Yerli hərbi münaqişə tədricən qlobal iqtisadi amilə çevrilir: bu, yalnız neftlə bağlı deyil
Yəmənin Qırmızı dəniz sahilindəki Moxa liman şəhərinin husilərin ələ keçirilməsi, Yəmənin uzun sürən vətəndaş müharibəsindəki daha bir epizoddan daha əhəmiyyətli bir hadisə ola bilər. Silahlı qüvvələr Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi qüvvələri Bab əl-Məndəb boğazından təxminən 80 kilometr aralıda yerləşən şəhərdən çıxarıb. Mənbələrə görə, Moxanı ələ keçirdikdən sonra üsyançılar Qırmızı dənizdəki Haniş adasına çatıblar. “Reuters” yazır ki, bu iki strateji əhəmiyyətli nöqtəyə nəzarət Bab əl-Məndəbdən keçən gəmiçilik üçün ciddi təhlükə yarada və husilərə bu istiqamətdə ticarət üzərində əlavə təsir göstərə bilər.
Lakin son xəbərlər daha da iddialı bir inkişafa işarə edir. Beynəlxalq medianın məlumatına görə, 11 sentyabrda hökumət qüvvələrinə qarşı əməliyyat zamanı husilər Yəmənin bütün Qırmızı dəniz sahillərini, o cümlədən Dubab və Murad sahil şəhərlərini, eləcə də Bab əl-Məndəb boğazındakı Perim adasını ələ keçiriblər. İranın Ali Rəhbərinin müşaviri Məhəmməd Möhbər “Ənsar Allah” hərəkatını hərbi uğurları münasibətilə açıq şəkildə təbrik edib və husilərin indi Bab əl-Məndəbə nəzarət etdiyini bildirib. Buna görə də, bu, artıq sadəcə əsas dəniz yollarından biri üçün təhlükə deyil, boğazın ətrafındakı hərbi vəziyyətdə keyfiyyətcə dəyişiklik ola bilər.
Baş verənlərin əhəmiyyəti Moxanın özündən çox coğrafi mövqeyindən asılıdır. Bab əl-Məndəb Qırmızı dənizi Ədən körfəzi və Hind okeanı ilə birləşdirir, Asiya bazarlarını Süveyş kanalı və daha sonra Avropa ilə birləşdirir. Buna görə də, Moxaya nəzarət mütləq boğazın özünə nəzarət demək deyil. Lakin husilər Yəmən sahil xəttinin əhəmiyyətli bir hissəsinə və Perim adasına nəzarəti ələ keçirsələr, vəziyyət kökündən dəyişir: hərəkat Bab əl-Məndəb ərazisində müşahidə, hərbi təzyiq və gəmiçiliyə potensial təsir üçün əlavə imkanlar qazanır.
Xüsusilə də İran müşavirinin açıqlaması husilərin hərbi uğurlarını İran və ABŞ arasındakı daha geniş qarşıdurma ilə əlaqələndirir. Möhbər bildirib ki, Bab əl-Məndəbə nəzarət ABŞ-ı və tərəfdaşlarını "çıxılmaz vəziyyətə" salıb. Təkcə bu açıqlama İranın boğaz üzərində birbaşa nəzarəti ələ keçirdiyi anlamına gəlmir, lakin siyasi siqnal aydındır: Tehran husilərin irəliləyişlərini daha böyük regional qarşıdurmanın bir hissəsi kimi görür.
Bazar davranışını dəyişdirmək üçün dəniz arteriyasının fiziki olaraq bağlanması tələb olunmur: bu, gəmilərin keçid riskini o qədər artırmaq üçün kifayətdir ki, daşıyıcılar daha uzun marşrutlar seçməyə başlayır və sığortaçılar sığorta xərclərini artırırlar. Məhz buna görə də Bab əl-Məndəbin yaxınlığındakı sahil və adalar üzərində qismən nəzarətin belə əhəmiyyəti ələ keçirilmiş ərazilərin ərazi miqyasından daha böyükdür.
Məhz buna görə də Yəmən cəbhəsi yerli münaqişədən daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Mövcud məlumata görə, əməliyyatın kortəbii şəkildə hazırlanmaması diqqət çəkir. “Reuters” mənbələri bildirib ki, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) hücuma hazırlıqda husilərə məsləhət verib, silah və canlı qüvvə ilə təmin edib və hətta Səudiyyə Ərəbistanına intensiv hücumlara çağırıb. Əgər bu məlumatlar doğrudursa, Yəməndə baş verənlər husilərin tamamilə muxtar təşəbbüsü kimi deyil, Tehranın regional düşmənlərinə qarşı tətbiq etdiyi daha geniş təzyiq sisteminin bir hissəsi kimi qəbul edilməlidir.
Bu kontekstdə Bab əl-Məndəb ilə Hörmüz boğazı arasındakı əlaqə xüsusilə vacibdir. Fevralın sonu və martın əvvəllərində, ABŞ və İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatının başlamasından sonra Tehran planetin ən vacib enerji dəhlizlərindən biri olan Hörmüz boğazının faktiki olaraq blokadasını elan etdi. Müxtəlif hesablamalara görə, dünya dəniz neftinin beşdə biri ilə üçdə biri, eləcə də mayeləşdirilmiş təbii qaz daşınmalarının əhəmiyyətli bir hissəsi bu boğazdan keçir. Bu ərazidə gəmiçilikdə uzun müddət davam edən hər hansı bir fasilə qlobal enerji qiymətlərinə və dəniz gəmiçiliyi xərclərinə demək olar ki, dərhal təsir göstərə bilər.
Bu fonda, bir vaxtlar bir çox müşahidəçi üçün Yaxın Şərq coğrafiyasının kiçik bir elementi olan Bab əl-Məndəb qlobal enerji sistemində vacib bir halqaya çevrilir. Hörmüz boğazı Fars körfəzindən enerji resursları üçün çıxış təmin etsə də, Bab əl-Məndəb Hind okeanı, Qırmızı dəniz və Süveyş kanalı arasında əlaqə təmin edir. Hörmüz boğazı ətrafındakı qeyri-sabitlik fonunda alternativ yolların əhəmiyyəti artır, lakin hazırda Asiya ilə Avropa arasında enerji resurslarının və malların çatdırılması üçün ən vacib yollardan biri də təhlükə altındadır.
Beləliklə, husilərin təkcə Moxanın deyil, həm də Yəmən sahillərinin digər hissələrinin, eləcə də Perim adasının ələ keçirilməsi ilə bağlı xəbərlər Hörmüz-Bab əl-Məndəb əlaqəsini daha da əhəmiyyətli edir. Birincisi Fars körfəzindən əsas çıxış yolu, ikincisi isə Qırmızı dənizə və daha sonra Süveyş kanalına açılan qapıdır. Risklər eyni vaxtda hər iki istiqamətdə cəmləşərsə, böhrandan yayınmaq üçün qlobal ticarət imkanları azalır və hər bir alternativ yolun dəyəri artır.
Mövcud vəziyyəti xüsusilə təhlükəli edən bu iki amilin birləşməsidir. Söhbət artıq tək bir dəniz dəhlizini pozmaqdan deyil, Ərəbistan yarımadası ətrafındakı iki əsas marşruta eyni vaxtda potensial təzyiqdən gedir. İran üçün bu, rəqiblərinə təzyiq göstərmək üçün əlavə bir vasitə yaradır: Hörmüz boğazındakı hərbi fəaliyyət ona Fars körfəzindən enerji axınlarını təhdid etməyə imkan verir, Tehranın Yəməndəki müttəfiqləri isə cənub istiqamətində gəmiçilik üçün risk yaratmaq imkanı qazanırlar.
Bundan əlavə, qlobal bazar üçün yalnız marşrutların fiziki bağlanması vacib deyil. Davamlı bir təhlükənin ortaya çıxması daşınma xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Bu fonda “Brent” markalı xam neftin qiyməti təxminən 4% artaraq barel üçün 105 dollara çatdı. Lakin daha çox diqqət çəkən məqam odur ki, bazar birdən çox marşrutda eyni vaxtda fasilələrin yaranma ehtimalını qiymətləndirməyə başlayır. Əgər gəmiçilik şirkətləri Qırmızı dənizdən yayınmaq məcburiyyətində qalarsa və Hörmüz boğazından keçən enerji axınları əlavə məhdudiyyətlərlə üzləşərsə, daşınma məsafələri, sığorta haqları, yük daşıma xərcləri və çatdırılma müddəti artır.
