Smartfon kameraları həssas insanların əzablarını ucuz reklam mənbəyinə çevirib
Son zamanlar cəmiyyət yenidən psixiatrik qeydiyyat və psixi sağlamlıq qanunvericiliyində mümkün dəyişikliklər mövzusunu fəal şəkildə müzakirə edir. Müzakirələrin əsas məqamları prokurorların səlahiyyətləri, vətəndaşın razılığı olmadan müayinələrin aparılması məsələsi və dövlətin şəxsi həyatına müdaxiləsinin hədləri olub. Lakin hüquqi dilin, düzəlişlərin və ictimai müzakirələrin arxasında daha dərin bir problem qalır: ailə dəstəyi, tibbi yardım və əsas insan müdafiəsi olmadan qalan psixi pozğunluğu olan insanların vəziyyəti.
Qanun müayinə, xəstəxanaya yerləşdirmə və müşahidə prosedurlarını müəyyən edə bilər, lakin əsas suala cavab vermir: insan xəstəliyi ilə tək qaldıqdan sonra nə baş verir? Əsl humanitar problem burada başlayır və cəmiyyət bu barədə daha az müzakirə etməyə üstünlük verir.
Bir çox ailə üçün qohumun psixi xəstəliyi çətin bir sınaq halına gəlir. Çox vaxt yaxınları illərlə özləri ilə mübarizə aparmağa çalışırlar: dərman qəbulunu izləmək, təcili yardım xidmətlərinə zəng etmək, həkim axtarmaq, müalicə üçün pul borc almaq və eyni zamanda, vəziyyətlərini başqalarından gizlətməyə çalışmaq. Bu davranışın səbəbi aydındır: mühakimə qorxusu. Cəmiyyətdə qərəzli fikirlər mövcuddur və ruhi xəstəliklər tibbi problem kimi deyil, ailə rüsvayçılığı, zəif valideynliyin nəticəsi və ya bir insanı daimi olaraq damğalamaq üçün bir səbəb kimi qəbul edilir.
Buna görə də qohumlar çox vaxt son dəqiqəyə qədər peşəkar yardım almaqdan çəkinirlər. Onlar diaqnozun ailənin nüfuzuna xələl gətirəcəyindən, şəxsin təhsilinə və ya işinə təsir edəcəyindən və evliliyə və sosial qarşılıqlı əlaqəyə maneə olacağından qorxurlar. Nəticədə, vaxtında müalicə ilə nəzarət altına alına bilən bir xəstəlik ağırlaşır. Şəxs tədricən başqaları ilə əlaqəsini itirir, təcrid olunur və vəziyyəti kritik səviyyəyə qədər pisləşə bilər.
Valideynlər, həyat yoldaşları və ya digər qohumları olmayan insanlar xüsusilə həssasdırlar. Ailə artıq bir insana qayğı göstərə bilmədikdə və sosial dəstək sistemi cavab verə bilmədikdə və ya istəmədikdə özlərini tamamilə tənha hiss edə bilərlər. Dünən onlar kiminsə uşağı, qardaşı, bacısı və ya qonşusu idilər; bu gün onlar sənədləri, daimi mənzili, pulu və ya müalicəyə çıxışı olmayan insanlardır.
Ağır ruhi pozğunluqları olan insanlarda laqeydlik nadir hallarda birdən baş verir. Adətən bundan əvvəl bir sıra hallar olur: xroniki xəstəlik, müntəzəm müalicənin olmaması, ailə münaqişəsi, evsizlik, əlillik, yoxsulluq, asılılıq, sosial işçilərin olmaması və əlçatan tibbi müəssisələrin olmaması.
İnsan köməyə ehtiyac duyduğunu anlamaya bilər. Sənədlərini itirə, ünvanlarını unuda və ya zaman və məkanda çaşqınlıq hiss edə bilər. Bəzən kim olduqlarını, haradan gəldiklərini və ya hara qayıtmalı olduqlarını izah edə bilmirlər. Belə bir vəziyyətdə küçə seçim deyil.
Evsizliyin özü sağlamlığı kəskin şəkildə pisləşdirir. İnsan müalicəyə riayət edə, düzgün qidalana, təhlükəsiz yerdə yata və ya müntəzəm olaraq həkimə müraciət edə bilmir. Onlar zorakılıq, oğurluq, aclıq, hipotermiya və istismarla üzləşirlər. Onların həssaslığı asan qurban axtaranlar üçün aydın olur.
Başa düşmək vacibdir: ruhi xəstəlik insanı təhlükəli və ya insan ləyaqətinə qadir olmayan hala gətirmir. Kömək çatışmazlığı, sosial təcrid, zorakılıq və laqeydlik təhlükəli ola bilər. Diaqnoz başqalarının qəddarlığı üçün bəhanə kimi istifadə edilməməlidir.
Ən ciddi problemlərdən biri də ruhi xəstəliyi olan bir insanın çox vaxt hüquqları olan bir vətəndaş kimi deyil, yük, problem və ya evdən çıxarılmalı bir əşya kimi qəbul edilməsidir. Əgər belə bir insan küçədədirsə, çoxları sadəcə yanından keçir. Bəziləri bunun öz günahı olduğuna inanır, digərləri müdaxilə etməyin təhlükəli olduğuna əmindir, digərləri isə telefonlarını çıxarıb çəkiliş aparmağa başlayır.
Lakin xarici qarışıqlığın, qəribə davranışın və ya anlaşılmaz danışığın arxasında istehzaya deyil, tibbi və sosial dəstəyə ehtiyacı olan bir insan ola bilər. Bu cür yardım həmişə məcburi xəstəxanaya yerləşdirmə demək deyil. Vəziyyətdən asılı olaraq, bu, təcili yardım çağırmaq, sosial xidmətlərlə əlaqə saxlamaq, sənədləri bərpa etmək, qohumları tapmaq, müvəqqəti yaşayış yeri təmin etmək, psixiatra müraciət etmək və ya kimisə tibb müəssisəsinə müşayiət etmək kimi bir sistemi əhatə edə bilər.
Elə bir sistem yaratmaq lazımdır ki, bir şəxs xəstəxanadan çıxdıqdan sonra gözdən itməsin. Müalicə xəstənin tibb müəssisəsindən çıxdığı anda bitməməlidir. Onlara sosial işçi, dəstəklənən mənzil, müntəzəm dərmanlar, işə düzəlməkdə kömək və ailə ilə əlaqəni bərpa etmək lazım gələ bilər.
Bu problem geniş yayılmış xəstəliklərlə xüsusi bir ölçü qazanıb. Sosial media getdikcə populyarlaşır. Smartfon kameraları həssas insanların əzablarını ucuz reklam mənbəyinə çevirib. Bəzi yaradıcılar qəsdən ruhi xəstəlik əlamətləri olan insanları hədəf alır, onları təhrik edir, onlara istehza dolu suallar verir, təhqir edir və sonra görüntüləri internetdə paylaşırlar.
Daha sonra izləyicini vəziyyəti yumor kimi qəbul etməyə təşviq edirlər. Şəxs gülünc bir personaj kimi təsvir olunur və onların çaşqınlığı, qorxusu və ya emosional reaksiyası əyləncəli bir tamaşa kimi təqdim olunur. Video nə qədər təhrikedici olarsa, bir o qədər çox baxış, şərh və virtual reaksiya olur. Amma bu, yumor deyil. Bu, çarəsizliyin istismarıdır.
Vəziyyəti adekvat qiymətləndirə bilməyən və ya çəkiliş üçün məlumatlı razılıq verə bilməyən şəxs əyləncə obyektinə çevrilməməlidir. Onları izləmək, qəsdən onları əsəbiləşdirmək və sonra bu təxribatın nəticələrini onlara qarşı istifadə etmək xüsusilə əxlaqsızlıqdır.
