İnzibati Prosessual Məcəllənin 12.1-ci maddəsinə görə məhkəmə proses iştirakçılarının izahatları, ərizə və təklifləri ilə, onların təqdim etdikləri sübutlarla və işdə olan digər materiallarla kifayətlənməyərək, mübahisənin düzgün həlli üçün əhəmiyyət kəsb edən bütün faktiki halları xidməti vəzifəsinə görə araşdırmağa borcludur”.

14-cü maddəsində deyilir ki, “Mübahisələndirilən inzibati aktı qəbul etmiş inzibati orqan həmin aktın qəbul edilməsini zəruri edən faktiki şərtlərin mövcudluğunu sübut etməlidir”.

4.“İnzibati icraat haqqında” Qanunun 62.1-ci maddəsində deyilir ki, İnzibati orqan inzibati aktın qəbul edilməsi haqqında maraqlı şəxslərə və ya onların nümayəndələrinə rəsmi məlumat verməyə borcludur. Rəsmi məlumat inzibati aktın maraqlı şəxslərə birbaşa elan edilməsi, təqdim olunması və ya dərc edilməsi yolu ilə verilir.

67.11-ci maddəsi isə nəzərdə tutur ki, maraqlı şəxs 1 il ərzində kompensasiyanın ödənilməsini tələb edə bilər. Müddətin axımı qanunsuz inzibati aktın ləğv olunması haqqında maraqlı şəxsə bu Qanunla müəyyən olunmuş qaydada məlumat verildiyi gündən başlayır.

5. Konstitusiya və qanunların pozulması: Əvvəlki məhkəmə işlərində məhkəmələr həmin işlərdə iştirak etmiş vətəndaşların guya Mülki Məcəllənin 373.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan 10 illik iddia müddətini və “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 67.11-ci maddəsində nəzərdə tutulan 1 illik müddəti ötürdükləri nəticəsinə gəlmişlər.

Hazırkı şikayətçilərin mövqeyinə görə, əvvəlki məhkəmə işlərində ifadə olunmuş bu yanaşma Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və digər qanunvericilik aktları baxımından ayrıca konstitusion qiymətləndirmə tələb edir:

1) Milli inzibati hüquqa görə, “İnzibati icraat haqqında” Qanunun 67.11-ci maddəsində deyilir ki, “maraqlı şəxs 1 il ərzində kompensasiyanın ödənilməsini tələb edə bilər. Müddətin axımı qanunsuz inzibati aktın ləğv olunması haqqında maraqlı şəxsə bu Qanunla müəyyən olunmuş qaydada məlumat verildiyi gündən başlayır”. Məhz həmin elan dərc olunandan sonra 1 illik kompensasiya tələb edilmə müddəti işləməyə başlayır. Lakin məlum olduğu kimi, bu barədə qanunla imperativ qaydada tələb edilən elan mətbuatda dərc olunmayıb. Başqa bir ifadə ilə 1 illik kompensasiya tələb edilmə müddəti işləməyə başlamayıb ki, bitmiş olsun.   

2) İş materiallarında DÖP və DÖPÇ-nin dövriyyədən çıxarılması barədə nə normativ hüquqi akt, nə inzibati akt, nə də qanunla tələb olunan rəsmi elan mövcuddur. Belə olan halda 1 illik müddətin başlanması hüquqi baxımdan mümkün deyildir.

Buna görə bir illik müddət işləməyə başlamayıb. Mülki Məcəllədə olan xüsusi Qanun maddəsi təsdiq edir ki, bu işdə 10 illik iddia müddəti şamil oluna bilməz.

3) Məhz Mülki Məcəllənin 384.0.5-ci maddəsinə əsasən, dövlət və ya bələdiyyə orqanının və ya onların vəzifəli şəxslərinin əmlaka sahiblik, ondan istifadə və ya ona dair sərəncam üzrə mülkiyyətçinin hüquqlarını pozmuş aktının etibarsız sayılması haqqında mülkiyyətçinin tələbləri – iddia müddətinin şamil edilmədiyi tələblərdən biridir.

4) Bundan başqa vətəndaşlar mülkiyyət hüququnun davam edən məhdudlaşdırılmasını mübahisələndirdiyinə görə milli hüquqa əsasən də müddət qaydaları tətbiq edilə bilməz. Çünki qanunun 10-cu maddəsi hələ də qüvvədədir və Qanunla DÖPÇ ödəmə (tədiyyə) vasitəsidir.

Qanun qüvvədədir - bu isə bir daha təsdiq edir ki, ümumiyyətlə iddia müddəti heç başlamayıb!

Əvvəlki məhkəmə işlərində iştirak etmiş vətəndaşların 10 və ya 1 illik iddia müddətini ötürdüklərinin qəbul edilməsi, həmin işlərdə normativ iyerarxiya, dövriyyədən çıxarılma proseduru və mülkiyyət hüququnun davamlılığı barədə həlledici arqumentlərin kifayət qədər araşdırılıb-əsaslandırılıb-əsaslandırılmadığı məsələsini ortaya çıxarır.

5) AİHM presedentlərinə istinad edilən əvvəlki məhkəmə mübahisələri baxımından əsas sual budur ki, hüquqa son və qəti müdaxilə barədə kifayət qədər məlumatın hansı anda əldə edildiyi müəyyən edilmədən müddətin başlanması nəticəsinə gəlmək olarmı.

6) Əvvəlki məhkəmə işlərində müzakirə olunan hüquqi vəziyyətdə:

• hüququ ləğv edən qanunun mövcudluğu göstərilməmişdir;
• hüququn xitamını elan edən rəsmi bildirişin mövcudluğu göstərilməmişdir;
• kompensasiya mexanizminin mövcudluğu göstərilməmişdir;
• məhkəmə aktlarında gələcək qanunvericiliklə hüquqi vəziyyətin tənzimlənməsi ehtimalına istinad edilmişdir.

7) Buna görə hüquqi müəyyənlik yaranmamışdır və heç bir iddia müddəti etibarlı şəkildə başlaya bilməz.

8) İddia müddəti hüquqi baxımdan başlamadan bitmiş hesab edilə bilməz.

Nəticə - yuxarıdakı faktlar göstərir ki:

1) Çeklərin dövriyyədən çıxarılması barədə normativ akt mövcud deyil.

2) Dövlət orqanlarının rəsmi cavabları hüquqi qüvvənin saxlandığını təsdiq edir.

3) Hüquqa son qoyan qəti müdaxilə müəyyən edilməmişdir.

Buna görə, ümumiyyətlə müddət başlamamışdır, şikayətçilərin mövqeyinə görə vəziyyətin davam edən hüquqi nəticələr doğurması ratione temporis və qəbuledilənlik baxımından ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Konstitusion problemin mahiyyəti: Əvvəlki məhkəmə işlərində olan vətəndaşların işlərində qanunla yaradılmış və qanunvericilikdə qüvvədə qaldığı iddia edilən hüquqa iddia müddətinin tətbiqi ilə bağlı yanaşma, normativ iyerarxiya, mülkiyyət hüququ, hüquqi dövlət və hüquqi müəyyənlik prinsipləri baxımından hazırkı normativ mübahisəyə aid hüquqi kontekst yaradır.

İ) Dövlət Özəlləşdirmə Çekləri üzrə Mülkiyyət Hüququna Təsirin Davam edən Hüquqi Nəticələri, Hüquqi Qeyri-müəyyənlik (Legal Uncertainty) və Dövlətin Pozitiv Öhdəliyi (investment funds) barədə hüquqi ƏSASLANDIRMA

1. Davam edən hüquqi vəziyyət və “continuous situation” məsələsi

Hüququn həyata keçirilməsi üçün mexanizm yaradılmadığı üçün pozuntu davam edən xarakter daşıyır. Bu vəziyyət keçmiş hadisə deyil. (AİHM Broniowski v. Poland - 22 iyun 2004).

1) Dövlət qanunvericiliklə tanınmış mülkiyyət marağının həyata keçirilməsi üçün zəruri mexanizmi yaratmadıqda və bunun nəticələri zaman etibarilə davam etdikdə, məsələ davam edən hüquqi vəziyyətin mövcud olub-olmaması baxımından qiymətləndirilə bilər.

2) Şikayətçilərin çeklərdən istifadə edə bilməməsi tamamlanmış tarixi aktın deyil, hakimiyyət orqanlarının davam edən hərəkətsizliyinin nəticəsidir.

Bu faktlar Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin presedent hüququnda formalaşdırılmış prinsiplər baxımından mülkiyyət hüququnun pozuntusu kimi qiymətləndirilə biləcək vəziyyət yaradır.

2. Hüquqi qeyri-müəyyənlik (Legal Uncertainty)

Dövlətin hüquqi çərçivənin hələ də həll olunmadığını etiraf etməsi göstərir ki, vətəndaş müdaxilənin nə vaxt qəti xarakter aldığını müəyyən edə bilməzdi.

Hüquqi qeyri-müəyyənlik dövlətin özü tərəfindən yaradıldıqda şəxslər ondan irəli gələn nəticələri qabaqcadan görə bilmədiklərinə görə məsuliyyət daşıya bilməzlər (Beyeler İtaliyaya qarşı; Öneryıldız Türkiyəyə qarşı).

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13 və 29-cu maddələrində deyilir ki, mülkiyyət hüququ toxunulmazdır, dövlət tərəfindən müdafiə olunur və qanunla qorunur.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 94.1-ci maddəsinin 13-cü bəndində deyilir ki, mülkiyyət hüququna dair ümumi qaydalar yalnız Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən müəyyən edilir.

Normativ hüquqi aktlar haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanunu Maddə 64.12. Qanunun olmadığı halda digər normativ hüquqi aktla qanunun predmetini təşkil edən məsələlərin hüquqi tənzimlənməsinə və hamı üçün məcburi olan davranış qaydalarının müəyyənləşdirilməsinə yol verilmir.

Vətəndaşlar hüquqi dövlət prinsiplərinə, qanunların aliliyinə və dövlətin qəbul etdiyi normativ aktlara etibar edərək özəlləşdirmə çeklərini satmamış, onların gələcəkdə: inflyasiyadan qorunan maddi ekvivalent dəyərinin müəyyən edilərək özəlləşdirmə payı - əmlak veriləcəyini və ya qanuni qaydada dövriyyədən çıxarılaraq ədalətli kompensasiya veriləcəyini gözləmişlər. Bu gözləntilər dövlət orqanlarının rəsmi mövqeləri və uzun müddət ərzində açıq ləğvetmə qərarının olmaması ilə möhkəmləndirilmişdir.

Bu mövqe açıq şəkildə dövlətin özünün belə həmin maliyyə alətinin hüquqi mövcudluğunu inkar etmədiyini və Şikayətçilərdə qanuni gözləntilərin formalaşdığını göstərir.

3. Dövlətin pozitiv öhdəliyi (investment funds)

Çeklər ləğv edilməyib. Geri alınmayıb. Kompensasiya verilməyib. Hüquqi vəziyyət açıq qalır. Qanunun 10-cu maddəsi qüvvədədir.

“Davam edən hüquqi vəziyyət və hüquqi qeyri-müəyyənlik” (“continuous situation and legal uncertainty”). AİHM-in sistemli mülkiyyət problemləri və pozitiv öhdəliklər üzrə presedentləri dövlətin qanunvericiliklə tanınmış əmlak maraqlarının praktiki və effektiv həyata keçirilməsi üçün adekvat hüquqi və inzibati mexanizmlərin əhəmiyyətini göstərir. İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları ilə bağlı qanuni mexanizmin həyata keçirilməməsi bu işdə dövlətin pozitiv öhdəlikləri və hüquqi müəyyənlik baxımından ayrıca konstitusion qiymətləndirmə tələb edən hal kimi irəli sürülür.

Mülkiyyət hüququnun Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası ilə qorunduğunu nəzərə alaraq, həmin dövrdə qüvvədə olan Konstitusiyaya, qanunlara və DÖPÇ haqqında Əsasnaməyə əsasən, onların ödəniş vasitəsi kimi istifadəsi qanuni qaydada məhdudlaşdırılmadığı halda, DÖPÇ bütün özəlləşdirmə dövrü ərzində ödəniş vasitəsi kimi istifadə olunmaqda davam etməli idi.

Qanunla qoyulmuş başqa bir yol isə 445 nömrəli Qanunun 19.1-ci maddəsinə və 07.01.1993-cü il tarixli 445 saylı Özəlləşdirmə Qanununun 7-ci Əlavəsinə görə, respublika əhalisinə məxsus özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) bu və ya digər səbəblər üzündən həmin məqsədlərə yönəldilməmiş hissəsinin səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən ixtisaslaşdırılmış investisiya fondu (Çek İnvestisiya Fondları) yaradılaraq istifadə olunmalı idi.

Yəni əvəzsiz verilən əmlak payı, ödəmə vasitəsi statusu, səmərəli yerləşdirmə ideyası, fond mexanizmi - “hər kəs öz payını almalıdır” prinsipi ləğv olunmayıb. Qanunun müvafiq müddəaları dövlətin bu hüquqların həyata keçirilməsi üçün normativ və institusional mexanizmlər yaratmaq öhdəliyini nəzərdə tuturdu. Dövlət bu mexanizmi yaratmaqla legitimate expectation (qanuni gözlənti) formalaşdırdı. Lakin bu günə qədər Qanuna əməl olunmadı - bütün özəlləşdirmə dövründə heç bir İxtisaslaşdırılmış Çek İnvestisiya fondu yaradılmadı. Göründüyü kimi, qanunvericilikdə imperativ qaydada nəzərdə tutulmasına rəğmən, ixtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları yaradılmadı, nəticədə Şikayətçilərin özəlləşdirmə payını kollektiv və təhlükəsiz şəkildə reallaşdırmaq imkanı təmin edilmədi. Başqa bir ifadə ilə dövlət öz pozitiv öhdəliyini icra etmədi.

Dövlətin pozitiv öhdəliyi (investment funds məsələsi) əvvəlki qanunlarda açıq şəkildə yazılıb. Başqa bir ifadə ilə vətəndaş özəlləşdirmə çekindən birbaşa istifadə edə bilmirsə, dövlət investisiya fondları yaratmalı, vətəndaş həmin fondlar vasitəsilə öz mülkiyyət hüququnu reallaşdırmalı idi. Burada artıq, sadə proqram vədindən yox, Qanunla qəbul olunmuş imperativ (məcburi) dövlət öhdəliyindən söhbət gedir.

Dövlət tərəfindən yaradılmış mülkiyyət hüququnun həyata keçirilməsi üçün effektiv mexanizmin təmin edilməməsi, xüsusilə bu vəziyyət sistemli xarakter daşıyırsa, Konvensiyanın 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsinin pozuntusunu təşkil edir.

Bu vəziyyətə Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən tam aydınlıq gətirilməlidir. Hesab edirik ki, dövlət öz pozitiv öhdəliklərini yerinə yetirmədi. Sonradan ya hüquqi səhv və savadsızlıq nəticəsində və ya cənab Prezidentin etibarından sui-istifadədə edilərək bəzi maraqlı şəxslər və qruplar tərəfindən xaincəsinə - Qanun qüvvəsində olmayan normativ hüquqi aktlar və hüquqi terminlərlə manipulyasiyalar edərək vətəndaşların bərabərlik və mülkiyyət hüquqlarını pozdu, həmin hüquqları onların əllərindən aldı.

1. J) Azərbaycan Özəlləşdirmə Çekləri İşi üzrə Konstitusion prinsiplər ilə bağlı hüquqi ƏSASLANDIRMA

GİRİŞ: Məqsəd Konstitusiya Məhkəməsinə göstərməkdir ki, özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi statusunun faktiki olaraq dayandırılması və vətəndaşların həmin çeklərdən istifadə imkanlarının məhdudlaşdırılması Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının bir neçə maddəsinin pozulmasına səbəb olmuşdur.

Bu sənəd həmçinin göstərir ki, Azərbaycan özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı vəziyyət bəzi postsovet ölkələrində olmuş analoji işlərdən daha güclü hüquqi əsaslara malikdir.

Bu hüquqi təhlil Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim olunan şikayətin hüquqi əsaslandırmasının tərkib hissəsidir. Bölmənin məqsədi göstərməkdir ki, özəlləşdirmə çeklərinin istifadəsinin faktiki dayandırılması təkcə milli qanunvericiliyin deyil, həm də Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının müvafiq müddəalarının pozulmasına səbəb olmuşdur.

KONSTİTUSİYA PRİNSİPLƏRİNİN POZULMASI

Konstitusiyanın aşağıdakı prinsipləri pozulmuş hesab edilə bilər:

• Mülkiyyətin toxunulmazlığı prinsipi
• Hüquqi dövlət prinsipi
• Normativ hüquqi aktların iyerarxiyası
• Qanunun aliliyi prinsipi

Qanunla verilmiş mülkiyyət hüququnun sonradan fərman və inzibati praktika vasitəsilə faktiki məhdudlaşdırılması hüquqi dövlət prinsipinə zidd hesab olunur.

Azərbaycan Respublikasının konstitusiya hüququna əsaslanan arqumentlər:

1. Qanunun üstünlüyü prinsipi

Özəlləşdirmə çekləri qanunla yaradılmış hüquqi institutdur. Qanun qüvvədə qaldığı müddətdə həmin hüququn məhkəmə tətbiqi yolu ilə faktiki aradan qaldırılması hüquqi dövlət prinsipinə zidd hesab edilə bilər.

2. Konstitusiyanın 13-cü və 29-cu maddələri – mülkiyyət hüququ

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13-cü maddəsinə görə mülkiyyət toxunulmazdır və dövlət tərəfindən qorunur. 29-cu maddə isə mülkiyyət hüququnun müdafiəsini təmin edir. Qanunla verilmiş və ləğv edilməmiş iqtisadi hüququn məhkəmə təcrübəsi ilə aradan qaldırılması bu konstitusion təminatların pozulması kimi qiymətləndirilə bilər.

3. Hüquqi müəyyənlik prinsipi

Hüquqi dövlət prinsipi tələb edir ki, vətəndaşlar qanunvericiliyə əsaslanaraq öz davranışlarını planlaşdıra bilsinlər. Qanun qüvvədə qaldığı halda hüququn məhkəmə təcrübəsi ilə aradan qaldırılması hüquqi müəyyənlik prinsipinə zidd hesab edilə bilər.

4. Legitim gözlənti prinsipi

FAKTİK HALLAR:

1. Azərbaycan Respublikasının 07.01.1993-cü il tarixli “Dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunu ilə hər bir vətəndaşa özəlləşdirmə payı verilmişdir.
2. Bu pay özəlləşdirmə çekləri formasında ifadə olunmuşdur.
3. Bu gün qüvvədə olan Qanuna əsasən bu çeklər dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəniş vasitəsi kimi nəzərdə tutulmuşdur.
4. Qanunda çeklərin dövriyyədən çıxarılması və ya onların ödəmə vasitəsi kimi istifadə müddətinin məhdudlaşdırılması ilə bağlı norma mövcud deyil.
5. Sonradan qəbul olunmuş prezident fərmanı ilə çeklərin istifadəsi faktiki olaraq dayandırılmışdır.
6. Buna baxmayaraq, çeklər hüquqi olaraq dövriyyədən çıxarılmamışdır.
7. Nəticədə vətəndaşlar qanunla verilmiş özəlləşdirmə hüquqlarından istifadə edə bilməmişdir.

Bu vəziyyət nəticəsində qanunla tanınmış özəlləşdirmə hüququ faktiki olaraq həyata keçirilə bilməyən hüquqa çevrilmişdir.

Göründüyü kimi, qanun qüvvədə olduğu halda hüququn tətbiqinin dayandırılması hüquqi dövlət prinsipinə ziddir və Konstitusiya Məhkəməsi bu məsələni hüquqi dövlət prinsipi baxımından araşdırmalıdır.

1. K) NİYƏ AZƏRBAYCAN İŞİ BƏZİ POSTSOVET İŞLƏRİNDƏN DAHA GÜCLÜDÜR?

1) Qanun qüvvədə qalır: Başqa ölkələrdən fərqli olaraq Azərbaycanda əsas qanun qüvvədə qalmışdır.

Bu gün qüvvədə olan qanunla DÖPÇ ödəmə vasitəsidir. Bu baxımdan Azərbaycan işi bəzi postsovet ölkələrindəki vauçer özəlləşdirməsi işlərindən fərqli olaraq daha güclü hüquqi əsaslara malikdir. Bir çox postsovet ölkələrində vauçer proqramları ayrıca qanunlarla ləğv edilmişdir.

2) Hüquqi aktların iyerarxiyasının pozulması: Qanunla verilmiş hüquq fərmanla məhdudlaşdırılmışdır.

Qanunun aliliyi prinsipinin pozulması:

1) Qanunda özəlləşdirmə çeklərinin qiymətli kağız olduğu və ödəniş vasitəsi kimi istifadə ediləcəyi göstərilibsə və bu qanun qüvvədən düşməyibsə onda prezident fərmanı ilə onların istifadəsinin dayandırılması normativ aktların iyerarxiyasına zidd ola bilər. Bu isə qanunun aliliyinin pozulması və normativ aktların iyerarxiyasının pozulmasıdır.      

2) Konstitusiya prinsiplərinin pozulması - mülkiyyət hüququnun qanunla deyil, fərmanla məhdudlaşdırılması konstitusion baxımdan problemli sayılır.

1. L) Konstitusion qiymətləndirmə tələb edən suallar
2. Qanun qüvvədə qaldığı halda, onun tətbiqinin icra hakimiyyəti aktları ilə faktiki dayandırılması Konstitusiyaya uyğundurmu?
3. Qüvvədə olan qanunvericilikdə dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) hüquqi statusu müəyyən edildiyi halda, bu hüququn faktiki olaraq icra hakimiyyəti aktları və inzibati praktika vasitəsilə istifadə olunmaz vəziyyətə gətirilməsi Konstitusiyanın hüquqi dövlət və qanunun aliliyi prinsiplərinə uyğun hesab edilə bilərmi?
4. Qanunvericilikdə özəlləşdirmə çekləri (payları) özəlləşdirmə prosesində istifadə olunan ödəmə vasitəsi kimi tanınmış və bu norma qanunvericilikdən çıxarılmamışdır. Belə olan halda məhkəmələr tərəfindən ümumi mülki iddia müddəti tətbiq edilməklə bu hüquq üzrə tələblərin rədd edilməsi Konstitusiyanın 13-cü və 29-cu maddələri ilə qorunan mülkiyyət hüququna, habelə hüquqi müəyyənlik və legitim gözlənti prinsiplərinə uyğun hesab edilə bilərmi?
5. Normativ aktların iyerarxiyası prinsipinə əsasən, qanun qüvvədə qaldığı halda aşağı hüquqi qüvvəli aktlarla həmin qanundan irəli gələn hüquqların faktiki məhdudlaşdırılması Konstitusiyaya uyğun hesab edilə bilərmi?
6. Dövlət tərəfindən vətəndaşlara verilmiş özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) hüquqi taleyi barədə aydın və effektiv hüquqi mexanizmin təmin edilməməsi Konstitusiyanın hüquqi müəyyənlik prinsipi ilə uyğun hesab edilə bilərmi?
7. Vətəndaşların qanunla verilmiş mülkiyyət hüquqlarından faktiki istifadə edə bilməməsi Konstitusiyanın mülkiyyət hüququnun təminatı prinsipi ilə uyğun hesab edilə bilərmi?
8. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına əsasən dövlət demokratik və hüquqi dövlət sayıldığı halda, Konstitusiya və qanunlarla vətəndaşlara verilmiş hüquqların siyasi və ya inzibati qərarlar nəticəsində faktiki olaraq ləğv edilməsi və ya istifadə olunmaz vəziyyətə gətirilməsi Konstitusiyanın hüquqi dövlət prinsipi və beynəlxalq hüququn hüquqi müəyyənlik və mülkiyyət hüququnun qorunması standartları ilə uyğun hesab edilə bilərmi?

VIII. DÖVLƏT PROQRAMINI TƏSDİQ ETMƏK SƏLAHİYYƏTİNİN KONSTİTUSİON SƏRHƏDİ VƏ QANUNLA TANINMIŞ MÜLKİYYƏT, TƏDAVÜL VƏ TƏDİYƏ FUNKSİYALARININ İCRA HAKİMİYYƏTİ AKTI İLƏ MƏHDUDLAŞDIRILMASI PROBLEMİ

1. Məsələnin konstitusion mahiyyəti və hüquqi testin predmeti

Hazırkı şikayətdə mübahisənin mahiyyəti Prezidentin dövlət iqtisadi və sosial proqramlarını təsdiq etmək səlahiyyətinin mövcudluğunu inkar etməkdən ibarət deyildir. Əsas məsələ həmin səlahiyyətin Konstitusiya və qanunlarla müəyyən edilmiş sərhədidir: qanunla yaradılmış və mülkiyyət xarakterli hüquqi statusa malik dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə (ödəmə) vasitəsi kimi istifadəsinə qanunun özündə nəzərdə tutulmayan son tarix aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla müəyyən edilə bilərdimi?

Bu sual iqtisadi siyasətin məqsədəuyğunluğunun qiymətləndirilməsi deyil. Şikayətçilərin mövqeyinə görə, mübahisə konkret olaraq qanunla tanınmış mülkiyyət və əmlak marağının hüquqi rejiminə, həmin hüquqdan istifadənin mümkünlüyünə, normayaratma səlahiyyətinin mənbəyinə və normativ hüquqi aktların iyerarxiyasına aiddir. Buna görə məsələ Konstitusiyanın 29, 94, 109, 147 və 149-cu maddələrinin sistemli əlaqəsi daxilində qiymətləndirilməlidir.

Konstitusiyanın 29-cu maddəsi mülkiyyət hüququnu tanıyır və onun qanunla qorunduğunu müəyyən edir. Konstitusiyanın 94-cü maddəsinin I hissəsinin 1-ci, 11-ci, 12-ci və 13-cü bəndləri insan və vətəndaş hüquqlarından istifadə, mülki hüquq obyektləri, əqdlər və digər mülki münasibətlər, habelə mülkiyyət hüququ və mülkiyyətin hüquqi rejimi üzrə ümumi qaydaların Milli Məclis tərəfindən müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Konstitusiyanın 109-cu maddəsinin 3-cü bəndi Prezidentə dövlət iqtisadi və sosial proqramlarını təsdiq etmək səlahiyyəti verir. Konstitusiyanın 149-cu maddəsinin IV hissəsi isə Prezidentin fərmanlarının Konstitusiyaya və qanunlara zidd ola bilməyəcəyini birbaşa təsbit edir.

Beləliklə, hazırkı işdə həlledici məsələ Konstitusiyanın 109-cu maddəsinin 3-cü bəndində tutulan proqram təsdiq etmək səlahiyyəti ilə 94-cü maddədə qanunvericilik qaydasında tənzimlənməsi nəzərdə tutulan mülkiyyət və mülki münasibətlər sahəsi arasındakı konstitusion sərhədin müəyyən edilməsidir.

2. “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanunu baxımından səlahiyyət və iyerarxiya

“Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununun 17.2-ci maddəsinə görə Konstitusiyanın 94-cü maddəsi və 95-ci maddəsinin II hissəsi ilə Milli Məclisin səlahiyyətlərinə aid edilmiş ictimai münasibətlər qanunla tənzimlənir. Həmin Konstitusiya Qanununun 18.2-ci maddəsi isə Prezidentin fərmanlarının Konstitusiya ilə Prezidentin səlahiyyətlərinə aid edilmiş və normativ tənzimləmə predmeti olan məsələlər üzrə qəbul edilməsini nəzərdə tutur.

Bu iki müddəa Konstitusiyanın 94, 109 və 149-cu maddələri ilə birlikdə oxunduqda, normayaratma səlahiyyətinin yalnız aktın adından və ya dövlət proqramının mövcudluğundan deyil, Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş predmet səlahiyyətindən irəli gəlməli olduğu görünür. Buna görə Dövlət Proqramının təsdiqi səlahiyyəti ilə qanunla müəyyən edilmiş mülkiyyət hüququnun hüquqi rejiminin dəyişdirilməsi səlahiyyəti eyniləşdirilə bilməz.

Konstitusiya Qanununun normayaratmanın əsas prinsipləri, normativ aktların iyerarxiyası, ziddiyyətsizliyi, mütənasibliyi, hüquqi müəyyənliyi, terminlərin aydın və birmənalı işlədilməsi və normaların sistemli şərhi barədə müddəaları da bu mübahisənin qiymətləndirilməsi üçün əhəmiyyətlidir. Xüsusilə “istifadə qaydası”, “tədavül”, “tədiyə vasitəsi kimi istifadə”, “dövriyyədən çıxarılma”, “silinmə” və “ləğv edilmə” kimi müxtəlif hüquqi terminlərin nəticələri əsaslandırılmadan eyniləşdirilməməlidir.

Konstitusiya Qanununun 93.2-ci maddəsi də normativ hüquqi aktlarda daha yüksək hüquqi qüvvəyə malik aktlarla ziddiyyətlər və ya digər nöqsanlar aşkar edildikdə onların aradan qaldırılmasını nəzərdə tutur. Bu müddəa hazırkı işdə əsas səlahiyyət norması kimi deyil, normativ iyerarxiya və ziddiyyətlərin hüquqi sistem daxilində aradan qaldırılması prinsipini tamamlayan əlavə qanunvericilik meyarı kimi nəzərə alınmalıdır.

Mülki qanunvericilik də həmin konstitusion xətti tamamlayır. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 1078-4.1-ci maddəsi özəlləşdirmə qiymətli kağızlarını dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı dövlət əmlakının müvafiq qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada özgəninkiləşdirilməsi məqsədilə buraxılan qiymətli kağızlar kimi müəyyən edir. Mülki Məcəllənin 153.3-cü maddəsi isə mülkiyyət hüququnun, əmlaka sahiblik, ondan istifadə və ona dair sərəncam hüquqlarının əldə edilməsi və onlara xitam verilməsi xüsusiyyətlərinin yalnız qanunla müəyyən edilə biləcəyini nəzərdə tutur. Buna görə özəlləşdirmə çekinin qanunla yaradılmış qiymətli kağız statusu, onun əmlak-hüquqi məzmunu və ondan istifadə hüququnun hüquqi taleyi hazırkı səlahiyyət və iyerarxiya mübahisəsinin ayrılmaz hissəsidir.

2. 878-IQ nömrəli Qanunun daxili sistemi: “istifadə qaydası” ilə hüquqi funksiyanın müddəti eyni deyildir

Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Qanunun 5.1 və 5.2.3-cü maddələri Dövlət Proqramında özəlləşdirmənin prioritetlərinin, məhdudiyyətlərinin, dövlət əmlakının alınması qaydasının və dövlət özəlləşdirmə çeklərindən istifadə qaydasının müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Şikayətçilər bu müddəaların mövcudluğunu inkar etmirlər. Əksinə, hazırkı mübahisənin əsas suallarından biri həmin səlahiyyətin hüquqi həddidir.

“Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 5.2.3-cü maddəsində dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərin) istifadə olunması qaydasının Dövlət Proqramında müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu səlahiyyət qanunun icrasının tənzimlənməsinə aiddir və qanunla tanınmış hüququ aradan qaldırmaq səlahiyyəti kimi şərh edilməməlidir. Qanunun 10-cu maddəsi payları (çekləri) özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi kimi tanıyır. 12-ci maddə isə ödəmə vasitəsi kimi təqdim olunmuş çeklərin və opsionların tədavüldən çıxarılması qaydalarının Dövlət Proqramı ilə tənzimlənməsini nəzərdə tutur. Həmin maddələrdə istifadə edilməmiş bütün çeklər üzrə hüququn müəyyən tarixdə avtomatik bitməsi birbaşa müəyyən olunmur.

Bu baxımdan, 5.2.3-cü maddədəki istifadə qaydasını müəyyənləşdirmək səlahiyyəti 10 və 12-ci maddələrin konkret tənzimləmələri ilə birlikdə, onların məzmununu qoruyan şəkildə şərh edilməlidir. Hüququn həyata keçirilməsi qaydasını müəyyənləşdirmək səlahiyyəti həmin hüququn mövcudluğuna son tarix qoymaq səlahiyyəti ilə eyniləşdirilə bilməz.

Prezident fərmanı ilə təsdiqlənmiş sənədin “Dövlət Proqramı” adlandırılması və ya qanundan sonra qəbul edilməsi onun hüquqi qüvvəsini qanundan üstün etmir. Konstitusiyanın 149-cu maddəsinin IV hissəsinə əsasən, fərmanlar Konstitusiyaya və qanunlara zidd olmamalıdır.

Buna görə hüquqi mövqeyimiz ondan ibarətdir ki, qanunda müvafiq hüquqi əsas olmadan, istifadə qaydasını tənzimləmək adı altında müəyyənləşdirilən müddət qanunun tanıdığı ödəmə imkanını bütövlükdə aradan qaldırırsa, bu, icranın tənzimlənməsi həddini aşaraq hüququn məzmununun məhdudlaşdırılmasına çevrilir.

Bu baxımdan dövlət özəlləşdirmə payı (çeki) yalnız texniki özəlləşdirmə sənədi kimi deyil, qanunla yaradılmış özəlləşdirmə qiymətli kağızı, mülkiyyət xarakterli hüquqi və iqtisadi aktiv və qanunla müəyyən edilmiş əmlak-hüquqi statusun daşıyıcısı kimi qiymətləndirilməlidir. Məhz buna görə onun istifadə mexanizminin tənzimlənməsi ilə həmin hüquqi statusun əsas funksiyasının müddətcə məhdudlaşdırılması və ya ona xitam verilməsi eyni hüquqi hadisə sayıla bilməz.

QANUNUN 5.2.3, 10 VƏ 12-Cİ MADDƏLƏRİNİN SİSTEMLİ ƏLAQƏSİ, LEX SPECIALIS VƏ LEX SUPERIOR PRİNSİPLƏRİ VƏ 75 NÖMRƏLİ FƏRMANIN 1.1-Cİ BƏNDİNİN HÜQUQİ HƏDLƏRİ

“Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Qanunun 1.0.1, 5.2.3, 10 və 12-ci maddələri ayrı-ayrılıqda deyil, qarşılıqlı və sistemli əlaqədə şərh edilməlidir.

Qanunun 1.0.1-ci maddəsi özəlləşdirmənin ümumi hüquqi çərçivəsini müəyyən etməklə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin məhz həmin Qanunla müəyyən edilmiş qaydalara uyğun həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Buna görə Dövlət Proqramında müəyyən edilən qaydalar Qanundan müstəqil və ya Qanunun hüquqi məzmununu dəyişdirə bilən ayrıca hüquqi rejim kimi deyil, Qanunun müəyyən etdiyi çərçivə daxilində onun icrasını təmin edən tənzimləmə vasitəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Qanunun 5.2.3-cü maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) istifadə olunması qaydasının Dövlət Proqramında müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Bu norma Dövlət Proqramına çeklərin istifadə qaydasının konkretləşdirilməsi üzrə ümumi tənzimləmə səlahiyyəti verir.

Lakin Qanunun 10-cu maddəsi artıq ümumi tənzimləmə səlahiyyətindən fərqli olaraq dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi hüquqi funksiyasını konkret şəkildə tənzimləyir. Qanunun 12-ci maddəsi isə özəlləşdirmə prosesində tədiyə vasitəsi kimi təqdim edilən dövlət özəlləşdirmə çeklərinin tədavüldən çıxarılması məsələsini ayrıca tənzimləyir.

Bu normaların qarşılıqlı münasibətinin müəyyən edilməsində hüquqi kolliziyaların həllinin klassik prinsipi olan “lex specialis derogat legi generali” — “xüsusi norma ümumi normanı üstələyir” prinsipi əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 228.5-ci və Azərbaycan Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 30.4-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair” 8 oktyabr 2013-cü il tarixli Qərarında hüquqi kolliziyaların həllinin üç əsas prinsipi birbaşa müəyyən edilmişdir:

— lex superior derogat legi inferiori — daha yüksək hüquqi qüvvəli norma aşağı hüquqi qüvvəli normanı üstələyir;

— lex posterior derogat legi priori — sonrakı norma əvvəlki normanı üstələyir;

— lex specialis derogat legi generali — xüsusi norma ümumi normanı üstələyir.

Konstitusiya Məhkəməsi həmin Qərarda xüsusi olaraq müəyyən etmişdir ki, fərqli hüquqi qüvvəyə malik hüquqi aktlar arasındakı kolliziyalar iyerarxiya prinsipi ilə, eyni hüquqi qüvvəyə malik normativ hüquqi aktların normaları arasındakı kolliziyalar isə digər kolliziya prinsiplərinin tətbiqi vasitəsilə həll edilir.

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumu həmin hüquqi mövqedə həmçinin göstərmişdir ki, konkret iş üzrə tətbiq edilməli normaların seçilməsi Konstitusiyanın 147-ci maddəsinin II hissəsinin və 149-cu maddəsinin müddəalarına uyğun aparılmalı və hüququn şərhi zamanı iyerarxiya prinsipi nəzərə alınmalıdır.

Bu hüquqi mövqe hazırkı konstitusiya şikayətinin predmeti üçün birbaşa əhəmiyyət daşıyır.

Belə ki, 878-IQ nömrəli Qanunun öz daxilində 5.2.3-cü maddənin 10 və 12-ci maddələrlə münasibəti müəyyən edilərkən ümumi və xüsusi normanın qarşılıqlı əlaqəsi, o cümlədən lex specialis derogat legi generali prinsipi nəzərə alınmalıdır.

5.2.3-cü maddə Dövlət Proqramına çeklərin istifadə qaydasını müəyyən etmək üzrə ümumi səlahiyyət verdiyi halda, 10 və 12-ci maddələr dövlət özəlləşdirmə çeklərinin konkret hüquqi funksiyasına — tədiyə vasitəsi kimi istifadəsinə və tədavüldən çıxarılmasının hüquqi mexanizminə aid daha konkret tənzimləmə müəyyən edir.

Bu baxımdan 5.2.3-cü maddədə nəzərdə tutulan ümumi tənzimləmə səlahiyyəti 10 və 12-ci maddələrin konkret hüquqi məzmununu aradan qaldıran, dəyişdirən və ya həmin maddələrdə nəzərdə tutulmayan yeni maddi-hüquqi xitam əsası yaradan səlahiyyət kimi şərh edilə bilməz.

Bu nəticə “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 10.4-cü maddəsi ilə də uzlaşır. Həmin maddəyə əsasən, eyni normativ hüquqi aktda ümumi və xüsusi normalar arasında ziddiyyət mövcud olduqda xüsusi norma tətbiq edilir.

Konstitusiya Məhkəməsinin yuxarıdakı hüquqi mövqeyi sonradan onun Plenumunun “Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 483-cü maddəsinin şərh edilməsinə dair” 17 may 2021-ci il tarixli Qərarında yenidən təsdiq edilmişdir.

Konstitusiya Məhkəməsi həmin Qərarda 2013-cü il 8 oktyabr tarixli Qərarına birbaşa istinad edərək yenidən lex superior derogat legi inferiori, lex posterior derogat legi priori və lex specialis derogat legi generali prinsiplərini göstərmiş və fərqli hüquqi qüvvəli aktların kolliziyasının iyerarxiya prinsipi əsasında həll edilməli olduğunu vurğulamışdır.

Daha mühümü, Konstitusiya Məhkəməsi Plenumu 17 may 2021-ci il tarixli Qərarında bildirmişdir ki, “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 11-ci maddəsi ilə kolliziyaların aradan qaldırılmasında üstünlük ilk növbədə iyerarxiya prinsipinə verilmişdir.

Məhkəmə həmin prinsipin praktiki tətbiqini də nümayiş etdirmiş və qanunla Prezidentin fərmanı ilə təsdiq edilmiş Qaydalar arasında münasibəti qiymətləndirərkən Konstitusiyanın 148 və 149-cu maddələrinə və “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 11-ci maddəsinə əsaslanaraq Qanunun həmin Qaydalara münasibətdə daha yüksək hüquqi qüvvəyə malik olduğunu müəyyən etmişdir.

Bu hüquqi mövqe hazırkı iş üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Çünki 878-IQ nömrəli Qanunun 5.2.3, 10 və 12-ci maddələri arasındakı münasibətdən fərqli olaraq, həmin Qanunla Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndi arasındakı münasibət artıq eyni hüquqi qüvvəli normaların münasibəti deyil.

Burada lex specialis derogat legi generali prinsipindən əvvəl lex superior derogat legi inferiori — normativ hüquqi aktların iyerarxiyası prinsipi tətbiq edilməlidir.

Başqa sözlə, Prezidentin 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndinin Qanunun 5.2.3-cü maddəsi ilə verilmiş səlahiyyət daxilində olub-olmamasının müəyyən edilməsi yalnız “xüsusi norma–ümumi norma” məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Əvvəlcə aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktın daha yüksək hüquqi qüvvəli Qanunun müəyyən etdiyi maddi-hüquqi sərhədlər daxilində qalıb-qalmadığı müəyyən edilməlidir.

Ümumi və xüsusi normaların özəlləşdirmə çeklərinə tətbiqi

Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun hüquqi mövqeyinə görə, eyni normativ hüquqi aktda ümumi və xüsusi normalar arasında ziddiyyət olduqda xüsusi norma tətbiq edilir. Bu qayda “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Qanununun 10.4-cü maddəsində təsbit edilib. Şikayətimizdə həmin qaydanın 878-IQ nömrəli Qanunun 5.2.3-cü, 10-cu və 12-ci maddələrinin qarşılıqlı şərhi zamanı nəzərə alınmasını xahiş edirik.

6 iyul 2021-ci il tarixli Plenum qərarı

Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Cinayət Məcəlləsinin 234-cü və 237-ci maddələrinin əlaqəli şərhinə dair qərarında həmin Məcəllənin 17.4-cü maddəsindəki xüsusi normanın tətbiqi qaydasının birbaşa Konstitusiya Qanununun 10.4-cü maddəsindən irəli gəldiyini göstərib. Plenum izah edib ki, narkotik tərkibli bitkilərin toplanması ilə bağlı əməl 237-ci maddə ilə tam əhatə olunduqda həmin əməl əlavə olaraq 234.1-ci maddə ilə tövsif edilmir. Bu qərarda Plenum eyni qanunvericilik aktının iki norması arasındakı rəqabəti qanunvericilikdə təsbit olunmuş ümumi kolliziya qaydasına əsaslanaraq həll edib.

10 oktyabr 2017 tarixli Plenum qərarı və xüsusi rəy

“İcra haqqında” Qanunun 20-ci maddəsinin şərhinə dair qərarda Plenum həmin Qanunun 20.2-ci, 20.4-cü və 20.5-ci maddələrini əlaqəli şəkildə şərh edib. Plenum müəyyən edib ki, tərəflər icra məmurunun icra sənədi üzrə icraata xitam verilməsi barədə qərarından icra sənədini vermiş məhkəməyə şikayət verə bilərlər.

Qərarla birlikdə dərc edilmiş xüsusi rəydə hakim İsa Nəcəfov icra məmurunun hərəkət və hərəkətsizliyindən şikayətə dair 87-ci maddəni ümumi norma, icraata xitam verilməsi barədə qərardan şikayətə dair 20-ci maddəni isə xüsusi norma kimi qiymətləndirib. Hakim bu normalar arasında kolliziyanın Konstitusiya Qanununun 10.4-cü maddəsinə əsasən həll edilməli olduğunu bildirib.

Özəlləşdirmə haqqında Qanuna tətbiqi

“Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 5.2.3-cü maddəsi çeklərdən istifadə qaydasının Dövlət Proqramında müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Qanunun 10-cu maddəsi çeklərin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi olduğunu müəyyən edir. Qanunun 12-ci maddəsi isə özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin tədavüldən çıxarılması qaydalarının Dövlət Proqramı ilə tənzimlənməsini nəzərdə tutur.

Mövqeyimizə görə, 5.2.3-cü maddədəki istifadə qaydasını müəyyən etmək səlahiyyəti 10-cu və 12-ci maddələrin konkret tənzimləməsi nəzərə alınmaqla şərh edilməlidir. Həmin müddəalar arasında ziddiyyət müəyyən edilərsə, 10.4-cü maddəyə əsasən, mübahisəli münasibəti xüsusi olaraq tənzimləyən müddəa tətbiq edilməlidir. Xahiş edirik, 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndində müəyyən edilmiş müddətin həmin səlahiyyətin hüdudlarına uyğunluğu və istifadə müddətinin başa çatmasının istifadə olunmamış çeklərin hüquqi statusuna təsiri bu maddələr əsasında ayrıca qiymətləndirilsin.

Bu yanaşma Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin Plenumunun məhkəmə təcrübəsində də ümumi və xüsusi normanın münasibətinə dair qəbul edilmiş yanaşma ilə uzlaşır.

Belə ki, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Plenumunun 24 dekabr 2021-ci il tarixli, 15 nömrəli “Məhkəmə hökmü haqqında” Qərarının 39-cu bəndində göstərilmişdir ki, ümumi və xüsusi normalar rəqabət apardıqda və əməl həm ümumi, həm də xüsusi normanın əlamətlərinə uyğun gəldikdə xüsusi norma tətbiq edilir.

Hərçənd həmin Ali Məhkəmə qərarı cinayət hüququ sahəsinə aiddir və hazırkı özəlləşdirmə münasibətlərini birbaşa tənzimləmir, onun əhəmiyyəti ümumi və xüsusi normaların rəqabəti zamanı xüsusi normanın tətbiq edilməsi prinsipinin Azərbaycan Respublikasının ali məhkəmə təcrübəsində də qəbul edilməsini göstərməsidir.

Beləliklə, hazırkı konstitusiya işində hüquqi qiymətləndirmə iki ardıcıl mərhələdə aparılmalıdır:

Birinci mərhələ — lex specialis derogat legi generali.

878-IQ nömrəli Qanunun öz daxilində 5.2.3-cü maddədə nəzərdə tutulan ümumi tənzimləmə səlahiyyəti ilə 10 və 12-ci maddələrdə dövlət özəlləşdirmə çeklərinin tədiyə vasitəsi funksiyası və tədavüldən çıxarılması barədə daha konkret normaların qarşılıqlı münasibəti müəyyən edilməlidir.

İkinci mərhələ — lex superior derogat legi inferiori.

878-IQ nömrəli Qanunun 1.0.1, 5.2.3, 10 və 12-ci maddələri ilə Prezidentin 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndinin münasibəti qiymətləndirilərkən normativ hüquqi aktların iyerarxiyası əsas götürülməli və aşağı hüquqi qüvvəli aktın Qanunun müəyyən etdiyi sərhədlər daxilində qalıb-qalmadığı müəyyən edilməlidir.

Bu baxımdan Qanunun 5.2.3-cü maddəsinin mövcudluğu öz-özlüyündə Prezidentin 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndində çeklərin tədiyə vasitəsi kimi istifadəsinə müddət müəyyən edilməsinin Qanuna uyğun olduğu nəticəsini yaratmır.

Əksinə, konstitusion-hüquqi baxımdan cavablandırılmalı həlledici sual bundan ibarətdir:

Qanunun 5.2.3-cü maddəsi ilə Dövlət Proqramına dövlət özəlləşdirmə çeklərinin “istifadə olunması qaydasını” müəyyən etmək səlahiyyətinin verilməsi, Qanunun 10 və 12-ci maddələrində qanunvericinin özü tərəfindən müəyyən edilmiş xüsusi hüquqi rejimin məzmununu dəyişdirmək, dövlət özəlləşdirmə çeklərinin tədiyə vasitəsi funksiyasına Qanunun özündə müəyyən edilməmiş son müddət qoymaq və bununla həmin hüquqi funksiyanın həyata keçirilməsini dayandırmaq səlahiyyətini də ehtiva edirdimi?

Bu suala cavab verilərkən Qanunun 1.0.1-ci maddəsinin tələbi — dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin Qanunla müəyyən edilmiş qaydalara uyğun həyata keçirilməsi — 5.2.3, 10 və 12-ci maddələrlə birlikdə və Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 8 oktyabr 2013-cü il və 17 may 2021-ci il tarixli QƏRARLARINDA formalaşdırılmış lex superior derogat legi inferiori və lex specialis derogat legi generali prinsipləri əsasında qiymətləndirilməlidir.

4. Tədavül, tədiyyə və dövriyyədən çıxarılma eyni hüquqi anlayışlar deyildir

Hazırkı işdə üç hüquqi hadisə bir-birindən ciddi şəkildə fərqləndirilməlidir: birincisi, çekin tədavülü və başqa şəxslərə ötürülə bilməsi; ikincisi, çekin dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə (ödəmə) vasitəsi kimi istifadə edilməsi; üçüncüsü isə istifadə edilmiş çekin yenidən istifadəsinin qarşısını almaq məqsədilə dövriyyədən çıxarılması və ləğvi.

Normativ xronologiya da bu fərqləndirmənin əhəmiyyətini göstərir. 878-IQ nömrəli Qanunun özündə dövlət özəlləşdirmə çeklərinin tədiyyə vasitəsi kimi istifadəsinə konkret ümumi son tarix göstərilmir. Sonrakı normativ mərhələdə II Dövlət Özəlləşdirmə Proqramında çeklərin tədavülü ilə bağlı müddət müəyyən edilmiş, daha sonra 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi ilə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddəti ayrıca müəyyən edilmişdir.

Beləliklə, tədavül müddəti ilə tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddəti normativ aktların özündə də eyni vaxtda və eyni normada tənzimlənməmişdir. Bu, onların hüquqi baxımdan avtomatik eyniləşdirilməsinin əsaslandırılmasını tələb edir.

Eyni zamanda istifadə edilmiş çeklə istifadə edilməmiş çekin hüquqi taleyi də eyniləşdirilə bilməz. Ödəmə vasitəsi kimi təqdim edilərək iqtisadi funksiyasını həyata keçirmiş çekin sonradan dövriyyədən çıxarılması və ləğvi ilə, heç vaxt dövlət əmlakı və ya səhmlə əvəz edilməmiş çekin ödəmə funksiyasının dayandırılması fərqli hüquqi nəticələr yaradır.

Üçillik tədavül müddətinin başa çatmasının istifadə edilməmiş özəlləşdirmə payına və onunla bağlı hüquqlara avtomatik xitam verilməsi kimi qiymətləndirilməsinə qarşı əlavə sistemli əhəmiyyət daşıyan norma 7 yanvar 1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunun 19.1-ci maddəsidir. Həmin maddə respublika əhalisinə məxsus özəlləşdirmə paylarının bu və ya digər səbəblər üzündən təyinatı üzrə yönəldilməmiş hissəsinin səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən ixtisaslaşdırılmış investisiya fondunun yaradılmasını nəzərdə tutur. Bu normanın hüquqi məntiqi istifadə edilməmiş payın müəyyən müddətin keçməsi ilə avtomatik olaraq hüquqi məzmununu itirməsi fikri ilə deyil, istifadə edilməmiş payların sonrakı yerləşdirilməsi üçün ayrıca hüquqi mexanizmin nəzərdə tutulması ilə uzlaşdırılmalıdır. Buna görə üçillik tədavül müddətinin başa çatmasının istifadə edilməmiş payların tədiyə funksiyasına, əmlak marağına və ya hüquqi statusuna avtomatik xitam verdiyi nəticəsinə gəlinirsə, belə nəticənin 19.1-ci maddə ilə sistemli şəkildə necə uzlaşdırıldığı ayrıca əsaslandırılmalıdır.

5. 75 nömrəli Fərmanın 1.1 və 1.2-ci bəndlərinin yaratdığı ayrıca konstitusion problem

Hazırkı konstitusion mübahisənin əsas məsələlərindən biri Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndi ilə dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi istifadəsinə zaman məhdudiyyəti müəyyən edilməsinin konkret konstitusion və qanuni əsasının müəyyən olunmasıdır.

Şikayətin əvvəlki hissələrində göstərildiyi kimi, 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 10-cu maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə vasitəsi kimi tanımış, həmin maddənin özündə bu funksiyanın həyata keçirilməsi üçün ümumi son tarix müəyyən edilməmişdir. Qanunun 12-ci maddəsi isə məhz ödəniş vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin və xaricilərin təqdim etdikləri opsionların tədavüldən çıxarılması qaydasının Dövlət Proqramı ilə tənzimlənməsini nəzərdə tutmuşdur. Beləliklə, 10-cu maddə tədiyə vasitəsi statusunu, 12-ci maddə isə təqdim olunmuş çeklərin tədavüldən çıxarılması qaydasını tənzimləyir.

11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Prezident Fərmanının ilkin redaksiyasının 1.1-ci bəndi tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddətini 1 yanvar 2008-ci ilədək müəyyən etmiş, sonrakı normativ dəyişikliklərlə müddət uzadılmış və 23 dekabr 2009-cu il tarixli 202 nömrəli Prezident Fərmanı ilə son hədd 1 yanvar 2011-ci ilədək çatdırılmışdır. Buna görə 1 yanvar 2011-ci il tarixi ilkin 2004-cü il mətninin deyil, sonrakı dəyişikliklər zəncirinin nəticəsidir.

5.1. Konstitusiyanın 71-ci maddəsi və 1999-cu il “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Qanunun 4-cü maddəsi — səlahiyyətin mənbəyi və hüdudları

Konstitusiyanın 71-ci maddəsi dövlət orqanlarının yalnız Konstitusiya əsasında, qanunla müəyyən edilmiş qaydada və hüdudlarda fəaliyyət göstərməsini tələb edir. 75 nömrəli Fərmanın qəbul edildiyi vaxt qüvvədə olmuş 26 noyabr 1999-cu il tarixli 761-IQ nömrəli “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Qanunun 4-cü maddəsinə görə normativ hüquqi aktlar qəbul etmək səlahiyyəti olan orqanlar və həmin səlahiyyətlərin hüdudları Konstitusiya və digər qanunlarla müəyyən edilirdi.

Prezidentin ümumiyyətlə normativ fərman qəbul etmək səlahiyyətinin mövcudluğu ilə qanunverici tərəfindən qiymətli kağıza verilmiş konkret hüquqi funksiyanın həyata keçirilməsinə Qanunda nəzərdə tutulmayan son tarix qoymaq səlahiyyətinin mövcudluğu eyni hüquqi məsələ deyildir. Araşdırılmalı məsələ məhz 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndindəki konkret məhdudiyyəti yaratmaq üçün normayaratma səlahiyyətinin hüquqi mənbəyi, predmeti və hüdudlarıdır.

5.2. Konstitusiyanın 94-cü maddəsi — qanunverici tənzimləmə sahəsi

Konstitusiyanın 94-cü maddəsinin I hissəsi insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarından istifadə və onların dövlət təminatına, mülki hüquq obyektlərinə və mülkiyyət hüququnun hüquqi rejiminə dair ümumi qaydaların qanunla müəyyən edilməsini nəzərdə tutur. Dövlət özəlləşdirmə payı (çeki) qanunvericiliklə qiymətli kağız kimi müəyyən edilmiş, 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsi isə onun özəlləşdirmədə tədiyə vasitəsi funksiyasını qanun səviyyəsində tanımışdır.

Əgər 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi yalnız özəlləşdirmənin texniki və təşkilati icra qaydasını konkretləşdirirdisə, bunun konkret qanuni səlahiyyət mənbəyi göstərilməlidir. Əgər həmin norma qanunla müəyyən edilmiş qiymətli kağızdan və onun tədiyə funksiyasından istifadə imkanını zaman etibarilə məhdudlaşdırmaqla mövcud hüquqi rejimi dəyişdirirdisə, həmin məhdudiyyətin Konstitusiyanın 94-cü maddəsi ilə qanunvericinin tənzimləmə sahəsinə aid edilən münasibətlərə müdaxilə edib-etmədiyi müəyyən edilməlidir.

Əsas hüquqi sərhəd budur: 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi Qanunun icrasını konkretləşdirirdimi, yoxsa Qanunun yaratdığı hüquqi rejimi dəyişdirirdimi? Birinci haldırsa, konkret qanuni səlahiyyət mənbəyi göstərilməlidir; ikinci haldırsa, həmin hüquqi nəticənin nə üçün Qanunun özünə qanunverici tərəfindən dəyişiklik edilmədən daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla yaradıldığı müəyyən edilməlidir.

5.3. Konstitusiyanın 13 və 29-cu maddələri — mülkiyyətdən istifadə hüququ

Konstitusiyanın 13-cü maddəsi mülkiyyətin toxunulmazlığını və dövlət tərəfindən müdafiəsini, 29-cu maddəsi isə mülkiyyət hüququnun sahiblik, istifadə və sərəncam elementlərini təsbit edir. Buna görə özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi vəziyyəti yalnız fiziki kağızın vətəndaşın əlində qalması ilə qiymətləndirilə bilməz. Əgər qanun qiymətli kağıza dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə vasitəsi kimi konkret iqtisadi-hüquqi funksiya vermişdirsə, həmin funksiyanın həyata keçirilməsinin dayandırılmasının mülkiyyətdən istifadə elementinə təsiri ayrıca konstitusion qiymətləndirmə tələb edir.

5.4. Konstitusiyanın 149-cu maddəsi və 1999-cu il Qanununun 5-ci maddəsi — Fərmanın Qanuna uyğunluğu

Konstitusiyanın 149-cu maddəsinin IV hissəsinə görə Prezidentin fərmanları Konstitusiyaya və qanunlara zidd olmamalıdır. 1999-cu il Qanununun 5-ci maddəsi də normativ hüquqi aktların Konstitusiyaya və onlardan daha yüksək hüquqi qüvvəyə malik normativ hüquqi aktlara uyğun olmasını tələb edirdi. 75 nömrəli Fərman 878-IQ nömrəli Qanunun icrasını təmin edə və təşkilati-icra mexanizmləri müəyyən edə bilərdi. Lakin Qanunun icrası ilə Qanunun yaratdığı hüquqi rejimin dəyişdirilməsi eyni hüquqi hadisə deyildir.

Sonrakı Prezident fərmanlarının əvvəl müəyyən edilmiş zaman məhdudiyyətini uzatması ilkin səlahiyyət məsələsini öz-özlüyündə aradan qaldırmır. Aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktların bir-birini ardıcıl dəyişdirməsi, əgər ilkin normayaratma səlahiyyətinin mənbəyi müəyyən edilməmişdirsə, həmin səlahiyyətin qanuni əsasını əvəz etmir.

5.5. 2000–2004-cü illər arasındakı normativ ardıcıllığın xüsusi hüquqi əhəmiyyəti

16 may 2000-ci ildə 878-IQ nömrəli Qanun qəbul edilmiş və onun 10-cu maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarını özəlləşdirmədə tədiyə vasitəsi kimi müəyyən etmişdir. 2000–2004-cü illərdə həmin maddə bu funksiyaya ümumi son tarix göstərmədən qüvvədə olmuşdur. 11 iyun 2004-cü ildə 75 nömrəli Fərmanın ilkin redaksiyasının 1.1-ci bəndi 1 yanvar 2008-ci ilədək son tarix müəyyən etmiş, sonrakı dəyişikliklərlə müddət uzadılmış və 23 dekabr 2009-cu il tarixli 202 nömrəli Fərmanla 1 yanvar 2011-ci ilədək çatdırılmışdır. Bununla belə, 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsinə həmin zaman məhdudiyyətini daxil edən müvafiq qanunvericilik dəyişikliyi edilməmişdir.

5.6. 1999-cu il Qanununun 21-ci maddəsi — yeni normativ məhdudiyyətin qanunvericilik sistemində yeri

1999-cu il Qanununun 21-ci maddəsinə görə normativ hüquqi akt layihəsi onun işlənib hazırlanması zərurətinin əsaslandırılması, gələcək aktın məqsədlərinin və əsas müddəalarının, qüvvədə olan qanunvericilik sistemində yerinin və gözlənilən nəticələrinin geniş xarakteristikası, habelə layihənin qəbulu ilə qüvvədə olan qanunvericiliyə dəyişiklik nəzərdə tutulursa, həmin dəyişikliyi nəzərdə tutan aktın layihəsi ilə birlikdə baxılmaq və təsdiq üçün təqdim edilməli idi.

Buna görə 75 nömrəli Fərmanın hazırlanması zamanı 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsində son tarix olmadığı halda tədiyə vasitəsinin istifadəsinə son tarix müəyyən edilməsinin Qanunun yaratdığı hüquqi rejimin dəyişdirilməsini tələb edib-etmədiyi qiymətləndirilməli idi. Əgər tələb edirdisə, Qanunun özünə müvafiq dəyişiklik edilməsi məsələsinin niyə həll edilmədiyi hüquqi baxımdan izah olunmalıdır.

5.7. 1999-cu il Qanununun 29.2-ci maddəsi — dəyişikliyi hansı orqan etməli idi?

1999-cu il Qanununun 29.2-ci maddəsinə görə yeni normativ hüquqi aktın qəbulu ilə əlaqədar zəruri hallarda qüvvədə olan normativ hüquqi aktlara onları qəbul etmiş orqan tərəfindən müvafiq dəyişikliklər və əlavələr edilirdi. 878-IQ nömrəli Qanun Milli Məclis tərəfindən qəbul edilmiş və onun 10-cu maddəsində dövlət özəlləşdirmə paylarının tədiyə vasitəsi funksiyası qanun səviyyəsində müəyyən edilmişdir.

29.2-ci maddənin bu işdə əhəmiyyəti əvvəlcədən “Prezident heç bir halda müddət müəyyən edə bilməzdi” nəticəsini elan etmək deyil, məhz normativ dəyişiklik tələb olunurdusa, həmin dəyişikliyin hansı orqan tərəfindən və hansı hüquqi formada edilməli olduğunu müəyyən etməkdir.