Nəticədə, yerli hərbi münaqişə tədricən qlobal iqtisadi amilə çevrilir. Və bu, yalnız neftlə bağlı deyil. Dəniz yollarının pozulması neft məhsulları, qaz və konteyner yüklərinin tədarükünə təsir göstərə bilər və artan nəqliyyat xərcləri nəticədə Avropa və Asiyadakı istehlakçılar üçün malların qiymətinə təsir göstərir. Buna görə də Hörmüz və Bab əl-Məndəb üçün eyni vaxtda yaranan təhlükə təkbaşına hər iki riskdən daha əhəmiyyətlidir: təhlükəsiz marşrutların sayını azaldır və bununla da qlobal ticarətin xərclərini artırır.
Regional oyunçular artıq münaqişənin daha da alovlanmasının qarşısını almağa çalışırlar. Bir neçə ölkədəki mənbələrə görə, Pakistan İrana xəbərdarlıq edərək husi müttəfiqlərini cilovlamağı tələb edib. Bu, Tehranın qonşularının vəziyyətin regionun tammiqyaslı dəniz blokadasına çevrilməzdən əvvəl diplomatik vasitələrlə gərginliyi məhdudlaşdırmaq istəyini nümayiş etdirir. Husilər isə öz növbəsində hərəkətlərini zəruri kimi təqdim etməyə çalışırlar. Hərəkatın sözçüsü Məhəmməd Əbdülsəlam bildirib ki, davam edən əməliyyatlar müdafiə xarakteri daşıyır və Yəmənə hücumlar dayandırıldıqdan sonra dayandırılacaq. Lakin siyasi dildən asılı olmayaraq, gəmiçilik və bazar üçün nəticələr əsasən hərbi vəziyyət və hücum təhdidinin müddəti ilə müəyyən edilir.
Azərbaycan üçün bu vəziyyətin həm iqtisadi, həm də geosiyasi ölçüləri var. Ölkə Fars körfəzi dövlətləri qədər Hörmüz və ya Bab əl-Məndəbdən asılı deyil: Azərbaycan neft ixracının əhəmiyyətli bir hissəsi bu maneələri, əsasən də Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəmərini keçərək marşrutlarla hərəkət edir. Buna görə də, bu eskalasiya nəticəsində qlobal neft qiymətlərinin artması qısa müddətdə Azərbaycan iqtisadiyyatına fayda verə bilər. “Brent” neftinin qiyməti 100 dollardan yuxarı olduqda, ölkənin potensial neft və qaz gəlirləri artır və SOCAR müqavilələrini yerinə yetirmək üçün daha əlverişli qiymət mühiti qazanır.
Lakin yüksək neft qiymətlərinə qeyd-şərtsiz iqtisadi fayda kimi baxmaq həddindən artıq sadəlövhlük olardı. Bu halda yüksək qiymətlər artan geosiyasi riskin nəticəsidir və enerji qiymətləri ilə yanaşı, nəqliyyat, sığorta və bir sıra idxal mallarının xərcləri də artır. Bundan əlavə, İran-Amerika qarşıdurmasının daha da kəskinləşməsi münaqişə zonasına yaxınlığı səbəbindən Azərbaycan üçün əlavə risklər yaradır. Böhran nə qədər geniş yayılarsa, miqrasiya təzyiqi, ənənəvi ticarət əlaqələrinin pozulması və regional dövlətləri əsas oyunçular arasında qarşıdurmaya cəlb etmək cəhdləri bir o qədər çox olar.
Eyni zamanda, ənənəvi marşrutların qeyri-sabitliyi Azərbaycanın strateji dəyərini artıra bilər. Fars körfəzi və Qırmızı dəniz ətrafında dəniz rabitəsi üçün risklər nə qədər böyükdürsə, Avropanın və onun Asiya tərəfdaşlarının alternativ enerji və nəqliyyat marşrutlarına marağı bir o qədər artır. Bu kontekstdə Cənub Qaz Dəhlizi Yaxın Şərqin ən həssas dəniz rabitəsindən asılı olmayan təchizat marşrutu kimi əlavə əhəmiyyət qazana bilər. Oxşar məntiq Orta Asiyanı Qafqazla, daha sonra isə Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirən Transxəzər marşrutu olan Orta Dəhlizə də aiddir.
Beləliklə, Yəməndəki böhran Bakı üçün paradoksal vəziyyət yarada bilər. Bir tərəfdən, Azərbaycan potensial olaraq neft qiymətlərinin artmasından və alternativ enerji marşrutlarına artan tələbatdan faydalana bilər. Digər tərəfdən, cənub sərhədi boyunca münaqişənin kəskinləşməsi geosiyasi qeyri-müəyyənliyi artırır və təkcə yüksək neft qiymətləri ilə kompensasiya edilə bilməyən risklər yaradır.
Nəticə etibarilə, Mokhanın ələ keçirilməsinin əhəmiyyəti şəhərin özü ilə deyil, qlobal kommunikasiyalara daha geniş təzyiq sistemində oynaya biləcəyi rolla müəyyən edilir. Lakin son hadisələr daha ciddi bir ssenarini göstərir: əgər husilər həqiqətən də Qırmızı dəniz sahil xəttinin əhəmiyyətli bir hissəsini möhkəmləndirib Perim adasında möhkəmləniblərsə, sual təkcə onların gəmiçiliyi təhdid etmək qabiliyyətində deyil, həm də bu mövqeləri nə qədər saxlaya və regional təzyiq alətinə çevirə biləcəklərindədir.
Əgər Hörmüz boğazına təhlükə Bab əl-Məndəb boğazına təhlükə ilə yanaşı davam edərsə, qlobal iqtisadiyyat təkcə başqa bir Yaxın Şərq böhranı ilə deyil, həm də bir neçə əsas enerji və ticarət yolunun etibarlılığını yenidən qiymətləndirmək ehtiyacı ilə üzləşəcək.
Yəməndəki yerli münaqişənin Azərbaycanın uzunmüddətli maraqları ilə kəsişdiyi yer budur. Ənənəvi gəmiçilik marşrutları nə qədər az proqnozlaşdırıla bilsə, münaqişə zonasından kənar marşrutların dəyəri bir o qədər yüksək olar. Bu, Bakı üçün təkcə neft və qaz təchizatçısı kimi deyil, həm də Xəzər, Orta Asiya, Türkiyə və Avropa arasında alternativ enerji və nəqliyyat arxitekturası üçün mərkəz kimi əhəmiyyətini gücləndirmək üçün bir fürsət deməkdir.
Buna görə də, bu gün əsas sual Moxanın Yəmən müharibəsində güc balansını dəyişdirə bilib-bilməyəcəyi deyil. Daha vacibi, bunun Yaxın Şərq münaqişəsinin qlobal ticarət və enerji xəritəsini yenidən formalaşdırmağa başlayacağı başqa bir nöqtəyə çevrilib-çevrilməyəcəyidir. Əgər Yəmənin bütün Qırmızı dəniz sahili və Perim adasında husilərin nəzarətinin genişlənməsi barədə xəbərlər təsdiqlənərsə və bu nəzarətin davamlı olduğu sübut olunarsa, Bab əl-Məndəb sadəcə potensial risk nöqtəsi olmaqdan çıxacaq və qlobal enerji təhlükəsizliyində müstəqil bir amil olacaq.
Əgər Hörmüz və Bab əl-Məndəb ətrafındakı risklər eyni vaxtda davam edərsə, qeyri-sabitliyin dəyəri təkcə bir barel neftin qiymətində deyil, həm də enerji istehsalçılarını əsas bazarlarla birləşdirən hər bir marşrutun təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin dünya üçün dəyəri ilə ölçüləcək.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov