İstifadə edilməmiş çeklərin əvəzində vətəndaşlara hansı hüquqlar və ya kompensasiya verilib?
Əgər özəlləşdirmə çeklərinin qüvvədən düşməsi dövlətin və Prezidentin açıq, sistemli məqsədi olsaydı, ən hüquqi və şəffaf yol çeklərdən doğan hüquqları qanunla tənzimləmək, vətəndaşlara rəsmi izahat vermək və nəticələri müəyyənləşdirmək olardı. Əlbəttə, bir mühüm fərqi əvvəlcədən qeyd etmək lazımdır: qanunun ləğv edilməməsi avtomatik şəkildə Prezidentin məsələdən xəbərsiz olduğunu və ya heç bir dövlət məmurunun marağının mövcud olmadığını sübut etmir. Buna baxmayaraq, mövcud vəziyyətin hüquqi və institusional məntiqi bu ehtimalınızı müəyyən qədər gücləndirir.
- Qanunun ləğv edilməməsi nəyi göstərə bilər?
Bu fakt müxtəlif ehtimallara işarə edə bilər. Bunları sübut edilmiş fakt kimi deyil, institusional təhlil kimi təqdim etmək lazımdır.
Birinci ehtimal: məsələ siyasi rəhbərliyə - cənab Prezident İlham Əliyevə tam hüquqi mahiyyəti ilə təqdim edilməyib
Mümkündür ki, çeklərin məsələsi yuxarı rəhbərliyə:
- “artıq başa çatmış özəlləşdirmə mərhələsi”;
- “köhnə və dövriyyədən çıxmış kağızlar”;
- “əhalinin əlində qalan əhəmiyyətsiz sənədlər”
kimi təqdim edilib.
Bu halda rəhbərliyə çeklərin arxasında qanunla yaradılmış əmlak hüququnun, inflyasiyadan qorunan ekvivalent anlayışının və dövlət əmlakı ilə təminat vədinin olduğu tam göstərilməmiş ola bilər.
İkinci ehtimal: inzibati orqanlar problemi hüquqi deyil, texniki məsələ hesab ediblər
İcra qurumları “istifadə müddəti bitib” arqumentini qəbul edərək belə düşünə bilərlər ki, müddət bitdikdən sonra ayrıca qanunla hüququ ləğv etməyə ehtiyac yoxdur. Lakin burada ciddi hüquqi problem meydana çıxır: ödəniş vasitəsi kimi istifadənin dayandırılması ilə çekin yaratdığı əmlak hüququnun tamamilə yox olması eyni şey deyil.
Bir özəlləşdirmə çekindən müəyyən tarixdə istifadə olunmaması onun əsasında yaranmış bütün əmlak tələblərinin avtomatik yox olması demək olmadığı kimi, çekin auksionda istifadəsinin dayandırılması da onun hüquqi mahiyyətinin ayrıca araşdırılmasını tələb edir.
Üçüncü ehtimal: məsuliyyətin bölünməsi və qərarsızlıq
Bu məsələ bir neçə quruma toxunur:
- Milli Məclis;
- Prezident Administrasiyası;
- Əmlak Məsələləri Dövlət Xidməti;
-Maliyyə Nazirliyi;
- İqtisadiyyat Nazirliyi;
- məhkəmələr;
- Konstitusiya Məhkəməsi.
Belə hallarda hər qurum digərinin qərarını gözləyir. Nəticədə heç kim problemi öz üzərinə götürmür, amma vətəndaşın hüququ faktiki olaraq istifadə olunmaz qalır.
Bu, dövlətin vahid və əvvəlcədən hazırlanmış siyasətindən çox, institusional passivlik və məsuliyyətdən yayınma görüntüsü yaradır.
Dördüncü ehtimal: bəzi iqtisadi maraqların mövcudluğu
Çeklərin etibarlılığının qəbul edilməsi gələcək özəlləşdirmələrə və dövlət əmlakının bölüşdürülməsinə təsir göstərə bilər. Əgər çeklər yenidən ödəniş vasitəsi kimi qəbul olunarsa, dövlət aktivlərinin bir hissəsinin vətəndaşların çekləri vasitəsilə özəlləşdirilməsi məsələsi ortaya çıxa bilər.
Bu isə:
- özəlləşdirmənin yalnız pul vəsaiti ilə aparılmasında maraqlı olan dairələrin;
- dövlət aktivlərini daha aşağı rəqabətlə əldə etmək istəyən şəxslərin;
- əvvəlki özəlləşdirmə proseslərinin araşdırılmasını istəməyən qurumların
maraqlarına uyğun gəlməyə bilər.
Lakin konkret şəxslərin və ya məmurların bu məqsədlə qanunu pozduğunu demək üçün ayrıca sənədlər, qərarlar, yazışmalar və maliyyə əlaqələri lazımdır. Hüquqi arqumenti gücləndirmək üçün sübutsuz şəkildə konkret şəxsləri ittiham etmək düzgün olmaz.
- Əgər dövlət açıq şəkildə çekləri ləğv etmək istəsəydi, nə etməli idi?
Hüquqi dövlət baxımından bir neçə mümkün yol var idi.
Birinci yol: qanunla ləğvetmə
Milli Məclis ayrıca qanun qəbul edərək:
- çeklərin hüquqi statusunu dəyişdirə;
- onların istifadə müddətini qəti şəkildə bitirə;
- istifadə olunmamış çeklərin taleyini müəyyənləşdirə;
-kompensasiya, əvəzləşdirmə və ya konversiya mexanizmi yarada bilərdi.
Belə bir qanun qəbul edilərkən onun Konstitusiyaya uyğunluğu, mülkiyyət hüququna müdaxilənin qanuni məqsədi və vətəndaşlara vurulan zərərin kompensasiyası ayrıca əsaslandırılmalı idi.
İkinci yol: çeklərin satın alınması və ya kompensasiyası
Dövlət deyə bilərdi ki, əvvəlki özəlləşdirmə modeli iqtisadi səbəblərlə davam etdirilə bilmir, lakin vətəndaşların qanuni gözləntiləri nəzərə alınaraq:
- çeklər dövlət tərəfindən müəyyən qiymətlə alınır;
- dövlət istiqrazlarına dəyişdirilir;
- gələcək özəlləşdirmələrdə istifadə edilir;
- yaxud digər əmlak hüququ ilə əvəz olunur.
Üçüncü yol: açıq siyasi və hüquqi izahat
Dövlət televiziyası, parlament müzakirələri və rəsmi mətbuat vasitəsilə vətəndaşlara izah edilməli idi:
- çeklər niyə yaradılmışdı;
- nə qədər çek istifadə edilmişdi;
- istifadə edilməmiş çeklərin sayı nə qədərdir;
- hansı dövlət əmlakı çeklərlə özəlləşdirilmişdi;
- çeklərin hüquqi taleyi niyə dəyişdirilir;
- vətəndaşların əmlak mənafeyi necə qorunacaq.
Əgər bu, dövlətin açıq və müdafiə edilə bilən siyasəti olsaydı, məsələ hüquqi və ictimai baxımdan gizli, qeyri-müəyyən və ziddiyyətli saxlanılmazdı.
- Problemin əsas ziddiyyəti nədir?
Özəlləşdirmə çekləri adi kağız və ya sosial yardım sənədi kimi yaradılmayıb. Qanunvericilikdə dövlət özəlləşdirmə payı dörd çekdən ibarət özəlləşdirmə aləti kimi müəyyənləşdirilmiş və dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəniş vasitəsi kimi nəzərdə tutulmuşdur.
1995-ci il Qanunla qəbul olunmuş Dövlət Proqramında çeklərin qiymətli kağız xarakteri, onların vətəndaşlara dövlət əmlakından pay əldə etmək məqsədilə verilməsi və maddi ekvivalentinin inflyasiyadan qorunması ideyası təsbit edilmişdi. Həmin proqram daha sonra 2000-ci il tarixli “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunla əlaqəli hüquqi sistemə daxil olmuşdur və bu Qanunun 10-cu maddəsi ilə çeklərdən özəlləşdirmə zamanı müddətsiz ödəniş vasitəsi kimi tənzimlənir.
Digər tərəfdən, 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Prezident Fərmanı çeklərdən özəlləşdirmə zamanı ödəniş vasitəsi kimi istifadə müddətini 1 yanvar 2011-ci ilədək müəyyənləşdirmişdir.
Beləliklə, əsas məsələ budur:
Qanunla yaradılmış əmlak xarakterli hüquq qanunla açıq şəkildə ləğv edilmədiyi halda, aşağı hüquqi qüvvəli akt və inzibati təcrübə vasitəsilə faktiki olaraq istifadəsiz vəziyyətə salına bilərmi?
Bu, sadəcə iqtisadi və ya siyasi məsələ deyil. Bu, normativ hüquqi aktların iyerarxiyası, mülkiyyət hüququ, hüquqi müəyyənlik və dövlətin vətəndaşa verdiyi qanuni vədin qorunması məsələsidir.
Konstitusiyanın 29-cu maddəsi mülkiyyət hüququnu tanıyır və qoruyur; 149-cu maddə isə normativ hüquqi aktların hüquqi qüvvəsi və onların daha yüksək hüquqi qüvvəli aktlara uyğunluğu prinsipini müəyyənləşdirir. Normativ hüquqi aktların hüquqi qüvvəsinin Konstitusiya və aktların iyerarxiyası əsasında müəyyənləşdirilməsi “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Konstitusiya Qanununda da təsbit edilir.
- Niyə qanunun ləğvi iqtisadi maraqları olanlar üçün riskli ola bilərdi?
Qanunun açıq şəkildə dəyişdirilməsi və ya çek hüquqlarının ləğv edilməsi bir sıra sualları avtomatik gündəmə gətirərdi:
- Vətəndaşlara verilmiş əmlak payı hansı hüquqi əsasla geri alınır?
- Dövlət əmlakı ilə təmin edilən çeklərin əvəzi niyə verilmir?
- İstifadə olunmamış çeklərin sayı nə qədərdir?
- Bu çeklərə uyğun dövlət əmlakı harada qaldı?
- Həmin əmlak başqa üsullarla kimlərə verildi?
- Vətəndaşların qanuni gözləntisi niyə kompensasiya edilmədi?
- Qanunun geriyə qüvvəsi və mülkiyyət hüququ necə qorunacaq?
Buna görə də qanunun açıq dəyişdirilməsi ictimai, hüquqi və maliyyə məsuliyyəti yarada bilərdi. Məsələnin fərman və inzibati praktika səviyyəsində saxlanılması isə uzun müddət onun ictimai müzakirədən kənarda qalmasına imkan vermiş ola bilər.
Bu, problemin ən mühüm tərəflərindən biridir:
Çeklərə dair qanuni hüquq açıq şəkildə ləğv edilməyib, amma həmin hüququn həyata keçirilməsi üçün dövlət mexanizmi bağlanıb.
Belə vəziyyəti “hüququn formal saxlanılması, lakin onun məzmununun faktiki boşaldılması” kimi xarakterizə etmək olar.
- Prezidentin marağı baxımından məsələ
Dövlət başçısının konstitusion marağı hər hansı ayrı-ayrı məmurun və ya qurumun inzibati marağı ilə eyni deyil.
Prezidentin institusional marağı aşağıdakılardır:
- Konstitusiyanın aliliyinin qorunması;
- qanunların icra edilməsi;
- vətəndaşın dövlətə inamının saxlanılması;
- Heydər Əliyev dövründə qəbul edilmiş dövlət proqramlarının hüquqi nəticələrinin aydınlaşdırılması;
- dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində şəffaflığın təmin edilməsi;
- beynəlxalq məhkəmələrdə dövlətin məsuliyyət riskinin azaldılması.
Bu baxımdan çek sahiblərinin hüquqlarının ədalətli həlli Prezidentin dövlətçilik marağına zidd deyil. Əksinə, qanunla verilmiş hüququn bərpası və ya ədalətli kompensasiya dövlətin nüfuzunu gücləndirə bilər.
Hesab etmirik ki, özəlləşdirmə çekləri probleminin həll edilməməsi Azərbaycan dövlətinin və ya Prezidentin strateji marağından irəli gəlir. Əksinə, ehtimal edirik ki, məsələ uzun illər ərzində aidiyyəti qurumlar tərəfindən dövlət rəhbərliyinə tam hüquqi, iqtisadi və sosial mahiyyəti ilə təqdim edilməmiş, problem “istifadə müddəti bitmiş çeklər” kimi sadələşdirilmişdir.
Bu, həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan məsuliyyətsizlikdir və izah tələb edən güclü mövqedir.
- Məntiqi arqumentlərin ən güclü forması
Məntiqi ardıcıllıqla qurmaq olar:
- Dövlət vətəndaşa qanunla əmlak payı verib.
- Həmin pay dövlət əmlakı ilə təmin edilmiş qiymətli kağız formasında olub.
- Qanunla yaradılan hüquq ayrıca qanunla açıq şəkildə ləğv edilməyib.
- Vətəndaşa nə əmlak, nə də ekvivalent kompensasiya verilib.
- Buna baxmayaraq, çeklərin ödəniş vasitəsi kimi istifadəsi fərman və inzibati təcrübə ilə dayandırılıb.
- Dövlət vətəndaşlara bu hüququn taleyi barədə hərtərəfli hesabat verməyib.
- Deməli, məsələ tam və şəffaf dövlət siyasətindən çox, hüquqi boşluq, inzibati maneə, institusional məsuliyyətsizlik və ola bilsin ki, ayrı-ayrı maraqlar nəticəsində yaranıb.
- Bu səbəbdən problemin Prezident səviyyəsində yenidən, tam hüquqi sənədlər əsasında araşdırılması dövlətçilik marağına uyğundur.
Yekun
Hüquqi və məntiqi qiymətləndirməyə görə, özəlləşdirmə çekləri problemi dövlətçilik marağının təbii nəticəsi kimi görünmür. Dövlətçilik marağı qanunun aliliyini, mülkiyyət hüququnun qorunmasını, vətəndaşa verilmiş hüquqi vədin yerinə yetirilməsini və dövlət orqanlarının məsuliyyətini tələb edir.
Mövcud vəziyyət daha çox belə görünür:
- qanunla yaradılmış hüquq formal olaraq tam aradan qaldırılmayıb;
- fərman və inzibati praktika ilə onun əsas istifadə mexanizmi bağlanıb;
- qanunla fərman arasındakı mümkün ziddiyyət uzun müddət həll edilməyib;
- aidiyyəti orqanlar vətəndaşlara tam hüquqi və iqtisadi hesabat verməyiblər;
- məsələ dövlət rəhbərliyinə birtərəfli və sadələşdirilmiş məlumatlarla təqdim edilmiş ola bilər.
Qanunla vətəndaşa verilmiş, dövlət əmlakı ilə təmin edilmiş özəlləşdirmə payı hansı qanunla ləğv edilmiş, hansı aktla onun əmlak dəyəri sıfıra endirilmiş və istifadə edilməmiş çeklərin əvəzində vətəndaşa hansı hüquq və ya kompensasiya verilmişdir?
Bu suala əsaslandırılmış cavab verilmədikcə, özəlləşdirmə çekləri məsələsini hüquqi baxımdan bağlanmış hesab etmək olmaz.