5.8. 21-ci və 29.2-ci maddələrin birlikdə tətbiqi

1999-cu il Qanununun 21-ci və 29.2-ci maddələri sistemli şəkildə birlikdə qiymətləndirildikdə belə bir ardıcıllıq yaranır: Qanunun 10-cu maddəsi qüvvədə idi; çekləri tədiyə vasitəsi kimi tanıyırdı; həmin maddədə bu funksiyanın son tarixi göstərilməmişdi; 2004-cü ildə 75 nömrəli Fərman bu funksiyaya son tarix müəyyən etdi; sonrakı fərmanlar həmin tarixi uzatdı; lakin Qanunun 10-cu maddəsi buna uyğun dəyişdirilmədi. Əgər zaman məhdudiyyəti Qanunun müəyyən etdiyi hüquqi rejimin dəyişdirilməsini tələb edirdisə, 21-ci maddə bu nəticənin normayaratma mərhələsində qiymətləndirilməsini, 29.2-ci maddə isə zəruri dəyişikliyin qüvvədə olan aktı qəbul etmiş orqan tərəfindən edilməsini nəzərdə tuturdu.

5.9. 15.3 və 17.2-ci maddələr — hüquqi yoxlama və aidiyyəti dövlət orqanlarının iştirakı

1999-cu il Qanununun 15.3-cü maddəsi normativ hüquqi akt layihələrinin hazırlanmasında hüquq bölmələrinin iştirakını, 17.2-ci maddəsi isə iqtisadiyyatın və dövlət idarəçiliyinin ayrı-ayrı sahələri üzrə layihələrin hazırlanmasına həmin sahələrə cavabdeh müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının cəlb edilməsini nəzərdə tuturdu. Bu normalar əsas konstitusion arqumenti əvəz etmir, lakin 21-ci maddə ilə birlikdə köməkçi hüquqi əhəmiyyət daşıyır. 75 nömrəli Fərmanın hazırlanmasına dair normayaratma, razılaşdırma və hüquqi ekspertiza materialları mövcuddursa, həmin materiallarda 878-IQ nömrəli Qanunun 10 və 12-ci maddələrinin, yeni müddətin hüquqi rejimə təsirinin, konkret səlahiyyət mənbəyinin, Konstitusiyanın 94 və 149-cu maddələri ilə uyğunluğun və Qanuna dəyişiklik ehtiyacının necə qiymətləndirildiyinin müəyyən edilməsi əhəmiyyətlidir.

5.10. Fərmanın preambulası — məqsədin göstərilməsi səlahiyyətin hüquqi mənbəyini əvəz edirmi?

75 nömrəli Fərmanın ilkin mətnində preambula mövcuddur. Orada dövlət özəlləşdirmə paylarının tam istifadə olunmaması nəzərə alınaraq əhalinin, yerli və xarici iş adamlarının özəlləşdirmə prosesində iştirakının genişləndirilməsi, investisiyaların cəlb edilməsi və əhalinin sosial rifahının yaxşılaşdırılması məqsədləri göstərilmişdir. Buna görə məsələ “Fərmanda preambula yoxdur” formasında qoyulmamalıdır. 1999-cu il Qanununun 23.5-ci maddəsi baxımından məqsəd və səbəblər nəzərə alınmalı, lakin həmin məqsədlərin qanunla müəyyən edilmiş hüquqi rejimə zaman məhdudiyyəti əlavə etmək üçün normayaratma səlahiyyətinin hüquqi mənbəyini əvəz edib-etmədiyi ayrıca qiymətləndirilməlidir. İctimai, iqtisadi və sosial məqsədin mövcudluğu ilə konkret hüquqi səlahiyyətin mövcudluğu eyni məsələ deyildir.

5.11. 450 nömrəli Fərmanla müəyyən edilmiş əvvəlki hüquqi rejimin əhəmiyyəti

25 mart 1996-cı il tarixli 450 nömrəli Prezident Fərmanı ilə təsdiq edilmiş Dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) haqqında Əsasnamənin hüquqi rejimi çeklərin qiymətli kağız xarakterini, onların özəlləşdirilən dövlət əmlakının əldə edilməsində tədiyə vasitəsi kimi istifadəsini, istifadə edilmiş çeklərin dövriyyədən çıxarılmasını və özəlləşdirmə zamanı çeklərin tədiyə vasitəsi kimi qəbulundan imtinanın yolverilməzliyini nəzərdə tuturdu. Buna görə sonradan qəbul edilmiş 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi ilə həmin tədiyə funksiyasına zaman məhdudiyyəti müəyyən edilməsinin hansı konkret yuxarı hüquqi qüvvəli normaya və hansı səlahiyyətə əsaslandığı ayrıca cavablandırılmalıdır.

5.12. Qanunun 10 və 12-ci maddələrinin predmet fərqi və istifadə edilməmiş çeklər

İstifadə müddətinin başa çatması ilə qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılmanın fərqli hüquqi hadisələr olması və bu fərqin 19 dekabr 2023-cü il tarixli Palata qərardadında nəzərə alınmaması ilə bağlı problem yuxarıda ayrıca göstərilmişdir.

Qanunun 10-cu maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarını özəlləşdirmədə tədiyə vasitəsi kimi tanıyırdı. Qanunun 12-ci maddəsi isə ümumən bütün istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi qüvvəsinə xitam verilməsini deyil, məhz “ödəniş vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin” tədavüldən çıxarılması qaydasını Dövlət Proqramına həvalə edirdi.

Bu nəticə Mülki Məcəllənin qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılmasını ayrıca hüquqi prosedur kimi tənzimləyən 1078-27-ci maddəsinin sistemli məzmunu ilə də uzlaşır. Xüsusilə, 1078-27.1.4-1-ci maddədə “tədavül müddəti bitdikdən sonra qiymətli kağızlar ödənildikdə” onların dövriyyədən çıxarılması ayrıca hal kimi nəzərdə tutulmuşdur. Şikayətçilər bu normanın dövlət özəlləşdirmə paylarına (çeklərinə) avtomatik və birbaşa tətbiq edildiyini iddia etmirlər. Onun hazırkı mübahisə üçün əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, qanunvericilikdə tədavül müddətinin bitməsi, qiymətli kağız üzrə öhdəliyin yerinə yetirilməsi (ödənilməsi) və qiymətli kağızın qanunvericiliklə müəyyən edilmiş prosedur əsasında dövriyyədən çıxarılması eyni hüquqi hadisə kimi nəzərdə tutulmur.

5.13. Qanunda müddətin olmamasının hüquqi əhəmiyyəti

Qanunun 10-cu maddəsində özəlləşdirmə çeklərinin tədiyyə vasitəsi funksiyasına ümumi son tarix müəyyən edilməməsi hüquqi qiymətləndirmədə nəzərə alınmalı faktdır. Lakin bu fakt ayrıca götürülərək “qanunda müddət yoxdur, buna görə heç bir başqa normativ akt müddət müəyyən edə bilməz” kimi avtomatik nəticəyə çevrilməməlidir. Həlledici məsələ qanunda olmayan müddətin fərmanla müəyyən edilməsinin hüquqi xarakteridir. Əgər bu, Qanunun icrasının konkretləşdirilməsi idisə, konkret qanuni səlahiyyət mənbəyi göstərilməlidir; əgər hüquqi rejimin dəyişdirilməsi idisə, Konstitusiyanın 94 və 149-cu maddələri və 1999-cu il Qanununun 4, 5, 21 və 29.2-ci maddələri baxımından həmin dəyişikliyin hansı orqan tərəfindən və hansı hüquqi formada edilməli olduğu müəyyən edilməlidir.

5.14. 75 nömrəli Fərmanın hazırlanma materialları və konkret səlahiyyət əsasının müəyyən edilməsi

Yuxarıdakı 8.5.1–8.5.13-cü yarımbölmələrdə göstərilmiş konstitusion və qanunvericilik çərçivəsi nəzərə alınmaqla, 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin konstitusion qiymətləndirilməsi yalnız həmin normanın mətninin və doğurduğu hüquqi nəticələrin təhlili ilə məhdudlaşmamalıdır. Həmin normanın hazırlanması və qəbul edilməsi mərhələsində onun hüquqi zərurətinin, normativ məqsədinin və — xüsusilə — konkret normayaratma səlahiyyətinin mənbəyinin necə müəyyən edildiyinin aydınlaşdırılması da hazırkı konstitusion mübahisənin həlli üçün əhəmiyyət daşıyır.

Bu baxımdan məsələ Fərmanın hazırlanmasında iştirak etmiş şəxslərin və ya dövlət orqanlarının subyektiv niyyətlərinin müəyyən edilməsi deyil. Araşdırılmalı məsələ obyektiv hüquqi xarakter daşıyır: 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndində nəzərdə tutulmuş zaman məhdudiyyəti hazırlanarkən həmin məhdudiyyətin qüvvədə olan qanunvericilik sistemində yeri, onun 878-IQ nömrəli Qanunun 10 və 12-ci maddələri ilə münasibəti və belə normativ nəticə yaratmaq üçün konkret səlahiyyət mənbəyi hüquqi baxımdan necə əsaslandırılmışdır?

Bu məqsədlə 75 nömrəli Fərmanın hazırlanmasına dair mövcud normayaratma, hüquqi ekspertiza, razılaşdırma və əsaslandırma materiallarının araşdırılması, xüsusilə aşağıdakı məsələlərin müəyyən edilməsi əhəmiyyətlidir:

1. 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin layihəsi hansı dövlət orqanı və ya dövlət orqanları tərəfindən hazırlanmış, layihənin hazırlanmasında hansı hüquq bölmələri və aidiyyəti dövlət orqanları iştirak etmişdir?
2. Layihənin hazırlanmasının zərurətini, məqsədini, qüvvədə olan qanunvericilik sistemində yerini və gözlənilən hüquqi nəticələrini izah edən əsaslandırma, arayış, hüquqi rəy, ekspertiza və ya razılaşdırma materiallarında 878-IQ nömrəli Qanunun 10 və 12-ci maddələri necə qiymətləndirilmişdir?
3. Layihənin hazırlanması zamanı “tədavül müddəti” ilə dövlət özəlləşdirmə paylarının “tədiyyə vasitəsi kimi istifadə müddəti” anlayışlarının hüquqi məzmunu və doğurduğu nəticələrin fərqli olub-olmaması qiymətləndirilmişdirmi və qiymətləndirilmişdirsə, hansı hüquqi nəticəyə gəlinmişdir?
4. 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsində dövlət özəlləşdirmə paylarının tədiyə vasitəsi funksiyasına ümumi son tarix müəyyən edilmədiyi halda, həmin funksiyanın həyata keçirilməsinə Prezident fərmanı ilə zaman məhdudiyyəti qoyulmasını mümkün edən konkret normayaratma səlahiyyətinin mənbəyi layihənin hazırlanması və hüquqi ekspertizası zamanı hansı Konstitusiya və ya Qanun normasında müəyyən edilmişdir?
5. Layihənin hazırlanması zamanı 1.1-ci bənddə nəzərdə tutulan zaman məhdudiyyətinin qüvvədə olan Qanunun yaratdığı hüquqi rejimin dəyişdirilməsi olub-olmaması və belə dəyişiklik mövcud olduğu halda 878-IQ nömrəli Qanunun özünə müvafiq dəyişiklik edilməsinin zəruriliyi qiymətləndirilmişdirmi?
6. Fərmanın preambulasında göstərilən sosial-iqtisadi və özəlləşdirmə siyasətinə dair məqsədlərdən ayrıca olaraq, məhz 1.1-ci bənddə Qanunun 10-cu maddəsi ilə tanınmış tədiyə vasitəsi funksiyasının həyata keçirilməsinə zaman məhdudiyyəti qoymaq üçün konkret hüquqi səlahiyyət hansı normaya əsaslanmışdır?

Bu materialların araşdırılması ona görə əhəmiyyətlidir ki, Fərmanın preambulasında göstərilmiş sosial, iqtisadi və özəlləşdirmə siyasətinə dair məqsədlərin mövcudluğu konkret normayaratma səlahiyyətinin hüquqi mənbəyini öz-özlüyündə müəyyən etmir. Yuxarıda 8.5.10-cu yarımbölmədə göstərildiyi kimi, ictimai, iqtisadi və sosial məqsədin mövcudluğu ilə konkret hüquqi səlahiyyətin mövcudluğu eyni hüquqi məsələ deyildir.

Beləliklə, bu yarımbölmədə qaldırılan məsələ 8.5.1–8.5.13-cü yarımbölmələrdə aparılmış hüquqi təhlili təkrarlamır; həmin təhlildən irəli gələn ayrıca araşdırma istiqamətini müəyyən edir: 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin hazırlanması zamanı qanunla müəyyən edilmiş mövcud hüquqi rejimə zaman məhdudiyyəti əlavə etmək üçün konkret hüquqi zərurət və konkret normayaratma səlahiyyəti hansı hüquqi materiallarla əsaslandırılmışdır?

6. Hazırkı şikayətçilərin konkret hüquqi marağı

Hazırkı şikayətçilərin hüquqi marağı çeklərin yalnız ikinci bazarda alqı-satqısının və ya digər şəxslərə ötürülməsinin bərpası ilə məhdudlaşmır. Onların mövqeyinə görə, istifadə edilməmiş özəlləşdirmə payları və çekləri məhz dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə vasitəsi kimi istifadə etmək, özəlləşdirilən müəssisələrdə əmlak və ya səhmlər əldə etmək, səhmdar olmaq və həmin hüquqlardan irəli gələn iqtisadi faydalardan yararlanmaq məqsədilə saxlanılmışdır.

Bu səbəbdən tədavülün dayandırılması ilə tədiyə funksiyasının dayandırılması şikayətçilər üçün eyni hüquqi hadisə deyildir. Onların şikayətinin mərkəzində çekin başqa şəxsə ötürülməsi imkanından daha çox, qanunla tanınmış tədiyə funksiyasının və onun əsasında yaranmış əmlak marağının hüquqi taleyi dayanır. Bu fərdi vəziyyət normativ mübahisənin abstrakt xarakter daşımadığını göstərir və səlahiyyət və iyerarxiya məsələsini onların konkret mülkiyyət marağı ilə birbaşa bağlayır.

1. Əsas konstitusion sualın mahiyyəti üzrə həlli üçün həlledici hüquqi suallar

ÜMUMİ KONSTİTUSİON SUAL: Qanun qüvvədə olduğu və dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) özəlləşdirmədə tədiyə vasitəsi kimi tanıdığı halda, həmin hüquqi funksiyanın icra hakimiyyəti aktı ilə Qanunda nəzərdə tutulmayan müddətlə məhdudlaşdırılması və istifadə edilməmiş çeklərin bu funksiyadan məhrum vəziyyətə gətirilməsi Konstitusiyanın 13, 29, 71, 94, 109, 147 və 149-cu maddələri ilə uzlaşırmı?

1-ci həlledici sual: Konstitusiyanın 109-cu maddəsinin 3-cü bəndi ilə Prezidentə verilmiş dövlət iqtisadi və sosial proqramlarını təsdiq etmək səlahiyyəti, Konstitusiyanın 94-cü maddəsi ilə qanunvericilik qaydasında tənzimlənməsi nəzərdə tutulan mülkiyyət hüququnun hüquqi rejimini dəyişdirmək və qanunla ayrıca tanınmış tədiyə funksiyasına son tarix müəyyən etmək səlahiyyətini də əhatə edirdimi?

2-ci həlledici sual: 878-IQ nömrəli Qanunun 5.1 və 5.2.3-cü maddələrində Dövlət Proqramında özəlləşdirmə qaydalarının və çeklərdən istifadə qaydasının müəyyən edilməsinin nəzərdə tutulması, Qanunun 10-cu maddəsində ayrıca tanınmış tədiyə funksiyasının müddətini müəyyən etmək və həmin funksiyanı dayandırmaq üçün kifayət qədər aydın qanuni səlahiyyət hesab edilə bilərmi?

