Sabit Əfqanıstan təkcə təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də gələcək ticarət zəncirlərində potensial halqa kimi qəbul edilir
Hakimiyyətə qayıtdıqdan beş il sonra “Taliban” hərəkatı ABŞ ilə diplomatik əlaqələri bərpa etməyə hazır olduğunu açıq şəkildə bəyan edərək beynəlxalq təcridini pozmağa çalışır. Keçmiş əsas düşməninə belə bir müraciətin özü paradoksal görünür. 2021-ci ildə Amerika qoşunlarının geri çəkilməsi və Qərbin dəstəklədiyi Əfqanıstan hökumətinin sürətlə süqutu “Taliban” üçün hərbi qələbənin simvoluna çevrildi. Lakin beş il sonra məlum oldu ki, düşməni döyüş meydanında məğlub etmək, bu qələbəni beynəlxalq legitimliyə, davamlı iqtisadiyyata və qlobal maliyyə sistemində tam bir yerə çevirməkdən daha asandır.
Əfqanıstan 2021-ci ilin avqust ayından bəri faktiki olaraq “Taliban” tərəfindən idarə olunur. Hərəkat hakimiyyəti saxlayır, dövlət aparatına və ərazisinə nəzarət edir, bir neçə regional güclə işgüzar münasibətlər saxlayır, lakin tam beynəlxalq tanınma yoxdur. Ölkə üzərində faktiki nəzarəti ilə qlobal sistemdəki mövqeyi arasındakı bu boşluq tədricən “Taliban” hakimiyyətinin əsas məhdudiyyətinə çevrilir.
Buna görə də, Vaşinqtona müraciət qəfil diplomatik dönüş kimi deyil, öz strategiyasının məhdudiyyətlərinin etirafı kimi qəbul edilməlidir. Son beş ildə Kabil Çin, Rusiya, İran və qonşu dövlətlərlə münasibətlərin xarici siyasət manevrləri üçün daha geniş imkanlar yaratdığını, lakin qlobal maliyyə sisteminə çıxışı tam əvəz edə bilməyəcəyini öyrənib. Regional tərəfdaşlar Əfqanıstanla ticarət etməyə, fərdi layihələrə investisiya qoymağa və təhlükəsizlik məsələlərini müzakirə etməyə hazırdırlar. Lakin ölkənin qlobal iqtisadiyyata tam qayıtması daha geniş beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir.
Ən aktual məsələ xaricdə dondurulmuş Əfqanıstan dövlət aktivləri olaraq qalır. Kabil üçün bu, maliyyə resursundan daha çox şey deməkdir. Bu, maliyyə sisteminin normal fəaliyyətini bərpa etmək, iqtisadi siyasət məkanını genişləndirmək və humanitar yardımdan asılılığı azaltmaq üçün bir fürsətdir. Buna görə də, ABŞ ilə dialoq tamamilə praqmatik məna kəsb edir: Əfqanıstanın maliyyə məhdudiyyətlərini aradan qaldırmaq qabiliyyətinin əhəmiyyətli bir hissəsi Vaşinqtonun mövqeyindən asılıdır.
Son beş ilin əsas paradoksu burada ortaya çıxır. “Taliban” hərbi cəhətdən nail olmaq istədiyinə nail olub - ABŞ-ı Əfqanıstandan çıxmağa məcbur edib. Lakin Amerikanın təsiri son əsgərin çıxışı ilə yoxa çıxmayıb. Hərbi sahədən maliyyə, diplomatik və sanksiya sahələrinə keçdi. Vaşinqton artıq Kabili birbaşa idarə etmir, amma Əfqanıstan rejiminin beynəlxalq mövqeyinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərə biləcək vasitələri saxlayır.
Diplomatik əlaqə, iqtisadi normallaşma və rəsmi tanınma arasında fərq qoymaq vacibdir. Kabil tam diplomatik tanınma almadan Amerika tərəfi ilə danışıqlar apara, sanksiya məhdudiyyətlərini və maliyyə mexanizmlərini müzakirə edə bilər. ABŞ üçün bu format potensial olaraq əlverişlidir: Vaşinqton rejimdən siyasi məsafəni qoruyarkən Amerikanın maraqlarına uyğun olduğu yerdə faktiki Əfqanıstan hakimiyyəti ilə əlaqə qura bilər.
Buna görə də, ABŞ-Əfqanıstan arasında tez bir barışıq gözləmək səhv olardı. Əsas problem “Taliban”ın xarici siyasətində deyil, Əfqanıstanın özündədir. Qadın hüquqlarına məhdudiyyətlər, tam siyasi inklüzivliyin olmaması, müxalifət fəaliyyətinin yatırılması və daxili siyasətin digər elementləri Qərblə münasibətlərin normallaşdırılmasına fundamental maneələr olaraq qalır. Vaşinqton üçün sual təkcə Kabilin danışmağa hazır olub-olmaması deyil, həm də hər hansı bir şeyi dəyişdirməyə hazır olub-olmamasıdır.
Burada fundamental bir ziddiyyət yaranır. “Taliban” öz siyasi və ideoloji modelini qoruyarkən normallaşmanın iqtisadi və diplomatik faydalarından faydalanmaq istəyir. Əksinə, ABŞ Əfqanıstan hakimiyyətinin davranışında konkret dəyişikliklərlə müşayiət olunan mümkün yaxınlaşmada maraqlıdır. Tərəflər fərdi məsələlərdə razılığa gələ bilərlər, lakin hər birinin fundamental hesab etdiyi sahələrdə kompromis tapmaq daha çətindir.
Kabilin ritorikasının ABŞ-Əfqanıstan münasibətlərindən kənara çıxması da diqqət çəkir. ABŞ-ın Mərkəzi Asiya siyasətinin "davakar tonundan" imtina etmək çağırışı “Taliban”ın özünü beynəlxalq siyasətin obyekti kimi deyil, regional təhlükəsizlik sisteminin müstəqil iştirakçısı kimi təqdim etmək istəyini əks etdirir.
Əfqanıstanın həqiqətən də arqumentləri var. Mərkəzi Asiya cənub sərhədlərindəki qeyri-sabitliyin nəticələri ilə birbaşa üzləşir. Sərhədlərarası terrorizm, ekstremist qruplar, narkotik qaçaqmalçılığı, qanunsuz miqrasiya və digər təhdidlər qonşularının rejimə münasibətindən asılı olmayaraq, Əfqanıstanı regional gündəmin bir hissəsinə çevirir. Özbəkistan, Türkmənistan və Tacikistan üçün Əfqanıstan amili birbaşa milli təhlükəsizlik məsələsidir.
Bu, daha genişmiqyaslı nəqliyyat və enerji layihələrində potensial bir əlaqəyə çevrilir. Buna görə də, regional dövlətlər “Taliban”ın siyasi legitimləşdirilməsində deyil, onlarla praktik qarşılıqlı əlaqə mexanizmlərinin yaradılmasında maraqlıdırlar. Kabil bu marağı diplomatik resurs kimi istifadə etməyə çalışır və sadə bir formulu təbliğ edir: Əfqanıstanın təcrid olunması regional problemləri həll etmir, de-fakto hakimiyyəti ilə əlaqə isə ən azı qismən nəzarətə imkan verir.
Bu fonda Türkiyə və Azərbaycan xüsusi əhəmiyyət kəsb edə bilər. Kabil üçün bu, daha geniş Avrasiya iqtisadi və diplomatik infrastrukturuna çıxış üçün potensial bir kanaldır. Türkiyə unikal mövqe tutur: bir tərəfdən Əfqanıstan hakimiyyəti ilə işgüzar əlaqələr saxlayır, digər tərəfdən isə NATO-nun üzvü olaraq qalır və ABŞ ilə sıx siyasi və iqtisadi əlaqələr saxlayır. Buna görə də, Ankara potensial olaraq Amerika siyasətinin birbaşa nümayəndəsi olmadan Kabil və Qərb paytaxtları arasında ünsiyyət kanalı kimi xidmət edə bilər.
Türkiyə üçün Əfqanıstan marşrutu həmçinin Mərkəzi Asiyada təsirini gücləndirmək və Şərq ilə Qərb arasında nəqliyyat əlaqələrini inkişaf etdirmək kimi daha geniş strategiya ilə əlaqələndirilir. Bu məntiqdə sabit Əfqanıstan təkcə təhlükəsizlik məsələsi deyil, həm də gələcək ticarət zəncirlərində potensial halqa kimi qəbul edilir. Eyni zamanda, Ankaranın “Taliban”ın legitimləşdirilməsi üçün siyasi məsuliyyət daşımaqda maraqlı olması ehtimalı azdır: onun strategiyası Qərb tərəfdaşları ilə münasibətləri qoruyarkən praqmatik əlaqələr ətrafında qurulacaq.
Burada Azərbaycan faktoru rol oynayır. Bakı Orta Asiya, Xəzər regionu, Qafqaz və Türkiyə arasında tranzit arxitekturasındakı rolunu gücləndirməkdə maraqlıdır. Əfqanıstan tədricən regional nəqliyyat və ticarət layihələrinə inteqrasiya olunarsa, bu, Orta Asiyanı Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa bazarları ilə birləşdirən marşrutlar üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Azərbaycan üçün bu, ilk növbədə “Taliban”la siyasi yaxınlaşma deyil, əksinə, Avrasiyada əsas tranzit mərkəzlərindən biri kimi rolunu gücləndirməklə bağlıdır.
Bu mənada, strateji məqsədləri fərqli olsa da, Kabul, Ankara və Bakının maraqları qismən üst-üstə düşür. Əfqanıstan beynəlxalq təcriddən çıxış yolu axtarır, Türkiyə regional təsirini və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirməyə çalışır və Azərbaycan Avrasiya logistikasında mövqeyini gücləndirməyə çalışır. Buna görə də, Əfqanıstan məsələsi tədricən Orta Asiya və Xəzər dənizindən Qafqaza, Türkiyəyə və Avropaya gedən ticarət yollarının arxitekturası uğrunda daha böyük mübarizənin bir hissəsinə çevrilir.
Lakin burada da məhdudiyyətlər var. Çin, Rusiya, İran, Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya dövlətləri ilə münasibətlərin intensivləşdirilməsi manevr imkanlarını genişləndirir, lakin Əfqanıstanın Qərb maliyyə institutlarına və bazarlarına çıxışı problemini həll etmir. Bu dövlətlər öz maraqlarını güdürlər və Kabil ilə əsasən iqtisadi və ya strateji məqsədlərinə çatdığı yerlərdə əməkdaşlıq etməyə hazırdırlar.
Buna görə də Vaşinqtona müraciət Şərqlə əməkdaşlığı rədd etmək yox, xarici siyasəti şaxələndirmək cəhdi kimi başa düşülməlidir. Kabil ABŞ, Çin, Rusiya, Türkiyə və regional güclər arasında seçim etməyə hazır deyil. Onun məqsədi daha praktikdir: minimal siyasi öhdəliklərlə xarici kanalları maksimum dərəcədə artırmaq. Bu mənada “Taliban” diplomatiyası balanslaşdırma diplomatiyasına çevrilir.
ABŞ-ın da Əfqanıstanda genişmiqyaslı iştirak modelinə qayıtmaqda maraqlı olması ehtimalı azdır. İyirmi illik müharibədən sonra Vaşinqtonun əvvəlki ssenarini təkrarlamaq üçün nə siyasi, nə də ictimai motivasiyası var. Əgər Amerika tərəfi əlaqələri genişləndirərsə, bu, ilk növbədə konkret maraqların olduğu sahələrdə olacaq: təhlükəsizlik, terrorçu qruplarla mübarizə, regional qeyri-sabitliyin qarşısının alınması, Amerika vətəndaşlarının taleyi və maliyyə məsələləri.
Buna görə də, Kabilin hazırkı təşəbbüsü Qərb çətirinə qayıtmaq cəhdi və ya ABŞ-a doğru strateji dönüşün başlanğıcı deyil. Bu, öz siyasi modelini qoruyub saxlayarkən ən ağrılı məhdudiyyətləri aradan qaldırmaq cəhdidir. “Taliban” tədricən sadə, lakin xoşagəlməz bir reallıqla üzləşir: ərazi üzərində nəzarət ölkə daxilində güc verir, lakin beynəlxalq sistemdə tam yer təmin etmir.
Məhz buna görə də Vaşinqtona müraciət həm diplomatik manevr, həm də təkcə regional dəstəyin kifayət etmədiyinin etirafıdır. “Taliban” mütləq ABŞ tərəfdaşı olmaq istəmir. Onların məqsədi daha praqmatikdir: Əfqanıstanın öz sisteminin təməllərini pozmadan xarici münasibətlərini normallaşdırmasına mane olan məhdudiyyətlərin yumşaldılmasına nail olmaq.
İndi sual belə normallaşmanın qiyməti ilə bağlıdır. Kabil dondurulmuş aktivlərə çıxış əldə etmək, iqtisadi əlaqələri genişləndirmək və tam maliyyə kanallarını bərpa etmək istəyirsə, tələblərlə üzləşməli olacaq. Tələblər isə onun siyasi modelinin təməllərinə toxunur. ABŞ-Əfqanıstan yaxınlaşmasının əsl həddi məhz buradadır. Danışıqlara başlamaq nisbətən asandır, amma “Taliban”ı siyasi bədəli ödəməyə inandırmaq daha çətindir.
Ən çox ehtimal olunan ssenari tez bir barışıq deyil, müəyyən sahələrdə tədricən və vəziyyətə uyğun yaxınlaşmadır. Kabil öz ideologiyasından əl çəkmədən güzəştlər axtaracaq, Vaşinqton isə “Taliban”ın siyasətinin ən mübahisəli elementlərindən nə qədər geri çəkilməyə hazır olduğunu sınaqdan keçirəcək. Nəticədə, münasibətlər demək olar ki, tam qarşıdurma vəziyyətindən praqmatik birgəyaşayış vəziyyətinə keçə bilər.
Və bu, “Taliban”ın beş illik hakimiyyətinin əsas nəticəsidir: hərbi qələbə hərəkata güc verdi, lakin ona xarici şəraitdən azadlıq vermədi. Bu gün Kabil keçmiş düşmənini təzyiq mənbəyindən normallaşma alətinə çevirməyə çalışır. Onun uğur qazanıb-qazanmaması təkcə ABŞ-ın danışıqlara hazırlığından deyil, həm də “Taliban”ın özünün sadə bir reallığı qəbul etmək qabiliyyətindən asılıdır: beynəlxalq legitimliyin sadəcə güc nümayişi ilə ödənilə bilməyən bir bədəli var.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov