“Allah istədiyinə qız, istədiyinə də oğlan uşağı verər.
Yaxud onlara oğlan və qız uşağı olmaqla hər ikisindən verər...”
(Şura surəsi, ayə 49-50)
Bu günü xatırlayan azdır
Dünyada bir-birinə tam bənzər insan tapmaq olduqca çətindir, bəlkə də, mümkünsüzdür. İstər zahirən, istəsə də daxili dünyalarına görə Adəm övladları fərqlənirlər. Amma onları birləşdirən məqamlar da kifayət qədərdir. Bunlardan biri də rəmzlərə olan həvəsdir. Məhz bundan irəli gəlir ki, təqvimin demək olar, bütün günləri hansısa hadisələrə, peşə sahiblərinə, əhalinin müəyyən təbəqələrinə bağlanıb.
Bu günlərin bəzilərindən planetin faktiki olaraq bütün sakinləri agahdırlar: 8 Mart Beynəlxalq Qadınlar günü, 1 Aprel Gülüş günü, 12 Aprel Kosmonavtika günü və s. Amma elələri də var ki, əslində, məşhur “həmkarları”ndan heç də geri qalmır, bəlkə, hələ daha da böyük diqqətə layiqdir, lakin çoxumuz o günləri yaşayır və heç bunun fərqində də olmuruq.
Belə günlərdən biri də oktyabrın 11-də qeyd olunur: Beynəlxalq Qızlar Günü. Və bu gün qızların, qadınların özəlliklərindən və problemlərindən söz açmağın əsl məqamıdır.
14 əsr keçib, amma...
Qız uşağı gələcəyin anasıdır. Vəssalam! Artıq bundan böyük epitet, bundan əzəmətli tərif ola bilməz. Bir bu, kifayət edir ki, qızları başımızın üstündə saxlayaq, onları göz bəbəyi kimi qoruyaq və Allahın bu nemətinə görə şükür edək.
Lakin bəşər övladı ta əzəldən zərif cinsə qarşı fərqli davranıb: onlar təqiblərə məruz qalıblar, istismar ediliblər, hətta dünyaya qız gəldikləri üçün bu dünyaya çox erkən vida ediblər. Müxtəlif formasiyalar bir-birini əvəz edib, bu haqsızlıqlar da zahirən dəyişsə də, məzmun etibarı ilə dəyişməz qalıb.
14 əsr əvvəl cahil ərəblər qız uşaqlarını doğulduqdan sonra diri-diri torpağa gömürdülər. Bu gün isə, 21-ci əsrin insanı, qız uşaqlarını heç dünyaya gəlməmiş, abort yolu ilə məhv edir. İndi bu məsələlər “mədəni” formada cəmiyyətə təqdim edilir – gender problemləri. Amma qeyd etdiyimiz kimi, mahiyyət eynidir. Bəzi müasirlərimiz 7-ci əsr bədəvi ərəbinin səviyyəsində qalmaqdadır.
Qanunlar gözəldir, lakin...
Gender problemləri mövzusu cəmiyyətlərin inkişafı üçün mühüm məsələlərdən biridir. Bütün dünyada bu məsələ müzakirə olunur, bu və ya digər dərəcədə diqqət mərkəzində olur. Azərbaycanda da qız uşaqlarının hüquqlarının qorunması və gender bərabərliyinin təmin edilməsi ölkənin əsas sosial prioritetlərindən biridir.
Son illərdə bu istiqamətdə bir sıra qanunvericilik və institusional tədbirlər görülüb. Dövlət orqanları, beynəlxalq təşkilatlar və vətəndaş cəmiyyəti qız uşaqlarının təhsil, sağlamlıq, sosial və iqtisadi hüquqlarını qorumaq və onlara bərabər imkanlar yaratmaq üçün fəal şəkildə çalışır.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası gender bərabərliyini təmin edir və qız uşaqlarının hüquqlarını qorumağa yönəlmiş xüsusi tədbirləri dəstəkləyir. 2006-cı ildə qəbul edilən "Gender bərabərliyinin təminatları haqqında" Qanun və "Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında" Qanun qız uşaqlarının hüquqlarının qorunması üçün əsas hüquqi bazanı təşkil edir. Bu qanunlar ailədaxili zorakılığın qarşısının alınması və qızların sosial həyatdakı iştirakının genişləndirilməsi məqsədi daşıyır.
Amma nə yazıq ki, belə gözəl qanunlar bəzən praktikada qızların və qadınların hüquqlarının qorunmasına yardım edə bilmir. Xəbər saytlarının lentlərində mütəmadi olaraq qızların və ya qadınların vəhşicəsinə döyülmələri və ya hətta öldürülmələri barədə oxuyur, məyus olur və...
Heç nəyin dəyişmədiyini etiraf edirik. Əlbəttə, etiraf edək ki, Azərbaycanda qadın sığınacaqlarının sayı artır və zorakılığa qarşı müdafiə mexanizmləri yaradılır. Amma elə sığınacaqlar şəbəkəsinin genişlənməsi də bir çox mətləblərdən, bu sahədə vəziyyətin qeyri-qənaətbəxş olmasından xəbər verir.
Savadsız ana, savadsız övlad
Azərbaycan hökuməti qız uşaqlarının təhsilə bərabər çıxışını təmin etmək üçün də müxtəlif proqramlar həyata keçirir. Qız uşaqlarının məktəbə davamiyyətini artırmaq məqsədilə kənd və ucqar ərazilərdə maarifləndirici layihələr icra olunur. Təhsildən erkən uzaqlaşdırılan qızların təhsilini davam etdirməsi üçün xüsusi dəstək proqramları mövcuddur. Bu proqramlar həm də erkən nikahların qarşısını almağa yönəlib.
Amma və lakin! Kənd yerlərində qız uşaqlarının təhsil hüquqlarına zidd olaraq onların erkən yaşda məktəbdən uzaqlaşdırılması geniş yayılmış problemdir. Qızların təhsilini davam etdirmək yerinə, ev işlərinə kömək etməsi və ya erkən nikah kimi ənənəvi rol modellərinə uyğun həyat tərzi tətbiq olunur. Nəticədə, bir çox qız uşağı yetərli təhsil ala bilmir və bu, onların gələcək iş imkanlarını və iqtisadi müstəqilliyini məhdudlaşdırır. Digər tərəfdən, “savadsız ana savadsız övlad deməkdir” deyimini xatırlamaq yerinə düşərdi.
Qızların erkən nikahları isə tez-tez erkən yaşda ana olmağa gətirib çıxarır. Erkən ana olmaq qız uşaqlarının fiziki və psixoloji sağlamlığına mənfi təsir göstərir, onları həyat boyu ciddi çətinliklərlə üz-üzə qoyur. Bəzən isə, bunu etiraf etmək nə qədər üzücü olsa da, yetkinlik yaşına çatmayan qızlar doğuş zamanı həyatlarını itirirlər.
Həm qızları öldürürük, həm də gələcəyimizi
Və bu mövzuda danışırıqsa, mütləq selektiv abortlara da toxunmalıyıq. Cəmiyyətin bu mərəzinin kökündə dərin ictimai, iqtisadi və mədəni faktorlar dayanır. Bir çox ailələr, xüsusilə kənd yerlərində, oğlan uşaqlarını iqtisadi yükün daşıyıcısı və ailə varisinin davamçısı kimi görür. Bu da ailələr arasında oğlan uşaqlarına üstünlük vermə praktikasına səbəb olur. Nəticədə, qız uşağı olacağını öyrənən bəzi valideynlər abortu seçirlər.
Sözsüz ki, patriarxal ənənələr də bu məsələdə mühüm rol oynayır. Tarixən Azərbaycanda ailənin ənənəvi modelində oğlan uşaqları daha çox dəyərli hesab edilib. Onlar nəinki ailə adının davamçısı, həm də yaşlı valideynlərə baxacaq şəxslər kimi qəbul olunublar. Bu mədəni kodlar ailələrə təzyiq göstərərək qız uşaqlarına qarşı mənfi münasibətin formalaşmasına səbəb olub.
Mənəviyyat məsələlərini bir kənara qoysaq belə, selektiv abortların cəmiyyətə ciddi problemlər yaratdığını söyləməliyik. Belə ki, kütləvi surətdə bu cür davranış demoqrafik problemlərə səbəb olur. Bir çox araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda gender nisbəti qız uşaqlarının ziyanına kəskin şəkildə pozulub. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı və digər beynəlxalq təşkilatların hesabatlarına əsasən, Azərbaycanda doğuşda gender balansının pozulması geniş yayılıb. Bu tendensiya cəmiyyətin gələcəyi üçün ciddi sosial problemlər doğurur.
Əgər bu təmayül davam edərsə, gələcəkdə kişi və qadınlar arasında nisbət bərabərsizliyi daha da artacaq, bu isə ailə qurmaq üçün kifayət qədər qadın namizədin olmaması ilə nəticələnə bilər. Bu cür bərabərsizlik, cəmiyyətin sosial strukturlarına mənfi təsir göstərərək ailə qurma ənənələrinə, nikah bazarına və gender rollarına ciddi təsirlər edə bilər.
Bu vəziyyətdə gənc kişilər arasında evlilik yaşı uzadılacaq, cəmiyyətdə müxtəlif sosial gərginliklər yarana biləcək. Bir sözlə: selektiv abort zamanı yalnız qız uşaqları deyil, məmləkətin bütün gələcəyi məhv edilir - tədricən və səssizcə.
P.S. Sonda isə... İstərdik bu yazını bədbin notlarla bitirməyək. Nə qədər də olmasa, bu gün onların – qız övladlarımızın günüdür. İstərdik ki, indiyə qədər onların adı ilə yanaşı çəkilən bütün problemlər (bəzilərinə yuxarıda nəzər saldıq) tarixin zibilliyinə gömülsün. Və artıq sabahdan bu problemləri yalnız tarixin atavizmləri kimi xatırlayaq.