3-cü həlledici sual: Qanunun 12-ci maddəsi tədiyə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin tədavüldən çıxarılmasını nəzərdə tutduğu halda, heç vaxt tədiyə vasitəsi kimi təqdim edilməmiş dövlət özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi taleyi hansı konkret qanunun hansı maddəsinə əsasən tədiyə vasitəsi kimi təqdim edilmiş və buna görə tədavüldən çıxarılmış çeklərin hüquqi taleyi ilə eyniləşdirilir?

4-cü həlledici sual: 75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndində istifadə edilməmiş çeklərin “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada” dövriyyədən çıxarılması nəzərdə tutulduğu halda, həmin qayda konkret hansı normativ aktla, hansı hüquqi mexanizmlə, hansı səlahiyyətli orqan tərəfindən və hansı tarixdə müəyyən edilmişdir; həmin mexanizm çek sahiblərinin əmlak marağının sonrakı hüquqi taleyini necə tənzimləmişdir?

5-ci həlledici sual: Tədavül müddəti ilə dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddəti müxtəlif vaxtlarda və müxtəlif normativ müddəalarla tənzimləndiyi halda, onların hüquqi nəticələrinin eyniləşdirilməsi və birinin başa çatmasının digərinin də hüquqi əsasını aradan qaldırması hansı qanun normasından irəli gəlir?

6-cı həlledici sual: Konstitusiyanın 94-cü maddəsi və normativ hüquqi aktların iyerarxiyası mülkiyyət hüququnun hüquqi rejimi və hüquqlardan istifadəyə dair ümumi qaydaların qanunla tənzimlənməsini tələb etdiyi halda, dövlət özəlləşdirmə çeklərinin qanunla tanınmış tədiyə funksiyasına son tarix qoyulmasının konkret konstitusion və qanuni səlahiyyət mənbəyi hansı normadır?

7-ci həlledici sual: Qanunun 10-cu və 12-ci maddələri tədiyə funksiyasını və tədiyə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərin tədavüldən çıxarılmasını xüsusi normalarla tənzimlədiyi halda, 5.2.3-cü maddədəki ümumi “istifadə qaydası” ifadəsi hansı hüquqi əsasla bu xüsusi rejimi dəyişdirmək, tədiyə funksiyasına son tarix qoymaq və istifadə edilməmiş çeklərin həmin funksiyasını dayandırmaq səlahiyyəti kimi şərh edilə bilər?

8-ci həlledici sual: Mülki Məcəllənin 1078-4.1-ci maddəsi özəlləşdirmə qiymətli kağızlarını dövlət əmlakının özgəninkiləşdirilməsi məqsədilə buraxılan qiymətli kağızlar kimi tanıdığı, Mülki Məcəllənin 153.3-cü maddəsi isə mülkiyyət hüququnun, əmlaka sahiblik, ondan istifadə və ona dair sərəncam hüquqlarının əldə edilməsi və onlara xitam verilməsi xüsusiyyətlərinin yalnız qanunla müəyyən edilə biləcəyini nəzərdə tutduğu halda, 75 nömrəli Fərmanla tədiyə funksiyasına son tarix qoyulmasının həmin hüquqlara təsiri hansı konkret qanun normasına əsaslanır və bu nəticə Konstitusiyanın 94, 109 və 149-cu maddələri ilə necə uzlaşdırılmalıdır?

9-cu həlledici sual: Əgər üçillik tədavül müddətinin başa çatması istifadə edilməmiş özəlləşdirmə paylarının və onlarla bağlı hüquqlara avtomatik xitam verilməsi demək idisə, 7 yanvar 1993-cü il tarixli 445 nömrəli Qanunun 19.1-ci maddəsində hər hansı səbəbdən təyinatı üzrə yönəldilməmiş özəlləşdirmə paylarının səmərəli yerləşdirilməsi üçün dövlət tərəfindən ayrıca ixtisaslaşdırılmış investisiya fondunun yaradılmasının nəzərdə tutulması hansı hüquqi məqsədə xidmət edirdi və bu iki hüquqi mövqe sistemli şəkildə necə uzlaşdırılmalıdır?

10-cu həlledici sual: 1999-cu il “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Qanunun 21-ci maddəsi normativ akt layihəsinin qüvvədə olan qanunvericilik sistemində yerinin və onun qəbulunun mövcud qanunvericilikdə dəyişiklik tələb edib-etmədiyinin qiymətləndirilməsini nəzərdə tutduğu halda, 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsində olmayan zaman məhdudiyyətinin 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi ilə müəyyən edilməsi hansı hüquqi əsasla Qanunun özünə dəyişiklik tələb etməyən məsələ hesab edilmişdir?

11-ci həlledici sual: 1999-cu il Qanununun 29.2-ci maddəsinə görə zəruri hallarda qüvvədə olan normativ hüquqi akta dəyişiklik və əlavələrin onu qəbul etmiş orqan tərəfindən edilməsi nəzərdə tutulduğu halda, əgər 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsinin yaratdığı hüquqi rejimi dəyişdirirdisə, həmin dəyişiklik nə üçün Qanunun özünə Milli Məclis tərəfindən edilməmiş və eyni hüquqi nəticə daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla yaradılmışdır?

12-ci həlledici sual: Əgər 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Qanunun hüquqi rejimini dəyişdirmədiyi, yalnız onun icrasını konkretləşdirdiyi qəbul edilirsə, məhz dövlət özəlləşdirmə paylarının qanunla tanınmış tədiyə funksiyasının həyata keçirilməsinə son tarix müəyyən etməyə imkan verən konkret qanuni səlahiyyət norması hansıdır və həmin səlahiyyətin hüdudları necə müəyyən edilmişdir?

13-cü həlledici sual: Qanunvericiliklə dövlət özəlləşdirmə paylarına (çeklərinə) verilmiş tədiyə (ödəmə) funksiyasının həyata keçirilməsinə son tarix müəyyən etmək səlahiyyəti Prezidentə hansı konkret Konstitusiya və ya qanun norması ilə verilmişdir; əgər belə səlahiyyət mövcud olmuşdursa, onun hüquqi hüdudları nə idi və həmin hüdudlar 878-IQ nömrəli Qanunun 1.0.1 və 10-cu maddələri, Konstitusiyanın 94, 109 və 149-cu maddələri və normativ aktların iyerarxiyası ilə necə uzlaşdırılır?

75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin hazırlanması və qəbul edilməsi zamanı qüvvədə olmuş 1999-cu il “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Qanunun normativ hüquqi akt layihəsinin hazırlanması, hüquqi əsaslandırılması, aidiyyəti dövlət orqanlarının və hüquq bölmələrinin iştirakı və layihənin qüvvədə olan qanunvericilik sistemində yerinin müəyyən edilməsinə dair tələbləri nəzərə alınmaqla, həmin bəndin hazırlanmasına dair normayaratma, əsaslandırma, hüquqi ekspertiza və razılaşdırma materiallarında 878-IQ nömrəli Qanunun 1.0.1 və 10-cu maddələri ilə münasibət, “tədavül müddəti” ilə “tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddəti” arasındakı hüquqi fərq, Qanunda nəzərdə tutulmayan zaman məhdudiyyətinin müəyyən edilməsinin Qanuna dəyişiklik tələb edib-etməməsi və həmin məsələlərin hüquqi ekspertiza və razılaşdırma materiallarında necə qiymətləndirildiyi müəyyən edilsin.

Bu on üç sual bir-birini təkrarlayan formal suallar deyildir. Onlar eyni konstitusion problemin müxtəlif hüquqi aspektlərini əhatə edir: səlahiyyətin mənbəyi və hüdudları, normativ iyerarxiya, tədavül–tədiyə fərqi, istifadə edilmiş və edilməmiş çeklərin hüquqi taleyi və qanunvericiliklə nəzərdə tutulan dövriyyədənçıxarma proseduru kimi bir-biri ilə əlaqəli, lakin ayrıca cavab tələb edən məsələləri əhatə edir.

8. Yekun hüquqi nəticə

Yuxarıdakıların məcmusu göstərir ki, hazırkı mübahisə yalnız “çeklərin müddəti başa çatmışdırmı?” sualına endirilə bilməz. Konstitusion nəzarətin predmeti daha genişdir: qanunla yaradılmış özəlləşdirmə qiymətli kağızının, onun mülkiyyət xarakterli hüquqi-iqtisadi aktiv kimi daşıdığı əmlak-hüquqi statusun və qanunla ayrıca tanınmış tədiyə funksiyasının hansı normativ səlahiyyətlə, hansı hüquqi qüvvəyə malik normativ aktla, hansı prosedurla və hansı hüquqi nəticələrlə məhdudlaşdırıla və ya dayandırıla bilməsi müəyyən edilməlidir.

Dövlət Proqramını təsdiq etmək və özəlləşdirmə prosesinin icrasını təşkil etmək səlahiyyətinin mövcudluğu öz-özlüyündə həmin proqram və ya sonrakı fərman vasitəsilə Qanunun ayrıca tanıdığı hüquqi funksiyanı məhdudlaşdırmaq və ya dayandırmaq səlahiyyətinin mövcudluğunu sübut etmir. Belə nəticə üçün konkret konstitusion və qanuni səlahiyyət mənbəyi, normativ aktların iyerarxiyasına uyğunluq və istifadə edilməmiş çeklərin hüquqi taleyini müəyyən edən qanuni mexanizm göstərilməlidir.

Bu səbəbdən 878-IQ nömrəli Qanunun 5.1 və 5.2.3-cü maddələri şikayətçilərin mövqeyini avtomatik aradan qaldıran normalar kimi deyil, həmin səlahiyyətin sərhədlərinin Qanunun 10 və 12-ci maddələri, Konstitusiyanın 13, 29, 71, 94, 109, 147 və 149-cu maddələri və normativ aktların iyerarxiyası əsasında müəyyən edilməsini tələb edən normalar kimi qiymətləndirilməlidir.

Həlledici hüquqi məsələ bir daha belə ifadə olunmalıdır: qanunvericiliklə Prezidentə dövlət özəlləşdirmə paylarından “istifadə qaydasını” müəyyən etmək səlahiyyətinin verilməsi, qanunla artıq tanınmış həmin qiymətli kağızların dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində tədiyə vasitəsi kimi istifadə hüququnun həyata keçirilməsinə son tarix müəyyən etmək və nəticə etibarilə həmin funksiyanı dayandırmaq səlahiyyətini də ehtiva edirdimi? Əgər belə səlahiyyətin mövcud olduğu qəbul edilirsə, onun hansı konkret qanun normasından və hansı konstitusion səlahiyyətdən irəli gəldiyi, həmin səlahiyyətin hüdudlarının nədən ibarət olduğu və belə şərhin Qanunun 10 və 12-ci maddələri və normativ aktların iyerarxiyası ilə necə uzlaşdırıldığı müəyyən edilməlidir.

Əgər, əksinə, 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin qanunla müəyyən edilmiş hüquqi rejimi dəyişdirdiyi müəyyən edilərsə, belə dəyişikliyin nə üçün Qanunun özünə qanunverici tərəfindən edilmədiyi və daha aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktla eyni hüquqi nəticənin yaradılmasının Konstitusiyanın 94, 147 və 149-cu maddələri ilə necə uzlaşdırıldığı qiymətləndirilməlidir.

Bundan əlavə, 75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndinin istifadə edilməmiş çeklərin “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada” dövriyyədən çıxarılmasını ayrıca nəzərdə tutması səbəbindən, tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddətinin başa çatması ilə çeklərin hüquqi statusunun və onlarla bağlı əmlak marağının avtomatik xitamının eyniləşdirilməsi üçün ayrıca və konkret qanuni əsas müəyyən edilməlidir.

Şikayətçilər Konstitusiya Məhkəməsindən dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadə etmək üçün yeni hüququn yaradılmasını və ya əvvəllər mövcud olmayan hüququn yenidən tanınmasını xahiş etmirlər. Şikayətin predmeti qanunvericiliklə artıq tanınmış hüququn həyata keçirilməsinə son tarix və məhdudiyyət müəyyən etmiş mübahisələndirilən normativ müddəaların buna kifayət edən konstitusion və qanuni səlahiyyət əsasında qəbul edilib-edilməməsinin, həmin məhdudiyyətlərin normativ aktların iyerarxiyasına uyğun olub-olmamasının və istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının hüquqi taleyinin qanunvericiliklə tələb olunan qaydada həll edilib-edilməməsinin yoxlanılmasıdır.

Məhz bu məsələlərin mahiyyəti üzrə cavablandırılması hazırkı mübahisənin Konstitusiyanın 13, 29, 71, 94, 109, 147 və 149-cu maddələri baxımından həlli üçün zəruridir.

1. MÜBAHİSƏNİN MAHİYYƏTİ ÜZRƏ KONSTİTUSİON ƏHƏMİYYƏTİNİ GÖSTƏRƏN 7 ƏSAS HÜQUQİ SƏBƏB
2. MÜLKİYYƏT HÜQUQUNUN MÜDAFİƏSİ

Özəlləşdirmə çekləri qanunla yaradılmış özəlləşdirmə qiymətli kağızları, mülkiyyət xarakterli hüquqi-iqtisadi aktivlər və əmlak-hüquqi statusun daşıyıcılarıdır; şikayətçilərin mövqeyinə görə, onlar eyni zamanda Konstitusiyanın 29-cu maddəsi ilə qorunan mülkiyyət hüququnun obyektidir. Bu hüquqi nəticə çeklərin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qiymətli kağız statusu, dövlət əmlakının əldə edilməsində ödəmə funksiyası və mülki hüquq münasibətlərində əmlak dəyəri daşıması ilə əsaslandırılır.

2. NORMATİV AKTLARIN İYERARXİYASI PROBLEMİ

Şikayətin predmeti faktların qiymətləndirilməsi deyil, mövcud normativ aktların Konstitusiyaya uyğunluğunu yoxlamaqdır. Bu isə konstitusion hüquqi məsələdir. Qanunla verilmiş hüququn icra hakimiyyəti aktları ilə məhdudlaşdırılması normativ hüquqi aktların iyerarxiyasına zidd ola bilər.

Qanunla tanınmış mülkiyyət hüququ sonradan icra hakimiyyəti aktları ilə faktiki məhdudlaşdırılmışdır. Bu isə Konstitusiyanın 13, 29, 94 və 147-149-cu maddələrinin tətbiqi məsələsini doğurur və Konstitusiya Məhkəməsinin konstitusion nəzarət səlahiyyətlərinə birbaşa daxildir.

3. HÜQUQİ QEYRİ-MÜƏYYƏNLİK

Bu hüquq qanunvericiliklə ləğv edilməmişdir və DÖPÇ-nin qanunla dövriyyədən çıxarılması müəyyən edilməyib.

Dövlət aktlarının uzun müddət ziddiyyətli tətbiqi və hüquqi statusun aydın olmaması hüquqi müəyyənlik prinsipini pozur. Hüquqi qeyri-müəyyənlik konstitusion prinsiplərə ziddir. Məhz bu qeyri-müəyyənlik Konstitusiyanın hüquqi dövlət prinsipinə zidd vəziyyət yaradır.

İstifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə çeklərinin bütövlükdə dövriyyədən çıxarılmasını və bunun hüquqi nəticələrini müəyyən edən konkret normativ hüquqi aktın və qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş prosedurun mövcudluğu şikayətçilərə məlum olan rəsmi normativ mənbələrdən müəyyən edilmir. Buna görə belə çeklərin hüquqi olaraq dövriyyədən çıxarıldığı qəbul edilirsə, həmin nəticənin konkret normativ əsası, səlahiyyətli orqanı, proseduru, tarixi və hüquqi nəticələri müəyyən edilməlidir.

4. DAVAM EDƏN HÜQUQİ VƏZİYYƏT VƏ ONUN NƏTİCƏLƏRİ

Dövlət mülkiyyət hüququnun həyata keçirilməsi üçün effektiv mexanizm yaratmalıdır. Şikayətçilərin hüququnun həyata keçirilməməsi birdəfəlik aktın deyil, davam edən hüquqi vəziyyətin nəticəsidir.