Bu cür videolar bir neçə prinsipi pozur: ləyaqət, məxfilik, təhlükəsizlik və alçaldıcı rəftardan qorunma hüququ. Video texniki olaraq ictimai yerdə çəkilsə belə, bu, müəllifin başqasının xəstəliyini ictimai tamaşaya çevirmək üçün mənəvi haqqının olduğu anlamına gəlmir.
Auditoriyanı da unutmamalıyıq. Hər baxış, təkrar paylaşım və istehza dolu şərh bu cür məzmunun əhatə dairəsini artırır. Sosial media alqoritmləri bu fəaliyyəti paylaşımın auditoriya üçün maraqlı olduğuna dair bir siqnal kimi qəbul edir və onu yeni istifadəçilərə göstərməyə davam edir. Beləliklə, izləyici passiv müşahidəçi deyil, əksinə, yayım mexanizminin bir hissəsi olur.
Bəzən bir insan videonu özü çəkmir, diqqətini saxlayır və bununla da müəllifə yeni baxışlar qazanmağa kömək edir. Bu, bütün məsuliyyətin orta istifadəçinin üzərində olduğu anlamına gəlmir. Əsas günahkarlar zorakılığı təşkil edən və qəsdən zərər verənlərdir. Lakin cəmiyyət bu cür paylaşımları təşviq etməməyi öyrənməlidir. Müəlliflə mübahisə etməkdən, videonu "gülmək üçün" göndərməkdən və ya populyarlığını artıran şərhlər yazmaqdan çəkinmək lazımdır.
Paylaşımı həssas bir insana qarşı zorakılıq, təqib və ya istismar kimi bildirmək daha uyğundur. Əgər videoda təhdidlər, zorakılıq və ya qəsdən zərər varsa, videonu yenidən paylaşmamaq üçün linki və digər sübutları saxlamaq və hadisəni hüquq-mühafizə orqanlarına, platforma administratorlarına və ya insan haqları təşkilatlarına bildirmək vacibdir. Əgər insan üçün dərhal təhlükə varsa, təcili yardım xidmətlərinə zəng edilməlidir.
Əqli qüsurlu insanları zorakılığa məruz qoymaq üçün məsuliyyət məsələsi ayrıca ictimai və hüquqi müzakirə tələb edir. Hər iyrənc paylaşım avtomatik olaraq müəyyən bir cinayət hüququ maddəsinə tabe deyil. Vəziyyətdən asılı olaraq, bu, xuliqanlıq, təhdid, sağlamlığa zərər vurma, şəxsi məlumatların qanunsuz yayılması, böhtan, şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulması və ya ləyaqəti alçaldan rəftarla bağlı ola bilər.
Lakin praktikada həssas insanlar çox vaxt müstəqil şəkildə şikayət edə, dəlil toplaya və əməl edə bilmirlər. Onların sözləri ciddi qəbul edilməyə bilər və psixoloji təzyiqi sənədləşdirmək çətin ola bilər. Buna görə də, təkcə daha aydın qaydalar deyil, həm də onların icrası üçün aydın bir mexanizm lazımdır. Hüquq-mühafizə orqanları sağlamlıqlarına görə özlərini qoruya bilməyən insanların ictimai zorakılıq, təqib və istismar hallarına tez bir zamanda reaksiya verə bilməlidirlər.
Həmçinin məsuliyyətin formallığa çevrilməməsi vacibdir. İctimai qalmaqaldan sonra videonun silinməsi insanın ləyaqətini bərpa etmir və ya onun yayılmasının nəticələrini aradan qaldırmır. Video yüklənə, saxlanıla və onlarla başqa səhifədə yerləşdirilə bilər. Qurban aylar və ya hətta illər sonra da istehza ilə üzləşə bilər.
Bu problemin həlli sadəcə cəzaların artırılması ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Cəza zəruridir, lakin daha geniş bir sistemin bir hissəsi olmalıdır. Hər şeydən əvvəl, əlçatan psixiatrik və psixoloji yardımın inkişaf etdirilməsi vacibdir. İnsanlar ixtisaslaşmış yardıma müraciət etmək üçün vəziyyətlərinin kritik hala gəlməsini gözləməli deyillər. Erkən diaqnoz, dərmanlara çıxış, müntəzəm monitorinq və davamlı müalicə vacibdir.
Ailə dəstəyi də eyni dərəcədə vacibdir. Qohumların çox vaxt böhranda necə davranmaq barədə bilikləri, resursları və əsas məlumatları yoxdur. Onlara məsləhət, dəstək qrupları, sosial xidmətlər və sevdiklərini tərk etmədən rahatlıq tapmaq imkanı lazımdır.
Dəstəklənən həyat proqramları da lazımdır - bir insanın tam təcrid olunmuş və ya küçələrdə deyil, mütəxəssislərin köməyi ilə təhlükəsiz bir mühitdə yaşadığı bir format. Bu yanaşma maksimum müstəqilliyin qorunmasına imkan verir və eyni zamanda residiv riskini azaldır.
Məktəblər, universitetlər, tibb müəssisələri və media təhsil səylərinə cəlb edilməlidir. Cəmiyyət ruhi xəstəliklər barədə maarifləndirilməlidir. Yemək utanc üçün bir səbəb və ya alçaldıcı bir səbəb deyil. Qorxu və miflər nə qədər az olarsa, insanların dərhal kömək istəmə ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.
Ayrı bir sahə polis, təcili yardım, sosial xidmətlər və bələdiyyə işçiləri üçün təlimdir. Onlar ruhi sağlamlıq böhranını tanıya bilməli, şəxslə təcavüz etmədən ünsiyyət qurmalı və vəziyyəti gərginləşdirməyəcək şəkildə hərəkət etməlidirlər. Bəzi hallarda düzgün sözlər və sakit yanaşma faciənin qarşısını ala bilər.
Özünü müdafiə edə bilməyən insanlara münasibətimiz cəmiyyətin əsl vəziyyətini istənilən rəsmi açıqlamalardan daha yaxşı ortaya qoyur. Əxlaq, adət-ənənələr və böyüklərə hörmət haqqında danışa bilərik, lakin çarəsiz bir insan zorakılıq və əyləncə obyektinə çevrilərsə, bütün bu sözlər mənasızdır.
Ruhi pozğunluğu olan bir insan insan olmağı dayandırmır. Onlar ad, şəxsi məkan, tibbi yardım, təhlükəsizlik və hörmət hüququnu saxlayırlar. Ləyaqətə layiq olmaq üçün başqalarının normallıq anlayışlarına uyğunlaşmaq məcburiyyətində deyillər.
Bu gün ifadə azadlığı ilə istehza hüququ arasında aydın bir xətt çəkmək xüsusilə vacibdir. İnternet xəstə insanların baxışları naminə cəzasızlıqla təqib edilə biləcəyi qanunsuz bir əraziyə çevrilməməlidir. Söz azadlığını alçaltmaq, təhrik etmək və başqasının çarəsizliyini populyar məzmuna çevirmək azadlığı daxil deyil.
Dövlət bunu edə bilməyənləri qorumağa borcludur. Lakin hər birimizin də bir məsuliyyəti var: alçaldılmaya gülməmək, bu cür videolar yaymamaq, köməyə ehtiyacı olan birini görməzdən gəlməmək və diaqnozun ölüm hökmünə çevrilməsinə imkan verməmək.
Əsl insanlıq yüksək səslə deyil, başqasının bədbəxtliyinə sadə bir reaksiya ilə başlayır. Əgər kimsə özünü küçədə tək, çaşqın, qorxmuş və müdafiəsiz tapırsa, onun kamera və istehzaya deyil, köməyə ehtiyacı var. Cəmiyyətin ən həssas təbəqəsinə necə davranması onun əsl nəzakətini müəyyən edir.