Video zəng nə qədər rahat olsa da, yenə də nahar süfrəsi arxasında adi ailə söhbətini əvəz edə bilməz
Azərbaycanda yaşlı valideynlərə qayğı göstərmək ənənəvi olaraq ailə məsuliyyətindən daha çox, həm də ən vacib əxlaqi prinsiplərdən biri olub. Ana və atalara qayğı göstərmək yetkinlik həyatının təbii bir hissəsi kimi qəbul edilirdi: uşaqlardan hansınınsa yaxınlıqda olması, ev işlərində kömək etməsi, valideynlərini həkim müayinələrinə müşayiət etməsi, onlara maddi dəstək olması və yaş onların müstəqilliyini məhdudlaşdırmağa başlayanda sadəcə orada olması gözlənilirdi. Lakin cəmiyyət dəyişir və bununla yanaşı, nəsillər arasındakı məsafə də dəyişir. Gənclər məhəllələrindən Bakıya köçür, başqa şəhərlərə və ölkələrə işləmək üçün gedir, öz ailələrini qurur, karyera qurur, kreditləri ödəyir və mənzil problemlərini həll edirlər. Bu vaxt valideynlər bəzən yüzlərlə və ya minlərlə kilometr uzaqlıqda, uşaqlarından uzaqda, evlərində qalırlar. Beləliklə, sevgi və məsuliyyətin eyni qaldığı, lakin gündəlik olaraq birlikdə olmaq qabiliyyətinin getdikcə çətinləşdiyi yeni bir ailə reallığı yaranır.
Bu məsələ xüsusilə vacibdir, çünki əhalinin qocalması tədricən təkcə tibbi və ya pensiya məsələsinə deyil, həm də sosial məsələyə çevrilir. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 1 yanvar 2026-cı il tarixinə ölkədə təxminən 1,099 milyon təqaüdçü var idi ki, bu da əhalinin 10,7 faizini təşkil edirdi. Orta aylıq pensiya 541,6 manata çatdı. Bu rəqəmlərin arxasında milyonlarla ailə hekayəsi dayanır: bəziləri uşaqları və nəvələri ilə yaşayır, bəziləri ev təsərrüfatını müstəqil şəkildə idarə etməyə davam edir, bəziləri başqa şəhərdə yaşayan uşaqlardan kömək alır, digərləri isə çoxdan köçmüş oğul və ya qızından demək olar ki, hər gün telefon zəngi gözləyir. Buna görə də, qocalıq məsələsini yalnız pensiyanın ölçüsü ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Yaşlı bir insanın təkcə dolanışıq vasitəsi deyil, həm də təhlükəsizlik, əlaqə, ehtiyac duyulmaq və kritik anda kömək etmək üçün kiminsə yanında olacağına inam hissi lazımdır.
Ona görə də müasir Azərbaycan ailəsi çətin bir paradoksla üzləşir. Gənc oğlan ailəsinin xatirinə gedə bilər: daha yüksək maaşlı bir iş tapmaq, valideynlərinə maddi dəstək olmaq, ev almaq, tibbi müalicə xərclərini ödəmək və ya uşaqlarının təhsilini təmin etmək. Lakin eyni gediş onu fiziki olaraq anası və atasından ayırır. Pul köçürmə yolu ilə göndərilə bilər, dərmanlar onlayn sifariş edilə bilər, kommunal xərclər uzaqdan ödənilə bilər, ərzaq çatdırıla bilər. Lakin telefon bağlantısı yaxınlıqdakı bir insanın yerini tuta bilməz. Valideyn gecə xəstələnərsə, həkimin qapısını uzaqdan açmaq mümkün deyil, səsindəki hər dəyişikliyi hiss etmək mümkün deyil və video zəng nə qədər rahat olsa da, yenə də nahar süfrəsi arxasında adi ailə söhbətini əvəz edə bilməz. Buna görə də, bu gün getdikcə daha çox sual ortaya çıxır: qayğı nədən ibarətdir - maddi yardım, daimi telefon zəngləri, müntəzəm görüşlər, yoxsa eyni dam altında birlikdə yaşamaq?
Lakin bu məsələni gənclərin günahlandırma nöqtəsinə çevirmək düzgün olmazdı. "Uşaqlar valideynlərini tərk edib" ifadəsi real həyat üçün çox vaxt sadə səslənir. Gənc insan doğma bölgələrində uyğun iş olmadığı üçün Bakıda işləyə bilər. Onlar xaricdə ola bilərlər, çünki oradakı gəlirləri ailələrinə daha çox töhfə verməyə imkan verir. Onlar müstəqil yaşaya bilərlər, çünki öz ailələri və uşaqları ayrı mənzil tələb edir. Üstəlik, bəzən uşaqlarını getməyə və gələcək qurmağa inandıranlar valideynlərin özləri olur: "Sən işləməlisən, biz bunun öhdəsindən gələ bilərik". Bu ifadə çox vaxt valideyn sevgisini, yük olmamaq istəyini və uşaqlarına daha yaxşı həyat yaşamaq imkanı vermək istəyini göstərir. Bu, paradoksal bir vəziyyət yaradır: valideynlər özləri köməyə ehtiyac duyduqları zaman belə, yetkin uşaqlarını günahkarlıq hisslərindən qorumağa davam edirlər.
Maddi və emosional dəstək arasındakı fərq xüsusilə ağrılıdır. Valideynlər uşaqlarından müntəzəm olaraq pul, yemək, dərman və digər zəruri şeylər ala bilərlər, lakin yenə də özlərini tənha hiss edə bilərlər. Əksinə, yetkin oğul və ya qız valideynləri ilə eyni şəhərdə yaşaya bilər, lakin nadir hallarda görüşə bilər, daim söhbətləri təxirə sala, işi və vaxt çatışmazlığını bəhanə gətirə bilər. Bu mənada, nəsillər arasındakı məsafə kilometrlərlə ölçülmür. Bəzən bir insan xaricdə olur və hər axşam anası ilə telefonla danışır, onun rifahını yoxlayır, dərmanlarını izləyir və aylıq olaraq ziyarət edir. Bəzən isə oğul qonşu məhəllədə yaşayır, amma valideyn onu həftələrlə görmür. Ona görə də müasir ailələr varlıq anlayışını yenidən müəyyənləşdirməyə məcburdurlar.
Yaşlı qadınların vəziyyəti xüsusi diqqətçəkəndir. Bir çox Azərbaycan ailələrində qadınlar onilliklərdir ki, ailə həyatının mərkəzi olublar: uşaq böyütmək, ərlərinə dəstək olmaq, ev işlərini idarə etmək, qonaqları qəbul etmək və qohumlara kömək etmək. Uşaqlar böyüdükcə və köçdükcə onların ənənəvi sosial rolu tədricən dəyişir. Həyat yoldaşının ölümündən və ya təqaüdə çıxdıqdan sonra onların sosial dairəsi daha da kiçilə bilər. Bir vaxtlar uşaqların, nəvələrin və qohumların səsləri ilə dolu olan ev xeyli sakitləşib. Buna görə də, qocalıq problemi yalnız maddi təminat məsələsi deyil. Bu, həm də cəmiyyətin yaşlı insanların sosial aktivliyini necə qoruya bilməsi məsələsidir ki, onlar təqaüdə çıxdıqdan sonra rollarının bitdiyini hiss etməsinlər.
Qeyd etmək vacibdir ki, Azərbaycanın dövlət sosial müdafiə sistemi qohumlarının gündəlik yardımına etibar edə bilməyən insanlara dəstəyini tədricən genişləndirir. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ildə 3200-dən çox insan evdə qulluq xidmətləri alıb ki, onlardan təxminən 3000-i yaşlı olub. Sosial işçilər həftədə iki dəfə tənha yaşlı vətəndaşları ziyarət edərək ev işlərində, zəruri əşyaların alınmasında və digər ehtiyaclarda kömək ediblər. Bu gün sistem həmçinin sosial, psixoloji və hüquqi yardım göstərir və bu xidmətlər əmək qabiliyyətli qohumları ilə yaşamayan tənha yaşlı insanlara və yaşlı həyat yoldaşlarına da göstərilə bilər. Bu, vacib bir siqnaldır: dövlət tədricən müasir cəmiyyətdə yaşlılara qayğının yalnız şəxsi ailə məsələsi olaraq qala bilməyəcəyini qəbul edir.
Lakin dövlət yardımı ailənin əvəzedicisi kimi qəbul edilməməlidir. Dövlət sosial işçi, tibbi və ya məişət dəstəyi göstərə və ləyaqətli bir həyat üçün şərait yarada bilər, lakin axşam anasının yanına gələn oğul və ya atası ilə bir fincan çay süfrəsi arxasında söhbət edən qızı əvəz edə bilməz. Buna görə də, məsələ ailə ilə dövlət arasında seçim deyil, ikisinin bir-birini tamamladığı bir sistemin yaradılması olmalıdır. Uşaqlar uzaqdadırsa, sosial xidmətlər gündəlik məsələlərdə kömək edə bilər. Bir insanın tibbi dəstəyə ehtiyacı varsa, müvafiq səhiyyə sisteminə çıxışı olmalıdır. Tənhalıq problemdirsə, yaşlıların icma həyatının bir hissəsi olaraq qalmasına imkan verən sosial və mədəni proqramlara ehtiyac var.
Bu baxımdan, yaşlılara "asılı şəxslər" kimi baxmaqdan yaşlı nəsli cəmiyyətin tam hüquqlu bir hissəsi kimi anlamağa keçid xüsusilə vacibdir. Yaşlı insan sadəcə köməyə ehtiyacı olan biri deyil. Onların geniş həyat təcrübəsi, peşəkar bilikləri və ailəsi, şəhəri və ölkəsi haqqında xatirələri var. Məhz buna görə də aktiv yaşlanma proqramları pensiya ödənişlərindən heç də az vacib deyil. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi qeyd edir ki, Azərbaycanda aktiv və sağlam yaşlanmaya yönəlmiş təşəbbüslər həyata keçirilir və sosial xidmətlər yaşlılara təkcə gündəlik dəstək deyil, həm də sosial-psixoloji, hüquqi və mədəni dəstək verir. Cəmiyyətin vəzifəsi sadəcə yaşlıların mövcudluğunu təmin etmək deyil, həm də onların ünsiyyət qurmaq, qərar qəbul etmək, sevimli fəaliyyətləri ilə məşğul olmaq və dəyərli olduqlarını hiss etmək qabiliyyətlərini qorumaqdır.
Eyni zamanda, Bakı ilə ölkənin böyük şəhərləri və bölgələri arasındakı fərqlər də getdikcə daha çox nəzərə çarpa bilər. Kiçik bir şəhərdə yaşlı bir insanın çox vaxt yaxınlıqda qohumları, qonşuları və on illərdir tanıdığı insanlar olur. Böyük şəhərlərdə isə vəziyyət tamamilə fərqli ola bilər: ətrafda minlərlə insan var, amma demək olar ki, sosial əlaqə yoxdur. Bir insan mənzil binasında tək yaşaya, hər gün liftdə qonşularını görə bilər və problem yarandıqda zəng edəcək heç kimi ola bilməz. Ona görə də urbanizasiya və daxili miqrasiya təkcə əmək bazarını və mənzil məsələlərini deyil, həm də ailə dəstəyinin strukturunu tədricən dəyişir. Gənclər bölgələri tərk etdikdə, aktiv işçi qüvvəsinin əhəmiyyətli bir hissəsi onlarla birlikdə köç edir və qalan əhalinin yaş strukturu tədricən dəyişə bilər.
Bu hekayənin ən çətin hissəsi ənənə ilə yeni reallıq arasında tarazlıq tapmaqdır. Valideynlərə hörmət ənənəsi sadəcə iqtisadiyyatın dəyişməsi səbəbindən yox olmamalıdır. Lakin hər bir gəncin şəraitdən asılı olmayaraq, valideynləri ilə yaşamasını tələb etmək ədalətsiz olardı. Yetkinlərin öz ailələrini, karyeralarını və həyatlarını qurmaq hüququ var. Valideynlərin qayğı və hörmət hüququ var. Ona görə də, müasir ailə modeli yeni yaxınlıq formaları axtarmalıdır: müntəzəm görüşlər, gündəlik əlaqə, ortaq qərar qəbuletmə, tibbi yardım, maliyyə dəstəyi, nəvələrin həyatında iştirak və ən əsası, valideyn tənhalığının yalnız bankdakı pul miqdarı ilə ölçülə bilməyəcəyini anlamaq.
Nəticə etibarilə, "yaşlı valideynlərə kim baxmalıdır?" sualının tək cavabı yoxdur. Ailə insan dəstəyinin əsas mənbəyi olaraq qalır, lakin dövlət uşaqlarının fiziki olaraq yaxınlıqda ola bilməməsi halında insanın köməksiz qalmamasını təmin edən şərait yaratmalıdır. Yetkin uşaqlar isə qayğı göstərməyin mütləq öz həyatlarından imtina etmək və ya daimi olaraq birlikdə yaşamaq demək olmadığını başa düşməlidirlər. Bəzən qayğı göstərmək sadə bir telefon zəngi, bəzən ölkə daxilində səyahət, bəzən müalicə üçün pul ödəmək və bəzən tələsmədən birlikdə bir neçə saat keçirmək deməkdir. Əvvəllər nəsillər arasındakı məsafə kilometrlərlə ölçülürdüsə, bu gün diqqətlə ölçülür. Və bəlkə də yeni Azərbaycanın əsas vəzifəsi köhnə ailə modelini bərpa etmək deyil, onun ən böyük sərvətini - insanın ən çox ehtiyac duyduğu zaman tək qalmadığı hissini qorumaqdır.