Davam edən özəlləşdirmə şəraitində zamanın keçməsi bu hüquqi vəziyyət baxımından neytral amil deyildir. Özəlləşdirilə biləcək dövlət əmlakının tərkibi və hüquqi vəziyyəti dəyişdikcə qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş özəlləşdirmədə iştirak imkanlarının faktiki predmeti də dəyişə bilər. Buna görə mübahisəli normativ vəziyyətin vaxtında aradan qaldırılmaması hüququn yalnız cari həyata keçirilməsinə deyil, onun gələcəkdə praktik və effektiv şəkildə bərpa olunması imkanına da təsir göstərə bilər.

5. LEGİTİM GÖZLƏNTİ (LEGITIMATE EXPECTATION)

Vətəndaşların legitim gözləntiləri pozulmuşdur. Qanunla yaradılmış hüquq vətəndaşlarda qanuni gözlənti formalaşdırır və bu gözlənti beynəlxalq hüquqla qorunur.

6. BEYNƏLXALQ HÜQUQ ÖHDƏLİKLƏRİ

Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsi mülkiyyət hüququnun müdafiəsini tələb edir.

7. KONSTİTUSİON NƏZARƏTİN ZƏRURİLİYİ

Normativ aktların Konstitusiyaya uyğunluğunun müəyyən edilməsi Konstitusiya Məhkəməsinin əsas funksiyalarından biridir.

Yuxarıda göstərilən faktların, normativ hüquqi aktların və hüquqi əsaslandırmaların məcmusu Konstitusiya hüququ baxımından əhəmiyyətli konstitusion problem yaradır. Bu arqumentlər yalnız fərdi iddia deyil, qanunvericilik səviyyəsində tanınmış hüququn faktiki tətbiqi ilə bağlı normativ ziddiyyətin mövcudluğunu göstərir. Effektiv hüquqi müdafiə vasitələrinin olmaması hüququn müdafiəsini mümkünsüz etmişdir. Hüququn faktiki həyata keçirilməsinin qarşısının alınması mülkiyyət hüququnun pozulmasıdır. Dövlətin pozitiv öhdəlikləri yerinə yetirilməmişdir.

Bu səbəbdən təqdim olunan hüquqi arqumentlər və əsaslandırmalar Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən araşdırılmalı və onlara aydın və əsaslandırılmış hüquqi qiymət verilməlidir. Hüquqi dövlət prinsipinin tələbinə görə məhkəmə tərəflərin irəli sürdüyü əsas hüquqi arqumentlərə cavab verməli və normativ hüquqi sistemdə yaranmış ziddiyyətin Konstitusiya baxımından qiymətləndirilməsini təmin etməlidir.

Qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş ixtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları üzrə mexanizmin praktik olaraq həyata keçirilmədiyi göstərilir. Bu hal dövlətin pozitiv öhdəlikləri, hüquqi müəyyənlik və qanunla yaradılmış əmlak maraqlarının effektiv reallaşdırılması baxımından qiymətləndirilməlidir. AİHM-in, o cümlədən Broniowski v. Poland işindəki yanaşması, sistemli mülkiyyət problemlərinin aradan qaldırılması üçün praktik və effektiv hüquqi mexanizmlərin əhəmiyyətini vurğulayır.

1. KONSTİTUSİON MÜBAHİSƏNİN MAHİYYƏT ÜZRƏ HƏLLİNİN ZƏRURİLİYİ

Bu iş üzrə müraciət yalnız fərdi hüquq pozuntusu ilə bağlı deyil, normativ ziddiyyətin aradan qaldırılması məqsədi daşıyır.

Qanunvericiliklə verilmiş mülkiyyət hüquqları qüvvədə qalır, lakin onların həyata keçirilməsi icra hakimiyyəti aktları ilə mümkünsüz hala gətirilmişdir.

Bu vəziyyət normativ aktların iyerarxiyasının pozulması, hüquqi müəyyənliyin və qanuni gözləntilərin pozulması ilə xarakterizə olunur.

Hazırkı mərhələdə əsas məsələ fərdi faktların yenidən qiymətləndirilməsi deyil, qanunla tanınmış hüquqi statusla mübahisələndirilən icra hakimiyyəti aktlarının yaratdığı nəticələr arasındakı normativ-konstitusion ziddiyyətin mahiyyət üzrə araşdırılması və ona aydın hüquqi qiymət verilməsidir.

Buna görə bu işdə qaldırılan sistemli hüquqi problem Konstitusiya, qanunların üstünlüyü, normativ hüquqi aktların iyerarxiyası və mülkiyyət hüququnun müdafiəsi baxımından mahiyyəti üzrə həllini tələb edir.

Konstitusiya Məhkəməsinin qərar çıxarmasını zəruri edən 7 əsas tezis:

1. Qanun qüvvədədir, lakin tətbiq edilmir — normativ ziddiyyət mövcuddur.
2. Mülkiyyət hüququ formal olaraq qalır, lakin faktiki olaraq aradan qaldırılıb.
3. Qanundan aşağı aktlarla mülkiyyət hüququ məhdudlaşdırılıb.
4. Hüquqi müəyyənlik prinsipi pozulub.
5. Qanuni gözlənti (legitimate expectation) pozulub.
6. Dövlətin pozitiv öhdəlikləri yerinə yetirilməyib.
7. Effektiv hüquqi müdafiə vasitəsi mövcud deyil.

Yekun hüquqi mövqe:

Bu iş üzrə Konstitusiya Məhkəməsinin müdaxiləsi hüququn tətbiqi deyil, hüququn hüququn mövcudluğu ilə onun həyata keçirilməsinin faktiki mümkünsüzlüyü arasındakı ziddiyyətin aradan qaldırılmasıdır. Bu vəzifənin icra olunmaması hüquqi dövlət prinsipinin pozulmasına səbəb olar.

Problemin ölkə daxilində tam araşdırılması vacibdir.

Məsələnin uzun müddət həll edilməməsinin səbəblərindən və bu barədə ictimai müzakirələrdə irəli sürülən müxtəlif mövqelərdən asılı olmayaraq, hazırkı konstitusiya şikayətinin predmeti konkret şəxslərin siyasi, inzibati və ya digər məsuliyyətinin müəyyən edilməsi deyil. Konstitusiya Məhkəməsi qarşısında duran hüquqi məsələ qanunla müəyyən edilmiş özəlləşdirmə payı və çeklərinin hüquqi statusu ilə mübahisələndirilən icra hakimiyyəti aktları arasındakı normativ münasibətin, həmin aktların hüquqi qüvvəsinin və bunun mülkiyyət hüququna doğurduğu nəticələrin Konstitusiya baxımından qiymətləndirilməsidir.

XII. NƏTİCƏ VƏ XAHİŞ HİSSƏSİ

Cənab Prezident, aşağıda göstərilən tələblərin tam həcmdə nəzərdən keçirilməsini xahiş edirik. Konstitusiya Məhkəməsinə veriləcək sorğuda 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğu, habelə bu məsələnin həllindən irəli gələn konstitusion hüquqi nəticələr sorğu icraatının hüdudları daxilində qaldırılsın. Xahiş edirik, 1.2-ci bəndin icrası ayrıca araşdırılsın və istifadə edilməmiş çeklər dövriyyədən çıxarılıbsa, bunun hansı normativ hüquqi akt və prosedur əsasında həyata keçirildiyi, çıxarılmayıbsa, onların hüquqi taleyi barədə hansı tədbirlərin nəzərdə tutulduğu bildirilsin.

Beləliklə, hazırkı şikayətdə Konstitusiya Məhkəməsindən dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadə üçün yeni hüququn yaradılması deyil, qanunla artıq tanınmış hüququn və onun əsas hüquqi-iqtisadi funksiyasının həyata keçirilməsinə məhdudiyyət qoyan mübahisələndirilən normativ müddəaların Konstitusiyaya və qanunlara uyğunluğunun yoxlanılması xahiş olunur.

Nəticə olaraq, yuxarıda göstərilən faktlar, normativ ziddiyyətlər və konstitusion pozuntular nəzərə alınaraq, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununu və digər normativ hüquqi aktları rəhbər tutaraq:

ŞİKAYƏTÇİLƏRİN TƏLƏBİNİN DƏQİQ HÜQUQİ MƏZMUNU - Şikayətçilərin əsas tələbi qanunla tanınmış tədiyə (ödəmə) funksiyasının hüquqi taleyinin və onun real və səmərəli həyata keçirilməsindən irəli gələn konstitusion-hüquqi nəticələrin müəyyən edilməsidir. Əgər Məhkəmə həmin hüququn əvvəlki formada həyata keçirilməsinin obyektiv olaraq mümkün olmadığı qənaətinə gələrsə, şikayətçilər qanunla tanınmış əmlak hüququnun və əmlak marağının kompensasiyasız və ya ekvivalent əvəzsiz itirilməsinin Konstitusiyanın 13 və 29-cu maddələri ilə uyğun olub-olmamasının və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş inflyasiyadan qorunan maddi (əmlak) ekvivalentinin bu qiymətləndirmədə hüquqi əhəmiyyətinin müəyyən edilməsini xahiş edirlər.

“XAHİŞ EDİRİK” HİSSƏSİNİN 2-Cİ VƏ 3-CÜ BƏNDLƏRİNİN KONSTİTUSİON-HÜQUQİ VƏ KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİ PLENUMUNUN HÜQUQİ MÖVQELƏRİ İLƏ ƏSASLANDIRILMASI

Hazırkı şikayətin “XAHİŞ EDİRİK” hissəsinin 2-ci və 3-cü bəndlərində irəli sürülmüş tələblər Konstitusiya Məhkəməsindən qanunverici və ya icra hakimiyyəti orqanını əvəz etməyi, yeni normativ hüquqi tənzimləmə yaratmağı və yaxud şikayətçilərin hər biri üçün konkret kompensasiya məbləği hesablamağı tələb etmir.

Bu tələblərin hüquqi mahiyyəti ondan ibarətdir ki, əgər 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğun olmadığı müəyyən edilərsə, həmin konstitusion nəticədən irəli gələn hüquqi nəticələr, istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) və onların təmsil etdiyi əmlak maraqlarının sonrakı hüquqi vəziyyəti Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən müəyyən edilsin

Bu yanaşma yalnız Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsindən və “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Qanunun 63, 65 və 66-cı maddələrindən deyil, Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun özünün uzun illər ərzində formalaşdırdığı hüquqi mövqelərdən də irəli gəlir.

1. KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN QƏRARININ HÜQUQİ QÜVVƏSİ YALNIZ NƏTİCƏ HİSSƏSİNƏ DEYİL, QƏRARIN ƏSASINI TƏŞKİL EDƏN HÜQUQİ MÖVQELƏRƏ DƏ ŞAMİL OLUNUR

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 25 yanvar 2005-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına əlavələr və dəyişikliklər edilməsi barədə” 11 iyun 2004-cü il tarixli, 688-IIQD saylı Azərbaycan Respublikası Qanununun III hissəsinin 9-cu bəndinin və IV hissəsinin 7-ci bəndinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin IX hissəsinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair Qərarında prinsipial hüquqi mövqe formalaşdırılmışdır.

Plenum həmin Qərarda müəyyən etmişdir ki, Konstitusiya Məhkəməsinin qərarının yüksək hüquqi qüvvəsi onun bütün hissələrinə, həmçinin həmin qərarın əsasını təşkil edən hüquqi mövqelərə şamil olunur.

Plenum daha da irəli gedərək göstərmişdir ki, Konstitusiya Məhkəməsinin hüquqi mövqeləri bəzi hallarda müstəqil hüquqi əhəmiyyət qazanır; həmin hüquqi mövqelərin qüvvəsi Məhkəmənin qərarlarının hüquqi qüvvəsinə bərabər və ümumi xarakterli olduğundan, onlar yalnız konkret konstitusiya işinin predmetini təşkil etmiş hala deyil, hüquqtətbiqetmə təcrübəsində rast gəlinən analoji hallara da şamil edilməlidir.

Beləliklə, Konstitusiya Məhkəməsinin konstitusion mübahisəni həll edərkən formalaşdırdığı hüquqi mövqe qərarın ikinci dərəcəli və ya izahlı elementi deyil, qərarın məcburi hüquqi məzmununun tərkib hissəsidir.

2. PLENUMUN 25 YANVAR 2005-Cİ İL TARİXLİ QƏRARI POZULMUŞ HÜQUQLARIN BƏRPASINI KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİNİN QƏRARININ HÜQUQİ NƏTİCƏSİ İLƏ ƏLAQƏLƏNDİRİR

Həmin 25 yanvar 2005-ci il tarixli Plenum Qərarı hazırkı şikayət üçün başqa baxımdan da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Plenum Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarının icrasının yalnız formal xarakter daşımadığını, həmin qərarların pozulmuş hüquq və azadlıqların bərpasına yönəldiyini göstərmişdir.

Plenum müəyyən etmişdir ki, Konstitusiya Məhkəməsinin qərarlarının və həmin qərarlarda əks olunmuş hüquqi mövqelərin məcburi qüvvəsi nəzərə alınmaqla onların şərtsiz icrasının təmin edilməsi üçün zəruri hüquqi məsələlər həll edilməli, pozulmuş insan hüquq və azadlıqlarının tezliklə bərpasına xidmət edən konkret qərarlar qəbul edilməlidir.

Bu hüquqi mövqe hazırkı şikayət üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır. Çünki 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğun olmadığı müəyyən ediləcəyi halda, belə qərarın hüquqi nəticəsi yalnız həmin normanın konstitusiyaya uyğun olmadığının abstrakt şəkildə bəyan edilməsindən ibarət olmamalı, həmin normativ müdaxilənin təsirinə məruz qalmış hüquqların sonrakı hüquqi vəziyyətinin müəyyən edilməsinə imkan verən konstitusion-hüquqi nəticə yaratmalıdır.

3. PLENUM QANUNVERİCİLİK BOŞLUĞU MÜƏYYƏN ETDİYİ HALLARDA HÜQUQUN MÜDAFİƏSİZ QALMAMASI ÜÇÜN KEÇİD HÜQUQİ HƏLLİ DƏ MÜƏYYƏN ETMİŞDİR

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 12 aprel 2017-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 28-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair Qərarı” bu baxımdan xüsusilə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Həmin işdə Plenum müəyyən etmişdir ki, qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə qərarı ilə maraqlarına toxunan, lakin inzibati məhkəmə icraatına cəlb edilməmiş şəxsin məhkəməyə müraciət etmək hüququnun qanunvericilik qaydasında tənzimlənməsi zəruridir.

Plenum bununla kifayətlənməmiş, həmin hüququn qanunvericilik qaydasında tənzimlənməsini Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə tövsiyə etmiş və eyni zamanda məsələ qanunvericilik qaydasında həll edilənədək konstitusion hüququn faktiki olaraq müdafiəsiz qalmaması üçün tətbiq edilməli hüquqi həlli müəyyən etmişdir.

Beləliklə, Plenumun öz təcrübəsi göstərir ki, Konstitusiya Məhkəməsi bir tərəfdən hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipinə riayət edərək qanunvericini əvəz etmir, digər tərəfdən isə müəyyən etdiyi konstitusion problemin hüquq sahibini hüquqi boşluqda və müdafiəsiz vəziyyətdə saxlamaması üçün həmin problemdən irəli gələn hüquqi nəticəni müəyyən edə bilir.

Bu yanaşma hazırkı şikayətin 2-ci tələbi ilə birbaşa hüquqi paralel təşkil edir.

Şikayətçilər Konstitusiya Məhkəməsindən yeni özəlləşdirmə qanunu qəbul etməyi və ya qanunvericinin yerinə konkret kompensasiya mexanizmi yaratmağı deyil, əgər 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğun olmadığı müəyyən edilərsə, yaranmış konstitusion vəziyyətdə istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla tanınmış hüquqi məzmununun necə qorunmalı olduğunu müəyyən edən konstitusion-hüquqi nəticəni göstərməyi xahiş edirlər.

4. KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİ ÖZÜ NORMAYARADICI OLMADIĞINI, LAKİN KONSTİTUSİON HÜQUQUN QORUNMASI ÜÇÜN HÜQUQİ NƏTİCƏNİ MÜƏYYƏN EDƏ BİLDİYİNİ FƏRQLƏNDİRMİŞDİR

Konstitusiya Məhkəməsinin hüquqi mövqelərində hakimiyyətlərin bölünməsi prinsipinə əsasən Konstitusiya Məhkəməsinin normayaradıcı orqan olmadığı və qanunvericinin əvəzinə yeni normativ hüquqi akt qəbul edə bilmədiyi nəzərə alınır.

Lakin məhz 12 aprel 2017-ci il tarixli Qərar göstərir ki, bu məhdudiyyət Konstitusiya Məhkəməsinin müəyyən etdiyi konstitusion problemdən irəli gələn hüquqi nəticəni göstərməsinə və hüququn qanunvericilik tənzimlənməsi həyata keçirilənədək müdafiəsiz qalmasının qarşısını alan konstitusion-hüquqi mövqe formalaşdırmasına mane olmur.

Buna görə hazırkı şikayətin 2-ci və 3-cü tələblərinin hüquqi sərhədi dəqiq müəyyən edilmişdir: Konstitusiya Məhkəməsindən yeni normativ hüquqi akt yaratmaq deyil, mövcud Konstitusiya və qanunlardan, habelə Məhkəmənin özünün müəyyən etdiyi konstitusion nəticədən irəli gələn hüquqi vəziyyəti müəyyən etmək xahiş olunur.

5. BU HÜQUQİ MÖVQELƏRİN HAZIRKI ŞİKAYƏTİN 2-Cİ TƏLƏBİNƏ TƏTBİQİ

Əgər Konstitusiya Məhkəməsi 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin Konstitusiyaya və qanunlara uyğun olmadığı qənaətinə gələrsə, istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla tanınmış tədiyə funksiyasının və onların təmsil etdiyi əmlak maraqlarının hüquqi taleyi açıq və qeyri-müəyyən vəziyyətdə qala bilməz.

Buna görə 2-ci tələbdə Məhkəmədən həmin hüququn real və səmərəli həyata keçirilməsinə imkan verən hüquqi vəziyyətin bərpasından irəli gələn konstitusion-hüquqi nəticələrin müəyyən edilməsi xahiş olunur.

Əgər əvvəlki hüquqi vəziyyətin eyni formada bərpası obyektiv olaraq mümkün deyilsə, Məhkəmədən konkret kompensasiya məbləğini hesablamaq deyil, qanunla tanınmış əmlak marağının əvəzsiz itirilməsinə yol verilib-verilməməsi və belə halda ədalətli və ekvivalent əvəzin təmin edilməsinin konstitusion zərurət təşkil edib-etməməsi barədə hüquqi nəticəni müəyyən etmək xahiş edilir.

6. BU HÜQUQİ MÖVQELƏRİN HAZIRKI ŞİKAYƏTİN 3-CÜ TƏLƏBİNƏ TƏTBİQİ

Eyni hüquqi məntiq şikayətin 3-cü tələbinə də aiddir.

75 nömrəli Fərmanın 1.2-ci bəndinin özündə çeklərin “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada” dövriyyədən çıxarılması nəzərdə tutulursa, istifadə edilməmiş çeklərin dövriyyədən çıxarıldığı və ya çıxarılmalı olduğu nəticəsinə gəlinməsi üçün belə nəticənin konkret hüquqi əsası müəyyən edilməlidir.

Bu səbəbdən Konstitusiya Məhkəməsindən istifadə edilməmiş çeklərin dövriyyədən çıxarılmasını nəzərdə tutan konkret normativ hüquqi aktın mövcud olub-olmamasına, belə qərarı qəbul etməyə səlahiyyətli orqana, qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş prosedura, dövriyyədən çıxarılmanın hüquqi nəticələrinə, habelə çeklərin təmsil etdiyi əmlak hüquqlarının və əmlak maraqlarının sonrakı hüquqi taleyinə konstitusion-hüquqi qiymət verilməsi xahiş olunur.

Bu məsələlərin cavabsız saxlanılması hüquqi müəyyənlik problemini aradan qaldırmaz, əksinə, normativ mübahisənin əsas nəticəsini açıq saxlayar.

7. YEKUN KONSTİTUSİON-HÜQUQİ NƏTİCƏ

Beləliklə, hazırkı şikayətin “XAHİŞ EDİRİK” hissəsinin 2-ci və 3-cü bəndlərinin hüquqi əsası qarşılıqlı bağlı üç səviyyədə mövcuddur: Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin müvafiq müddəaları; “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 63, 65 və 66-cı maddələri; habelə Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun, xüsusilə 25 yanvar 2005-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikasının bəzi qanunvericilik aktlarına əlavələr və dəyişikliklər edilməsi barədə” 11 iyun 2004-cü il tarixli, 688-IIQD saylı Azərbaycan Respublikası Qanununun III hissəsinin 9-cu bəndinin və IV hissəsinin 7-ci bəndinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin IX hissəsinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair Qərarında və 12 aprel 2017-ci il tarixli “Azərbaycan Respublikası İnzibati Prosessual Məcəlləsinin 28-ci maddəsinin şərh edilməsinə dair Qərarında” formalaşdırdığı hüquqi mövqelər.

Bu mənbələr birlikdə göstərir ki, 2-ci və 3-cü tələblər Konstitusiya Məhkəməsindən qanunvericinin və ya icra hakimiyyətinin səlahiyyətlərini mənimsəməyi tələb etmir. Onlar Məhkəmədən baxılan konstitusion mübahisəni natamam saxlamamağı, müəyyən etdiyi konstitusion nəticədən irəli gələn hüquqi nəticələri göstərməyi, hüquqi müəyyənliyi təmin edən hüquqi mövqeni formalaşdırmağı və pozulduğu müəyyən edilərsə, konstitusion mülkiyyət hüququnun real müdafiəsinə imkan verən hüquqi çərçivəni müəyyən etməyi xahiş edirlər.

Bu baxımdan 2-ci və 3-cü tələblər birinci tələbdən ayrı və müstəqil abstrakt tələblər deyil. Onlar birinci tələbin mahiyyəti üzrə həllindən irəli gələn və həmin qərarın hüquqi nəticəsinin, hüquqi müəyyənliyin və pozulmuş hüquqların effektiv müdafiəsinin təmin edilməsinə yönəlmiş ardıcıl konstitusion-hüquqi tələblərdir.

Yuxarıda göstərilən konstitusion, qanuni və Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun öz qərarlarında formalaşdırdığı hüquqi mövqelər nəzərə alınmaqla, şikayətçilər aşağıdakı tələblərin Konstitusiya Məhkəməsinin səlahiyyətləri çərçivəsində mahiyyəti üzrə həll edilməsini xahiş edirlər:

İlkin konstitusiya şikayətində Konstitusiya Məhkəməsinə ünvanlanmış tələblərin tam mətni aşağıda verilir. Həmin mətndə Konstitusiyanın 130-cu maddəsinin V hissəsinə istinad fərdi şikayətə aiddir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sorğusu üçün hüquqi əsas həmin maddənin III hissəsinin 1-ci və 2-ci bəndləridir.

XAHİŞ EDİRİK:

1) Qanunvericiliklə dövlət qiymətli kağızı kimi müəyyən edilmiş və mülkiyyət xarakterli hüquqları təmsil edən dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı tədiyə (ödəmə) vasitəsi kimi istifadəsinə müddət müəyyən edən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndinin

*Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V hissəsi əsasında Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13, 29, 71, 94, 109, 147 və 149-cu maddələrinə

* “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Azərbaycan Respublikası Qanununun 1.0.1-ci və 10-cu maddələrinə

* Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 153.3-cü və 1078-4.1-ci maddələrinə

* habelə həmin Fərmanın qəbul edildiyi vaxt qüvvədə olmuş 26 noyabr 1999-cu il tarixli 761-IQ nömrəli “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun normayaratma səlahiyyətinin mənbəyi və hüdudları, normativ hüquqi aktların iyerarxiyası, qüvvədə olan qanunvericiliyə dəyişiklik zərurətinin müəyyən edilməsi və belə dəyişikliyin onu qəbul etmiş orqan tərəfindən həyata keçirilməsi ilə bağlı 4, 5, 21 və 29.2-ci maddələrinə uyğunluğu yoxlanılsın.

Bu uyğunluq yoxlanılarkən, “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununun 10.4-cü maddəsi, Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun 8 oktyabr 2013-cü il tarixli “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 228.5-ci və Azərbaycan Respublikası Mənzil Məcəlləsinin 30.4-cü maddələrinin şərh edilməsinə dair” Qərarında ifadə olunan hüquqi mövqe, habelə Ali Məhkəmə Plenumunun 24 dekabr 2021-ci il tarixli, 15 nömrəli “Məhkəmə hökmü haqqında” Qərarının 39-cu bəndində xüsusi normanın tətbiqinə dair verilmiş izah nəzərə alınmaqla, 878-IQ nömrəli Qanunun 5.2.3-cü maddəsinin həmin Qanunun 10-cu və 12-ci maddələri ilə qarşılıqlı əlaqəsi qiymətləndirilsin. Həmin qiymətləndirmə əsasında və normativ hüquqi aktların hüquqi qüvvə iyerarxiyası nəzərə alınmaqla, 5.2.3-cü maddədə nəzərdə tutulan çeklərdən istifadə qaydasını müəyyən etmək səlahiyyətinin 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndi ilə çeklərdən tədiyə vasitəsi kimi istifadəyə son tarix müəyyən edilməsini əhatə edib-etmədiyi araşdırılsın.

Bu konstitusion uyğunluğun qiymətləndirilməsi zamanı, mövcud olduğu halda, 75 nömrəli Fərmanın 1.1-ci bəndinin hazırlanmasına dair normayaratma, əsaslandırma, hüquqi ekspertiza və razılaşdırma materiallarında 878-IQ nömrəli Qanunun 10-cu maddəsi ilə münasibətin, “tədavül müddəti” ilə “tədiyə vasitəsi kimi istifadə müddəti” arasındakı hüquqi fərqin, Qanunda nəzərdə tutulmayan zaman məhdudiyyətinin müəyyən edilməsinin Qanuna dəyişiklik tələb edib-etməməsinin və belə məhdudiyyəti müəyyən etmək üçün konkret normayaratma səlahiyyətinin hüquqi mənbəyinin necə qiymətləndirildiyinin də araşdırılması xahiş olunur.

Aşağıdakı 2-ci və 3-cü tələblər Konstitusiya Məhkəməsindən qanunvericini və ya icra hakimiyyəti orqanını əvəz etməyi, yeni özəlləşdirmə mexanizmi yaratmağı və ya konkret kompensasiya məbləği müəyyən etməyi tələb etmir. Həmin tələblər yalnız 1-ci tələbin mahiyyəti üzrə həllindən irəli gələcək konstitusion-hüquqi nəticələrin, istifadə edilməmiş çeklərin və onların təmsil etdiyi əmlak maraqlarının hüquqi taleyinin, habelə hüquqi müəyyənliyin, bərabərlik hüququnun və pozulduğu müəyyən ediləcək hüquqların effektiv müdafiəsi üçün Konstitusiyadan və qüvvədə olan qanunlardan irəli gələn hüquqi çərçivənin müəyyən edilməsinə yönəlmişdir.

2) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.1-ci bəndinin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğun olmadığı müəyyən edildiyi halda, istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla tanınmış tədiyə (ödəmə) funksiyasının real və səmərəli şəkildə, bərabərlik hüququ gözlənilməklə həyata keçirilməsinə imkan verən hüquqi vəziyyətin bərpasından irəli gələn konstitusion-hüquqi nəticələr müəyyən edilsin və bu zaman dövlət özəlləşdirmə payı üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi (əmlak) ekvivalenti nəzərə alınsın.

Həmin hüququn əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsinin obyektiv olaraq mümkün olmadığı halda isə, dövlət özəlləşdirmə payı üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi (əmlak) ekvivalenti və bərabərlik prinsipi nəzərə alınmaqla, istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) təmsil etdiyi qanunla tanınmış əmlak hüquqlarının və əmlak maraqlarının ədalətli və ekvivalent əvəzinin, o cümlədən ədalətli kompensasiya və ya digər ekvivalent əvəz formasının təmin edilməsi zərurətindən irəli gələn konstitusion-hüquqi nəticələr müəyyən edilsin.

3) Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərmanının 1.2-ci bəndində nəzərdə tutulmuş “qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılma” tələbi nəzərə alınmaqla, əgər istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) tədiyə (ödəmə) funksiyasına xitam verildiyi və onların dövriyyədən çıxarılmalı olduğu qəbul edilirsə, həmin dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) hansı normativ hüquqi akt əsasında, hansı səlahiyyətli orqan tərəfindən, hansı qanuni prosedurla və hansı hüquqi nəticələrlə dövriyyədən çıxarılmalı olduğu, habelə onların təmsil etdiyi əmlak-hüquqi maraqların hüquqi taleyinin necə həll edilməli olduğu müəyyən edilsin.

Bu zaman Mülki Məcəllənin qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılmasını tənzimləyən 1078-27-ci maddəsinin müddəaları, Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13 və 29-cu maddələrində və mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş mülkiyyət hüququnun müdafiəsi təminatları, habelə dövlət özəlləşdirmə payları üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi (əmlak) ekvivalenti nəzərə alınmaqla, istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) qanunla müəyyən edilmiş qaydada dövriyyədən çıxarılmasının onların mülkiyyətçilərinin qanunla tanınmış əmlak hüquqlarının və əmlak maraqlarının kompensasiyasız itirilməsi ilə nəticələnməməsindən irəli gələn konstitusion-hüquqi nəticələr müəyyən edilsin.

Həmin hüquqların əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsi obyektiv olaraq mümkün olmadığı halda, Mülki Məcəllənin 135.1, 136.2 və 210-cu maddələrinin müddəaları, dövlət özəlləşdirmə payları üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş inflyasiyanın təsirindən qorunan maddi (əmlak) ekvivalenti və bərabərlik prinsipi nəzərə alınmaqla, həmin hüquq və əmlak maraqlarının ədalətli və ekvivalent əvəzinin, o cümlədən ədalətli kompensasiya və ya digər ekvivalent əvəz formasının təmin olunması zərurətindən irəli gələn konstitusion-hüquqi nəticələr müəyyən edilsin.

Konstitusiya Məhkəməsi hüquqi nəticələri müəyyən edərkən, istifadə edilməmiş dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) sahiblərinin qanunla tanınmış əmlak hüquqları və əmlak maraqları ədalətli və ekvivalent şəkildə əvəz edilmədən dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin davam etdirilməsinin, özəlləşdirmə predmetinin və onun hüquqi vəziyyətinin zaman keçdikcə dəyişməsinin həmin hüquqların sonradan əvvəlki formada real və səmərəli həyata keçirilməsini və ya tam və ekvivalent şəkildə bərpasını obyektiv olaraq çətinləşdirə və müəyyən hallarda mümkünsüz edə biləcəyini də nəzərə alsın.

Hörmətlə: Özəlləşdirmə Çekləri Qrupu”