Azərbaycanın istəyi: tənqid və faktların təhrif edilməsi arasında aydın bir fərq qoyulmalıdır
Polşa səfirinin Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinə (XİN) çağırılması və ona etiraz notasının təqdim edilməsi adi diplomatik jest deyil, əksinə, 26 avqustda Polşa ictimai yayımçısı “TVP World”ün "Eastern Express" proqramında yayımlanan reportaja rəsmi Bakının birbaşa cavabı idi. Azərbaycan məlumatda ölkə və onun rəhbərliyi haqqında qərəzli və qərəzsiz ifadələrin yer aldığını və aparıcının davranışının təxribat xarakterli olduğunu bildirib. Rəsmi Bakı həmçinin Azərbaycanla Ermənistan arasında normallaşma və sülh prosesinin davam etdiyi bir vaxtda reallığı təhrif edən məlumatların yayılmasına da işarə edib.
Lakin bu süjetin əhəmiyyəti tək bir televiziya seqmentindən daha genişdir. Son illərdə Bakı informasiya məkanına getdikcə daha çox xarici siyasətinin və milli təhlükəsizliyinin müstəqil bir aspekti kimi baxır. Uzunmüddətli münaqişə, müharibə və regional balansın kütləvi şəkildə transformasiyası ilə qarşılaşan bir dövlət üçün beynəlxalq qavrayış məsələsi təkcə imic məsələsi deyil, həm də siyasi məsələyə çevrilir.
Eyni zamanda, tənqid və faktların təhrif edilməsi arasında aydın bir fərq qoyulmalıdır. Avropalı jurnalistlərin Azərbaycan hakimiyyətinə çətin suallar vermək, Bakının qərarlarını tənqid etmək və onun siyasətinə dair öz qiymətləndirmələrini vermək hüququ var. Mətbuat azadlığı məhz bunu nəzərdə tutur. Lakin ifadə azadlığı jurnalistikanı dəqiqlik, faktların yoxlanılması və kontekstin dəqiq təqdimatı tələblərindən azad etmir.
Bu, xüsusilə münaqişələr və ərazi mübahisələri ilə bağlı mövzulara gəldikdə vacibdir. Belə məsələlərdə hətta tək bir qeyri-dəqiq ifadə belə beynəlxalq auditoriyanın zehnində mövcud hüquqi və siyasi reallığa uyğun olmayan bir qavrayış yarada bilər. Buna görə də, Bakının xarici medianın peşəkar standartlara riayət etməsi tələbi özlüyündə mətbuat azadlığını məhdudlaşdırmaq cəhdi kimi qəbul edilə bilməz. Sual bu standartların bütün dövlətlərdə nə dərəcədə ardıcıl tətbiq olunmasındadır.
Dövlətin öz maraqlarına təsir etdiyini düşündüyü açıqlamalara diplomatik reaksiyalar da yalnız Azərbaycana xas deyil. 2026-cı ilin fevral ayında Fransa ABŞ səfiri Çarlz Kuşnerin açıqlamalarından sonra onu çağırdı. Paris bunu ölkənin daxili işlərinə müdaxilə kimi qiymətləndirdi. İki müttəfiq arasındakı diplomatik mübahisə söz azadlığına məhdudiyyət demək deyildi - Fransa tərəfi rəsmi mövqeyini ifadə etmək üçün mövcud diplomatik mexanizmlərdən istifadə etdi.
Bu mənada, Bakının Varşavaya notası ilk növbədə siyasi siqnaldır. Bu, “TVP World”ün bağlanması və ya senzuranın tətbiqi demək deyil, lakin Azərbaycanın məqbul tənqid hüdudlarından kənara çıxan və dövlətin maraqlarına zərər verə biləcək materiallara cavab vermək niyyətində olduğunu nümayiş etdirir.
Əhəmiyyətli olan odur ki, Rusiya ilə münasibətlərdə də oxşar tendensiya müşahidə olunub. Avqustun 18-də Azərbaycan XİN Rusiya mediasında yer alan təxribatçı, təhqiramiz və təhdid xarakterli açıqlamalarla əlaqədar Rusiya səfiri Mixail Yevdokimovu çağırıb. Xüsusilə, Azərbaycan tərəfi fiziki zorakılıq və ölkənin daxili işlərinə müdaxilə çağırışlarını ehtiva edən materiallara istinad edib.
Əlbəttə ki, bu iki hadisə arasında birbaşa müqayisə aparmaq mümkün deyil: iddiaların mahiyyəti və potensial təhlükə səviyyəsi fərqlidir. Rusiya işində iddialar birbaşa təhdidləri və zorakılığa çağırışları əhatə edirdisə, Polşa televiziya kanalının işində jurnalist materiallarının məzmunu və təqdimatı mübahisəli idi. Lakin hər iki hadisə Bakının yanaşmasında dəyişiklik olduğunu göstərir: informasiya mühiti getdikcə dövlət maraqlarının təsirlənə biləcəyi bir məkan kimi qəbul edilir. Yəni o, təkcə ictimai müzakirələrin deyil, həm də diplomatik cavabın mövzusuna çevrilir.
Bu tendensiya Cənubi Qafqazdakı dəyişikliklər fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 2020-ci ildən bəri regional siyasi reallıq kökündən dəyişib. 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Qarabağ bölgəsi üzərində tam nəzarəti bərpa edib və bundan sonra regional diplomatiyanın əsas məqsədi Bakı ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşdırılması olub. Sərhədlərin delimitasiyası, nəqliyyat əlaqələri, iqtisadi əməkdaşlıq və regional təhlükəsizlik məsələləri paralel olaraq müzakirə olunur.
Belə bir vəziyyətdə informasiya mühiti daha geniş danışıqlar kontekstinin bir hissəsinə çevrilir. Təkcə bir televiziya reportajı sülh prosesini poza bilməz, lakin birtərəfli və ya faktiki olaraq qeyri-dəqiq şərhlərin sistematik şəkildə yayılması etimadın qurulmasını çətinləşdirə və siyasi manipulyasiya üçün əlavə yer yarada bilər. Buna görə də, Bakının reaksiyasını tənqidə emosional cavab kimi deyil, öz xarici siyasət mövqeyinə potensial riskləri idarə etmək cəhdi kimi görmək daha məntiqlidir.
Bu problemin iqtisadi tərəfi də var. Azərbaycan Avropa üçün əsas enerji və nəqliyyat tərəfdaşı kimi rolunu gücləndirir. Cənub Qaz Dəhlizi ölkə ərazisindən keçir və Bakı Avropanı Xəzər regionu və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən marşrutlarda iştirakını genişləndirməyə çalışır. Bu fonda, Avropa dövlətləri ilə münasibətlər getdikcə praqmatik hala gəlir.
Polşa da Azərbaycanla bu Avropa münasibətlər sisteminin bir hissəsidir. Ona görə də, Bakı ilə Varşava arasında informasiya sahəsində fikir ayrılıqları daha geniş iqtisadi və siyasi qarşılıqlı fəaliyyət fonunda baş verir. Tək bir mübahisə mövcud maraqları inkar edə bilməz, lakin informasiya amilinin ikitərəfli münasibətlər üçün nə qədər vacib hala gəldiyini göstərə bilər.
Rəqəmsal dövrdə bir ölkənin beynəlxalq nüfuzu birbaşa onun xarici siyasət imkanları ilə bağlıdır. Ölkənin qavrayışı investisiya qərarlarına, potensial tərəfdaşların münasibətinə, infrastruktur layihələrinin cəlbediciliyinə və diplomatik təşəbbüslərin dəstəklənməsinə təsir göstərir. İnformasiya artıq jurnalistikanın müstəsna sahəsi deyil və ölkənin siyasi kapitalının bir hissəsinə çevrilir.
Məhz buna görə də Bakı tədricən passiv reaktivlikdən daha sistemli informasiya diplomatiyasına keçir. Lakin bu yanaşmanın mühüm məhdudiyyəti var. Öz nüfuzunu qorumaq yalnız müsbət işıqlandırma tələbinə çevrilməməlidir. Xarici mediadan dəqiqlik tələb edən dövlət tənqidi sualları cavablandırmağa, məlumata çıxış təmin etməyə və narahatedici arqumentlərə cavab verməyə hazır olmalıdır.
Başqa sözlə, məqsəd Avropa mediasının Azərbaycan haqqında müsbət danışması deyil, həm də onun haqqında dəqiq danışması olmalıdır. Bunlar kökündən fərqli şeylərdir. Birincisi, materialların məzmununa nəzarət etməyə çalışmağı əhatə edir. İkincisi isə peşəkar standartlara riayət etməyi tələb edir.
Burada Bakının da öz məsuliyyət sahəsi var. Əgər dövlət öz mövqeyinin beynəlxalq auditoriya tərəfindən etibarlı kimi qəbul edilməsini istəyirsə, mübahisəli məlumatlara yalnız diplomatik reaksiya kifayət deyil. Bunun üçün xarici jurnalistlərlə davamlı əlaqə, faktların tez bir zamanda təqdim edilməsi, rəsmi məlumatlara çıxış və çətin suallara cavab verməyə hazırlıq tələb olunur. Uzunmüddətli perspektivdə belə bir strategiya hər problemli xəbər dərc edildikdən sonra reaksiya verməkdən daha təsirli ola bilər.
Bu baxımdan, “TVP World”ün hekayəsi açıqlayıcı ola bilər. Bu, Bakının informasiya siyasətini getdikcə xarici siyasət strategiyasının bir elementi kimi qəbul etdiyini göstərir. Bu, təkcə özünü tənqiddən qorumaqla deyil, həm də beynəlxalq gündəmi müstəqil şəkildə formalaşdırmaq, öz mövqeyini izah etmək və xarici şərhlərin ölkənin yeganə anlayış mənbəyinə çevrilməsinin qarşısını almaq qabiliyyəti ilə bağlıdır.
Bu, xüsusilə Azərbaycan və Polşa arasındakı münasibətlər üçün vacibdir. Bir məlumat parçası üzərində yaranan diplomatik münaqişə avtomatik olaraq daha geniş siyasi mübahisəyə çevrilməməlidir. Bakı və Varşavanın qarşılıqlı iqtisadi və strateji maraqları var. Yəni hər iki tərəfin yerli informasiya münaqişəsini məhz yerli olaraq saxlamaqda maraqlı olması deməkdir.
Nəticə etibarilə, sual Azərbaycanın bütün Avropa mediasından vahid münasibətə nail olub-olmamasında deyil. Bu, mümkün deyil və zəruri məqsəd deyil. Müxtəlif jurnalistlər və redaksiya heyəti fərqli qiymətləndirmələrə haqqı var. Lakin fərqli baxışlarla faktların təhrif edilməsi arasında fundamental bir xətt var.
Bakı indi bu sərhədi əvvəlkindən daha sərt şəkildə müəyyən etməyə çalışır. Bu halda etiraz notası jurnalistika ilə mübarizə aparmaq üçün bir vasitə deyil, dövlətin mövqeyini bəyan etmək və mübahisəli şərhlərin yayılmasında gördüyü nəticələri qeyd etmək üçün bir vasitəyə çevrilir.
Lakin Azərbaycanın yeni informasiya diplomatiyası yalnız faktiki səhvlərə qəti reaksiyanı tənqidə açıqlıqla birləşdirdiyi təqdirdə təsirli olacaq. Beynəlxalq təsir yalnız etirazlar üzərində qurula bilməz. Bu, dövlətin eyni zamanda öz mövqeyini müdafiə edə, təsdiqlənə bilən faktlar təqdim edə və bununla razılaşmayanlarla dialoq apara bildiyi zaman formalaşır.
Buna görə də, “TVP World”ün xəbəri sadəcə bir xəbər üzərində mübahisədən daha çox şeydir. Bu, Azərbaycanın xarici siyasətindəki daha dərin dəyişikliyi əks etdirir. İnformasiya məkanı Bakının milli maraqlarını müdafiə etməsi, beynəlxalq nüfuzunu formalaşdırması və davam edən proseslərin şərhi uğrunda mübarizə aparması üçün daha bir platformaya çevrilir.
Hazırkı reaksiyanın əsas məqamı budur: Azərbaycan artıq yalnız xarici medianın şərhlərinin obyekti olmaq istəmir. O, öz beynəlxalq imicinin formalaşmasında müstəqil iştirakçı olmağa çalışır. Əgər bu siyasət təkcə diplomatik notalara deyil, həm də məlumata açıq çıxışa, arqumentlərə və peşəkar dialoqa hazır olmağa əsaslanırsa, bu, Bakının yeni xarici siyasət strategiyasının vacib elementinə çevrilə bilər.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov