Gürcüstan xarici siyasət məkanını genişləndirmək istəyirsə, real iqtisadi alternativlər yaratmalıdır
Rusiya buğda alışı üzrə avqust rekordu Rusiya ilə Gürcüstan arasında artan ticarətdən daha çox şeyi göstərir. Bu, Gürcüstan iqtisadiyyatındakı daha dərin bir problemi ortaya qoyur: ölkənin idxal edilən taxılın əhəmiyyətli həcmlərinə ehtiyacı var, lakin alternativ təchizatçılar hələlik qiymət, miqyas və logistika baxımından Rusiya ilə davamlı rəqabət apara bilmirlər. Nəticədə, ərzaq asılılığı təkcə iqtisadi deyil, həm də xarici siyasət ölçüsü qazanır.
2026-cı ilin avqust ayında Gürcüstan Rusiyadan 15,8 milyon dollar dəyərində buğda idxal edib ki, bu da 2020-ci ilin avqustundan bəri ən yüksək rəqəmdir. İyul ayı ilə müqayisədə tədarüklərin dəyəri 1,9 dəfə, illik müqayisədə isə 1,5 dəfə artıb. Yanvar-avqust ayları arasında Rusiya buğda idxalı ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 32% artımla 66 milyon dollara çatıb. Avqust ayında Qazaxıstan cəmi 145 min dollar dəyərində tədarük həyata keçirib ki, bu da Rusiyanın Gürcüstan bazarındakı dominantlığını bir daha vurğulayır.
Lakin avqust ayı rəqəminə ayrıca baxmaq olmaz. 2026-cı ilin birinci yarısında Gürcüstanın buğda və meslin idxalının təxminən 92%-i Rusiyanın payına düşüb: 174 min 900 tonun 160 min 600 tonu Rusiyadan gəlib. Müqayisə üçün, əvvəlki il Rusiyanın payı təxminən 90% təşkil edib.
Eyni zamanda, Gürcüstanın Qazaxıstanda alternativ bir kanalı var. 2025-ci ildə Qazaxıstan tədarükləri əhəmiyyətli dərəcədə artıb və bu da Rusiyanın dominantlığının digər təchizatçıların olmaması ilə əlaqəli olmadığını nümayiş etdirdi. Məsələ nəqliyyat xərcləri, həcmlər və təchizat müntəzəmliyi nəzərə alındıqdan sonra alternativlərin nə qədər rəqabətli olmasıdır.
Bu, Gürcüstan üçün fundamental məsələdir. Daxili buğda istehsalı daxili tələbatın yalnız bir hissəsini ödəyir, buna görə də idxal ərzaq balansının vacib elementidir. Xarici təchizatdakı hər hansı bir dəyişiklik potensial olaraq un üyütmə sənayesi üçün xammalın qiymətinə və bunlar vasitəsilə kütləvi istehsal olunan qida məhsullarının qiymətinə təsir göstərir.
Ona görə də təkcə buğdanın qiyməti deyil, həm də böyük miqdarda tez bir zamanda tədarük etmək qabiliyyəti vacibdir. Rusiyanın geniş ixrac infrastrukturu var və coğrafi cəhətdən Gürcüstan bazarına yaxındır. Bu, ona yalnız idxalı şaxələndirmək üçün siyasi istəklə kompensasiya edilməsi çətin olan bir üstünlük verir.
Bundan əlavə, təkcə tədarüklərin dollarla ifadə edilən dəyəri bazarın fiziki dinamikasını əks etdirmir. Avqust ayında 15,8 milyon dollar həm tonajın artımını, həm də qiymət dəyişikliklərini əks etdirə bilər. Buna görə də, dəyəri tonların sayı ilə müqayisə etmədən Rusiya taxıl idxalının fiziki baxımdan mütənasib şəkildə artdığını iddia etmək mümkün deyil. Uzunmüddətli tendensiyanı qiymətləndirmək üçün tonaj və ton başına orta qiymət haqqında məlumatlara ehtiyac var.
Mövsümilik də rol oynaya bilərdi. Avqust ayı ixrac axınlarının adətən intensivləşdiyi yeni məhsulun gəlişi ilə üst-üstə düşür. Buna görə də, iyul ayına nisbətən təxminən iki dəfə artım mütləq struktur dəyişikliyini göstərmir. Lakin illik artım bunun sadəcə təqvim amili olmadığını göstərir.
Daha vacib bir sual, alternativlərin niyə hələ də bazar strukturunu dəyişdirməməsidir. Qazaxıstan tədarükü artırmaq iqtidarındadır, lakin məhsulun ümumi dəyəri baxımından Rusiya ilə rəqabət aparmalıdır. Daha uzun marşrut və ya daha bahalı nəqliyyat Qazaxıstan taxılını Gürcüstan idxalçıları üçün daha az cəlbedici edirsə, onu almaq imkanı mütləq həqiqi diversifikasiya demək deyil.
Bu mənada taxıl bazarı Gürcüstanın daha geniş nəqliyyat strategiyası ilə əlaqələndirilir. Beynəlxalq Valyuta Fondu Orta Dəhlizə artan marağın olduğunu qeyd etməklə yanaşı, onun potensialının bağlantı və xərc rəqabəti məsələləri ilə məhdudlaşdığını da qeyd edir. Fond həmçinin Gürcüstanın ticarət tərəfdaşlarını şaxələndirməyə davam etməsini tövsiyə edir.
Qara dənizdəki vəziyyət Rusiya ixracatı üçün ayrı bir amil olaraq qalır. 2026-cı ildə Qara dəniz daşınmalarında baş verən fasilələr Rusiya şirkətlərini ixrac infrastrukturlarını uyğunlaşdırmağa və Baltik və Arktikadakı terminallardan istifadə etməyə məcbur etdi. “Reuters” yazır ki, son fasilələrdən əvvəl Rusiyanın dəniz yolu ilə taxıl ixracının təxminən 90%-i Qara dənizdən tranzitlə həyata keçirilirdi.
Bu, Gürcüstan üçün ikili vəziyyət yaradır. Rusiyanın coğrafi yaxınlığı onun taxılını əlverişli təchizat mənbəyinə çevirir, lakin eyni zamanda, alış-verişin bir istiqamətə yönəldilməsi Gürcüstan bazarının nəqliyyat infrastrukturundakı, ixrac siyasətindəki və göndərmə xərclərindəki dəyişikliklərə həssaslığını artırır.
Bunun xarici siyasət aspekti də var. Rusiya taxılının yüksək payı avtomatik olaraq Moskvanın Tiflisin xarici siyasətini diktə etmək gücünə malik olması demək deyil. Təkcə ticarət məlumatları bu nəticəyə gəlmək üçün kifayət deyil. Lakin bu vacib məhsuldan asılılıq qərarların iqtisadi dəyərini artıra bilər ki, bu da Rusiya ilə ticarət əlaqələrinin pisləşməsinə səbəb ola bilər.
Rusiya-Gürcüstan münasibətlərinin davamlı mürəkkəbliyi nəzərə alınmaqla bu, xüsusilə vacibdir. Ölkələr arasında diplomatik münasibətlərin olmamasına baxmayaraq, iqtisadi əlaqələr mövcud olmağa davam edir və hətta müəyyən sektorlarda genişlənir. İqtisadi Siyasət Tədqiqatları Mərkəzinin araşdırmasına görə, Rusiya 2026-cı ilin birinci yarısında Türkiyədən sonra Gürcüstanın ikinci ən böyük idxal mənbəyi olub və ümumi idxalın 13,2%-ni təşkil edib.
Bu vəziyyətdə ərzaq asılılığı daha geniş geoiqtisadi dilemmanın bir hissəsinə çevrilir. Tiflis siyasi cəhətdən Rusiyadan asılılığını azaltmağa çalışa bilər və eyni zamanda, asanlıqla əldə edilə bilən Rusiya mallarına iqtisadi marağı qoruyub saxlaya bilər. Təchizatların vacib kateqoriyalarda cəmləşməsi nə qədər çox olarsa, ticarət əlaqələrində kəskin pozuntu və ya ciddi pisləşmənin potensial dəyəri bir o qədər yüksək olar.
Lakin bu asılılıq əks istiqamətdə də işləyə bilər və şaxələndirməni stimullaşdıra bilər. Gürcüstan xarici siyasət məkanını genişləndirmək istəyirsə, real iqtisadi alternativlər yaratmalıdır: Qazaxıstan və digər təchizatçılarla münasibətləri inkişaf etdirməli, nəqliyyat marşrutlarını təkmilləşdirməlidir, Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətini artırmalıdır və uzunmüddətli perspektivdə öz taxıl istehsalını artırmalıdır.
Bu mənada, buğda Gürcüstanın siyasi yönümünün deyil, müstəqil xarici iqtisadi siyasət yürütmək qabiliyyətinin göstəricisinə çevrilir. Ölkənin alternativləri nə qədər etibarlı olarsa, fərdi təchizatçı onun qərarlarının dəyərinə bir o qədər az təsir göstərə bilər.
Buna görə də, avqust ayı rekordu ilk növbədə, bazarın davamlı strukturunun göstəricisi kimi vacibdir. Rusiya buğda tədarükündə dominant mövqe tutmağa davam edir və Gürcüstanın hələlik miqyas və ümumi dəyər baxımından Rusiyanınkına bərabər alternativ kanalı yoxdur. Bu, Moskvadan qaçılmaz siyasi asılılıq demək deyil, lakin iqtisadi qarşılıqlı asılılığın Tiflisin xarici iqtisadi və diplomatik siyasətini formalaşdırarkən nəzərə almalı olduğu bir amil olaraq qaldığını göstərir.
Növbəti aylar bizə avqust ayında baş verən artımın böyük birdəfəlik alışların, mövsümi amillərin və ya davamlı artımın nəticəsi olub-olmadığını anlamağa kömək edəcək. Əsas göstəricilərə yalnız idxal dəyəri deyil, həm də tonnaj, Rusiya taxılının orta qiyməti, Qazaxıstanın və digər təchizatçıların payı və nəqliyyat xərclərinin dinamikası daxil olacaq. Bu məlumatlar Rusiyanın dominantlığının qısamüddətli bazar trendi olaraq qalıb-qalmadığını, yoxsa Gürcüstanın iqtisadi arxitekturasının daha da sabit bir elementinə çevrildiyini ortaya qoyacaq.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov