Məntiq sırf teatraldır: süjet nə qədər faciəlidirsə, alqışlar bir o qədər ucadır
Rusiya lideri Vladimir Putin Teatr Xadimləri İttifaqının sədri Vladimir Maşkovla görüşdə bir daha Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibədə qələbəsinin qaçılmaz olduğunu bəyan edib. Bu aforizmin yaranması necə deyərlər, tamamilə təbii şəkildə baş verdi: Maşkov 1945-ci ildə Qələbə Gününü süd növbəsində on iki yaşlı bir oğlan kimi qeyd edən Xalq artisti Stanislav Lyubşinin uşaqlıq hekayəsini xatırladı. "Birdən qapı açılır, xoşbəxt bir satıcı çıxır və deyir: "Yoldaşlar, qələbə, süd olmayacaq", - deyə Maşkov xatırladı.
Və sonra heç bir ön söz olmadan Putin dedi: "Əlbəttə ki, qələbənin bizim olacağı danılmazdır və biz həm ölkəmizi, həm də böyük mədəniyyətimizi qoruyub saxlayacağıq. Və süd olacaq".
Səhnə o qədər teatral idi ki, Maşkovun və Putinin sonradan baş əyməməsi təəccüblüdür. Yaxşı bir tamaşada əsas məsələ düzgün vaxtda daxil olmaq, düzgün vaxtda növbəni çatdırmaq və düzgün vaxtda çıxmaqdır. Kremldəki görüş məhz bu prinsiplərə uyğun idi: aktyor qələbənin qaçılmaz olduğunu elan etdi və dövlət başçısı südlə bağlı növbəni effektiv şəkildə davam etdirdi. Pərdə düşdü, ayaq üstə alqışlar başladı. Və yəqin ki, tamaşaçılarda, xüsusən də Brejnev dövründə ipotekasız qiymətə südü sonuncu dəfə görənlərdə quru bir baxış yox idi.
Bu tamaşaya heyran olmamaq çətindir. 1945-ci ildə on iki yaşlı Lyubşin süd üçün növbədə dayanırdı və sevincli bir satıcı küçəyə qaçaraq elan etdi: "Yoldaşlar, Qələbə Günü, artıq süd yoxdur". Səksən il sonra tarix təkrarlanır - yeganə fərq ondadır ki, növbə bütün ölkəni əhatə edib və satıcı artıq sevinmir, əksinə, iradə gücü ilə davam edir. Çünki kameralar sabitlik haqqında reportaj çəkir. Əlbəttə ki, qələbə qaçılmazdır - yeganə sual kimin qalib gələcəyi və son səhnənin oynanıldığı vaxta qədər ölkənin nə günə qalacağıdır. 2022-ci ilin fevral ayında premyera afişasında vəd edildiyi kimi, “Kiyevin üç günə ələ keçirilməsi” uğursuz oldu. Sərhədlərdə növbələr, dəyişkən valyuta məzənnəsi və milyonlarla ailə üçün yuxusuz gecələr əldə edildi. Tamaşa uzandı, fasilə planlaşdırılmadı və kassa biletləri çağırış şəklində qəbul etməyə davam edir.
Eyni teatr mütəxəssislərinin fikrincə, Putin tamaşanın ortasında, hətta auditoriya boşaldıqda və səhnələr yandıqda belə, tamaşanı dəyişdirməkdən imtina edərək sarsılmaz rejissor imicini qoruyur. Kremlin "kiçik məhdudiyyətlər" adlandırmağa üstünlük verdiyi beynəlxalq sanksiyalar əslində iqtisadiyyatı riskli bir təcrübəyə gətirib: Qərb texnologiyası yox oldu, amma qürur qalır, təyyarə hissələri tükəndi, lakin əllərində sındırmaq qabiliyyəti ilə ən tələbkar istehlakçını belə təəccübləndirə bilən "idxal əvəzedici" məhsullar ortaya çıxıb. Yanacaqdoldurma məntəqələrində yanacaq böhranı haqqında pıçıldaşırlar, burada qiymətlər hava raketlərindən daha sürətlə artır, amma hətta bu da daha böyük bir məqsədə gedən yolda müvəqqəti bir narahatlıq kimi təqdim olunur.
Məqsəd hər fəsildə dəyişir: bəzən denazifləşdirmə, bəzən rus dilində danışanların qorunması, bəzən isə əvvəllər heç kimin görmədiyi yerdə qəfildən peyda olan sərhədlərin qorunması.
Bu tamaşada təbliğat, aktyorlara nə düşünməli, nə hiss etməli və süd çatışmazlığını necə düzgün qeyd etməli olduqlarını izah edən bir suflyor rolunu oynayır. 1945-ci ildə insanlar müharibə bitdiyinə görə sevincdən ağlayırdılar, indi isə müharibə davam etdiyinə görə sevincdən ağlamağı öyrədirlər. Məntiq sırf teatraldır: süjet nə qədər faciəlidirsə, alqışlar bir o qədər ucadır. Tamaşaçılar yalnız tədricən pyesin çoxdan sonsuz improvizasiyaya çevrildiyini, əlavə personajların gerçək olaraq öldüyünü və əsas personajların soyunma otaqlarının rahatlığından qaçılmaz qələbə haqqında danışmağa davam etdiyini görürlər.
Tarixi paralellər göz qabağındadır, amma yaxşı bir dramaturq birbaşa bənzətmələrdən çəkinərdi. 1945-ci ildə ölkə ağlasığmaz bir qiymət ödəyərək faşizmi məğlub etdi və süd həqiqətən də tükəndi. Amma hər şey cəbhəyə, yenidənqurmaya, gələcəyə getdiyi üçün. İndi süd tükənir, çünki gələcək keçmişə dəyişdirilib və cəbhə heç bir səhnənin yerləşə bilməyəcəyi bir ölçüyə çatıb. O vaxtlar xalq əsgərlərin qayıtmasını gözləyirdi, indi isə gözləməyəcəklər. O vaxtlar qələbə əzabların sonu demək idi, indi bu, hər yeni aktın yeni qurbanlar tələb etdiyi və proqramda fasilə nəzərdə tutulmadığı sonsuz bir proses kimi təqdim olunur.
Sənət adamı olan Maşkov şübhəsiz ki, klassikanı xatırlayır: əgər silah birinci aktda divara asılıbsa, sonuncu aktda da atəş açmalıdır. Hazırkı istehsaldakı problem ondadır ki, silahlar hər yerdə asılıb, illərdir atəş açırlar, lakin sonluq təxirə salınır. Rejissor güzgüdəki öz əksinə "bravo" qışqırmağa davam edir, suflyor yorğunluqdan xırıltılı səs çıxarır və tamaşaçılar - kürsüdən danışmağı sevdikləri insanlar - yavaş-yavaş evlərinə dağılırlar: sabah tezdən durmalıdırlar. Bəziləri işə, bəziləri sərhədə getməli, bəziləri isə yüksək vəzifəli məmurların dediyinə görə, mütləq orada olacaq süd üçün növbəyə durmalıdırlar. Yeganə sual, növbənin sonuna çatmadan onun gəlib-gəlməyəcəyi və onu tökmək üçün kimsə qalıb-qalmayacağıdır.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov