Can doğmalığı olmasa da, yazğı doğmalığı var
Amerika yerliləri ilə türklər qardaşdırmı? Məncə, hə. Can doğmalığı olmasa belə, yazğı doğmalığı var. Bir-birimizin tarixində tanıdığımız yaralar bizi doğmalaşdırır. Yurdundan qoparılmanın, dilindən utandırılmanın, öz torpağında özgənin hökmünə düşməyin ağrısını anlamaq üçün eyni soydan gəlmək gərək deyil.
“Qızıldərili” deyə tanıdığımız xalqların torpaqları əllərindən alındı, müqavilələr pozuldu, insanlar zorla köçürüldü. Uşaqları ailələrindən ayırıb internat məktəblərinə apardılar; adlarını dəyişdirdilər, dillərini, inanclarını sıxışdırdılar. Bir uşağı nənəsinin dilindən ayırmaqla aralarındakı yaddaş yolunu kəsirdilər. Torpağın ardınca xalqın gələcəyinə də əl uzadılırdı.
Amma onların hekayəsi məğlubiyyətdə bitmir. 3 noyabr 2026-da Laquna Pueblo xalqından demokrat Deb Haaland Nyu-Meksikonun qubernatoru seçildi və ABŞ tarixində bu vəzifəyə seçilən ilk yerli qadın oldu. Qələbə çıxışında nənəsinin internat məktəbinə aparıldığını xatırladıb “Biz hələ də buradayıq” dedi. Nənənin yaşadığı qoparılma ağrısına nəvənin söz sahibi olmaq iradəsi cavab verir.
Bizim yaddaşımızda da İrəvan, Axısxa və Krım türklərinin sürgünləri, Noqayların yurd itkisi, Balkan türklərinin didərginliyi var. Altay türklərinin dil və kimlik aşınması, Bolqarıstanda zorla dəyişdirilən türk ad-soyadları, uyğurların dilinə və inancına basqılar da bu yaddaşdadır. İnsanı yurdundan qoparmaqla öz adından, dilindən, kökündən qoparmaq arasında ağrılı bir bağ var.
İndi o tarixə cibimizdəki ekranın işığında baxaq. Bir vaxt okeanı gəmilərlə aşan müstəmləkəçilik haqqında oxuyurduq. Bu gün internet okeanının o tayında qurulan meydanlarda yaşayırıq. Öz aramızda danışırıq, amma qaydaları başqası müəyyən edir. Mən rəqəmsal müstəmləkəçilik deyəndə bu asılılığı nəzərdə tuturam. Bu dəfə əl qoyulan sərvətin bir parçası diqqətimiz, vaxtımız, haqqımızda toplanan bilgilərdir.
Bir çoxumuz o aləmə əyləncə üçün girdik. Kimi tanışlıq saytına, kimi açıq-saçıq görüntüyə, kimi oyuna, kimi gülməli videoya tutuldu. Sonra dostluğumuzu, iş bağlantılarımızı, alış-verişimizi, bank işimizi də ekrana daşıdıq. Xəbəri oradan aldıq, dərdimizi orada danışdıq. Rahatlığa alışdıqca yaşamımızı bu meydanlara nə qədər bağladığımızı soruşmadıq. Tor beləcə hörüldü.
Parıldayan ekran mənə köhnə müstəmləkə hekayələrindəki muncuğu xatırladır. “Atəşli su” obrazında da ayıqlığını itirən insanı düşünürəm. “Beş dəqiqə baxıb çıxaram” deyib bir saat sonra hələ ekran qarşısında qalan özümüzə baxaq. Öz buyruğumuzu unudub hər bildirişin çağırışına gediriksə, “buyruq qulu” sözünün bizə niyə ağır gəldiyini də düşünək.
Bu meydanın qazancı da var. ABŞ Federal Ticarət Komissiyasının 2024-cü il araşdırması böyük sosial media və video platformalarının insanlar haqqında geniş bilgi toplayıb bunu qazanca çevirdiyini göstərir. Biz nəyə gülürük, nədən qorxuruq, nəyə baxıb dayanırıq — bunların da bazar dəyəri var. Vaxtımızı, haqqımızda bilgiləri veririk, sonra həmin bilgilərlə bizə yönəldilən reklamın alıcısına çevrilirik.
“Söz azadlığı” deyirik. Sözümüzü azad demək haqqımızdır. Bəs sözümüzün yayılmasına təsir edən qaydalar üzərində nə qədər sözümüz var? Hansı düşüncənin önə çıxacağını, hansı zəhmətin görünəcəyini kim müəyyən edir? Danışa bilmək danışdığın meydandan asılılığı da aradan qaldırırmı?
Yayımçı kimi məni düşündürən budur: öz hekayəmizi çəkmək üçün çəkdiyimiz zəhmətin taleyi niyə başqasının dəyişən qaydalarına bu qədər bağlı olmalıdır? Başqasının meydanında görünməyə çalışıb öz meydanımızı qurmağı unutsaq, sabah sözümüzü kimə əmanət edəcəyik?
Uşağımız dünyanın o başındakı ekran adamının yaşamını bilib öz babasının hekayəsini bilmirsə, yaddaşı ona kim ötürəcək? Öz dilimizdə yaranan işi izləmədən, paylaşmadan, ona pul və vaxt ayırmadan dilimizin gələcəyini necə gücləndirəcəyik? Özümüz yaratmalı, yaradanı yaşatmalıyıq. Haalandın hekayəsi də bizə ağrıdan sonra söz sahibi olmağın mümkünlüyünü xatırladır.
Can doğmalığı olmasa da, yazğı doğmalığı var. Onların əlindən alınan yurdu düşünərkən öz düşüncə yurdumuzun qayğısına da qalmalıyıq. Çünki insan öz torpağında yaşaya-yaşaya da öz düşüncəsindən didərgin düşə bilər.