Ekspert: “Hazırkı mənzərə daha çox Ermənistanın maraqlarına uyğundur”
Ermənistan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin (MTX) Azərbaycanla sərhəddə üç sərhəd-keçid məntəqəsinin yaradılması ilə bağlı yeni layihəsi Ermənistanda geniş müzakirəyə çıxarılıb. Layihə Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın hökumətin iclasında açıqlanan göstərişi ilə əlaqədar hazırlanıb.
“E-draft.am” hüquqi aktlar portalında yerləşdirilmiş sənədə əsasən, söhbət aşağıdakı avtomobil keçid məntəqələrindən gedir:
"Sotk" ("Kəlbəcər") - Geqarkunik rayonu, Sotk icmasından ER dövlət sərhədində M11 avtomobil yoluna qədər (Kəlbəcər rayonu);
"Yerasx" ("Sədərək") - Ararat rayonu, Yerasx icması (Naxçıvan MR Sədərək rayonu, Sədərək kəndi);
"Qaraundj" ("Eyvazlı") - Sünik rayonu, Qaraundj icmasından təqribən 7,5 km cənubdan cənub-şərqdən M2 şossesinə qədər (Qubadlı rayonu, Eyvazlı kəndi).
2022-ci il avqustun 4-də hökumətin iclasında Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Azərbaycanın qərbi ilə Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən kommunikasiyanı təmin etməyə hazır olduğunu bəyan edib. O, Ermənistan qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada bu marşrutun təhlükəsizliyinə zəmanət verib.
Layihədə, həmçinin, bildirilir ki, Ermənistan MTX-nin direktoru qərar qüvvəyə mindikdən sonra iki həftə müddətində insanların, malların və nəqliyyat vasitələrinin nəzarət-buraxılış məntəqələrindən keçirilməsi ilə bağlı təhlükəsizliyin təmin edilməsini tənzimləyən hüquqi aktın qəbulunu təmin etməlidir.
“Sərhəd buraxılış məntəqəsi istifadəyə verildikdən sonra təhlükəsizlik tədbirləri təmin edilməklə, insanlar, mallar və nəqliyyat vasitələri dövlət sərhədindən keçiriləcək”, - deyə qərar layihəsində qeyd olunub.
Qərarın hökumətin avqustun 25-də keçiriləcək növbəti iclasında qəbul ediləcəyi planlaşdırılır. Keçid məntəqəsi tikinti işləri və avadanlıqların quraşdırılması başa çatdıqdan sonra ertəsi gün işə başlayacaq. Layihə sentyabrın 2-dək Ermənistanda ictimai müzakirəyə açıqdır.
Qarşımızda hansı mənzərə yaranır? Doğrudanmı, Ermənistan Azərbaycanla birdən-birə üç yol-nəqliyyat istiqaməti açmağa hazırdır? Əgər belədirsə, o zaman Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin hazırkı vəziyyətini nəzərə alaraq, hələlik bu marşrutlardan ölkəmiz Naxçıvan muxtariyyəti ilə, onun vasitəsilə isə Türkiyə ilə yük və sərnişin əlaqəsi üçün istifadə edə bilər. Amma bütün bunlar o zaman baş verər ki, bizim maşınlarımız Ermənistan ərazisindən keçərkən müvafiq təhlükəsizlik səviyyəsi təmin olunsun.
O da maraqlıdır ki, Ermənistan öz növbəsində nəyə ümid edir? Görünən odur ki, o, Azərbaycan ərazisindən Rusiya və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə yol əlaqəsi yarada biləcək.
Bütün bunlar əla olardı, amma bu gün bu planlar nə dərəcədə həyata keçirilə bilər? İndiki kifayət qədər gərgin münasibətlərdə onlar bir az fantastik görünmürmü?
Bəs, hər şey qaydasında olsa, sərhədin bu üç hissəsindən nəqliyyatın açılmasından Ermənistan və Azərbaycan nə qazanacaq?
Mövzunu AYNA-ya nəqliyyat-logistika üzrə ekspert Rauf Ağamirzəyev şərh edib:
“İrəvan Kəlbəcər, Qubadlı və Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək rayonundan sərhəd-keçid məntəqələrinin açılmasını təklif edir ki, bu da Ermənistan ərazisindən keçməklə Kəlbəcər rayonunu Sədərəklə, Qubadlı rayonunu Sədərəklə birləşdirməyə imkan verəcək. Amma diqqətlə baxsaq, bu, ilk növbədə Ermənistana Qarabağa, Naxçıvan vasitəsilə isə İrana əlavə çıxışlar əldə etmək imkanı verəcək.
Kəlbəcər rayonu Ermənistanla həmsərhəddir, qismən də Qarabağ Ağdərəsinə gedən magistral yola çıxır. Ağdərə-Kəlbəcər R29 Bərdə-İstisu yolunun bir hissəsidir və onun müəyyən hissəsi RSK-nın (Rusiya Sülhməramlı Kontingenti) nəzarətindədir.
Murovdağ silsiləsi altında avtomobil tuneli layihələndirilib və tikilir, lakin tikintisi hələ başa çatmayıb. Ona görə də bu variant, məncə, hələ real deyil.
Eyvazlaya gəlincə, burada yaxınlıqda yerləşən Biçənək aşırımından keçən marşrut üzrə varianta yenidən baxmaq olardı. Bu qısa yol Naxçıvana çıxış verir. Amma təqdim olunan erməni sənədində bu keçid göstərilməyib. Bundan əlavə, dağlıq ərazinin, aşırımın olduğunu nəzərə alsaq, düşünürəm ki, orada elə də ciddi yükdaşıma olmayacaq.
Digər məsələ ondan ibarətdir ki, bütün bu yollar Ermənistanın mərkəzi hissəsindən keçir, cənub hissəsində isə onların yalnız bir marşrutu var - Sisiandan Qorisə. Bəs onlar trafiki necə bölüşəcəklər? Axı ermənilər artıq bu cənub marşrutu ilə həm cənuba – İrana, həm də şərqə – Qarabağa gedirlər. Beləliklə, burada çoxlu açıq suallar var.
Bundan əlavə, Yerasxdan baxsanız, burada təkcə yol yox, köhnə dəmir yolu da var. Ötən gün Ermənistan tərəfinin Gürcüstana onun ərazisindən multimodal marşrut yaratmağı təklif etdiyi barədə məlumat yayılıb, çünki onların yüksək dağlıq sərhəddə yerləşən Yuxarı Lars keçid məntəqəsində tıxac yaranıb. Daha ətraflı desək, ermənilər Rusiyanın Kavkaz limanından (Kerçlə üzbəüz yerləşir) Gürcüstanın Poti limanına, oradan isə dəmir yolu ilə Ermənistana, Yerasx-Sədərəkə marşrut yaratmağı təklif edirlər.
Hər şeyi bir-birinə bağlasaq, o zaman İran körfəzi ilə Qara dənizi birləşdirmək planını görürük. Çünki ermənilər Yerasxda sərhəd-keçid məntəqəsi qursalar, o zaman Naxçıvan muxtariyyətinə və İrana yol açılacaq. Bizim orada Ermənistanla sərhəddən İranla sərhədə qədər dəmir yolu və avtomobil yolu ilə (Yerasxdan Culfa stansiyasına qədər dəmir yolu ilə 133 km, avtomobil yolu ilə isə 123 km) hazır marşrutlarımız var.
Və bir sual olmasaydı, hər şey yaxşı olardı: bəs Azərbaycanın bütün bunlarda marağı nədir? Azərbaycan regionda bütün nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının tərəfdarıdır, lakin onun prioriteti hələ Ermənistanın planlarında olmayan Zəngəzur dəhlizidir.
Yəni, qarşı tərəf nəqliyyat əlaqəsi üçün yalnız sərhədin Azərbaycanın deyil, əsasən Ermənistanın maraqlarına cavab verən hissələrini açmağa hazırdır. Yox, bütün bunlar reallaşsa, hər şey yaxşı olacaq. Amma eyni zamanda, paralel olaraq Azərbaycanın maraqları da nəzərə alınmalıdır.
Bu, o qədər də sadə məsələ deyil. Sərhəd-keçid məntəqələrinin açılması özlüyündə yaxşıdır, amma burada İrəvan sanki natamam məlumat verir. Əgər onlar hər şeyi zamana və tərəflərin maraqlarına görə bölsəydilər - birinci mərhələdə biz bu məqamları tətbiq etdik - ikinci mərhələdə başqalarını, onda hər şey daha aydın görünərdi. Və hazırda təqdim olunan mənzərə daha çox Ermənistanın maraqlarına uyğundur”.