Ən çətin sual: əgər son müharibədən nəticələr çıxarılmayıbsa, növbəti siyasi səhvin yenisinə səbəb olmayacağına necə zəmanət verilə bilər?
44 günlük müharibənin başlaması tarixindən altı il keçib, lakin Ermənistanda davam edən parlament müzakirələrinə əsasən, müasir Ermənistan tarixinin əsas suallarından birinə vahid cavab hələ də yoxdur: bu müharibə niyə oludu və dövlət onilliklər boyu yürütdüyü siyasətin nəticələrinə niyə hazır deyildi? Bu gün erməni müxalifəti müharibədən əvvəl və müharibə zamanı verilən qərarların izahını tələb edir, hökumət hadisələrlə bağlı öz versiyasını təqdim edir və ictimaiyyət qarşılıqlı eksklüziv izahatları dinləməyə davam edir. Və narahat bir sual yaranır: Ermənistan siyasətinin məğlubiyyəti yalnız başqalarının hərəkətlərinə aid etməyi dayandırması üçün daha neçə il lazım olacaq?
“Ermənistan” blokunun parlament fraksiyasının lideri Anna Qriqoryan altı il sonra əsas sualların cavabsız qaldığını bildirərək, yenidən məhz bu məsələni qaldırıb. O, təkcə müharibə zamanı deyil, həm də döyüşlərdən əvvəlki dövrə diqqət yetirilməsini tələb edir və iddia edir ki, o vaxtkı rəhbərliyin qərarları müharibəni dayandıra bilərdi. Bu, müxalifətin siyasi mövqeyidir və yekun nəticələr sənədlərə və araşdırmanın nəticələrinə əsaslanmalıdır. Lakin bu məsələlərin uzun müddətdən sonra qızğın siyasi müzakirələrin mövzusu olaraq qalması artıq problemin dərinliyini göstərir.
Xüsusilə də Nikol Paşinyanın özünün 2022-ci ilin aprelində müharibənin niyə baş verdiyi sualına cavab vermək ehtiyacını etiraf etməsi və müharibə və məğlubiyyət üçün öz məsuliyyətindən və günahından danışması diqqət çəkir. Eyni zamanda, o, “təslim olmaq” və “xəyanət” ittihamlarını rədd etdi. Başqa sözlə, sual dünən yaranmayıb və mövcud müxalifət tərəfindən uydurulmayıb: Ermənistan hökuməti özü hadisələrin siyasi və tarixi təhlilinə ehtiyac olduğunu etiraf edib. Bəs məsələ bu qədər fundamentaldırsa, illər sonra niyə Ermənistan cəmiyyəti hələ də qərarlar zəncirinin qəti şəkildə yenidən qurulmasını deyil, yeni siyasi şərhini alır?
Daha fundamental bir sual qalır: Ermənistan onilliklər ərzində Qarabağ münaqişəsində nəyə nail olmağa çalışırdı? Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq danışıqlar heç vaxt Dağlıq Qarabağı beynəlxalq səviyyədə tanınmış “dövlətə” çevirməyib. Hətta Ermənistanın ərazi üzərində nəzarəti dövründə belə, bölgənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış statusu Azərbaycanın bir hissəsi olaraq qalıb. Bütün danışıqlar sistemi onilliklər boyu bu ziddiyyət ətrafında fırlanıb. Buna görə də, bu gün Ermənistanın özünün beynəlxalq hüquqi tanınma yolu ilə heç vaxt rəsmi olaraq əldə etmədiyi şeyə niyə nail ola bilməməsi ilə bağlı siyasi mübahisələri müşahidə etmək xüsusilə qəribədir.
Bu, paradoksal bir konstruksiya yaradır. İllərdir Ermənistan siyasi məkanı Qarabağın milli layihə kimi qəbul edildiyi bir formulu qoruyub saxlayıb, lakin Ermənistan dövləti Dağlıq Qarabağı müstəqil “dövlət” kimi rəsmi olaraq tanımayıb. Məğlubiyyətdən sonra siyasi şüarlarla beynəlxalq hüquqi reallıq arasındakı bu boşluğun böyük bir qiyməti olduğu aydın oldu. Bu gün kimin nə vaxt səhv etdiyi barədə istədiyin qədər mübahisə etmək olar, amma fundamental faktı dəyişdirmək mümkünsüzdür. Çünki siyasi bəyanatlar beynəlxalq səviyyədə tanınmış statusun əvəzedicisi deyil.
Elə buna görə də 2020-ci ildən əvvəl Ermənistan dövlət strategiyasına nə baş verdiyi sualı xüsusilə aktuallaşır. Əgər onilliklər ərzində mövcud status-kvonun praktik olaraq qeyri-müəyyən müddətə saxlanıla biləcəyi fərziyyəsi irəli sürülürdüsə, onda hərbi-siyasi balansda dəyişiklik strategiyası harada idi? Əgər xarici müttəfiqlər təhlükəsizliyi təmin etməli idilərsə, niyə Ermənistan hökumətinin özü indi əvvəlki modelin uğursuzluğundan danışır? 2026-cı ilin sentyabr ayında Paşinyan artıq KTMT-yə əsaslanan əvvəlki təhlükəsizlik sistemini "ibtidai" adlandırdı və 2022-ci il hadisələrinin tamamilə yeni bir yanaşmaya ehtiyac olduğunu göstərdiyini bildirdi. Lakin bu zaman təkcə Paşinyan üçün deyil, həm də ondan əvvəl və sonra mövcud olan bütün siyasi sistem üçün sual yaranır: əgər dövlət təhlükəsizliyi onilliklər boyu xarici zəmanətlər ətrafında qurulmuşdusa, niyə güc balansında dəyişiklik yarada biləcək müstəqil bir model yaradılmadı? Əgər əvvəlki strategiya düzgün idisə, niyə fəlakətli böhranla başa çatdı? Əgər qüsurlu idisə, niyə Ermənistan cəmiyyəti bu səhvin miqyası barədə dürüst siyasi cavab almaq üçün bu qədər vaxt sərf etdi?
Başqa bir paradoks onilliklər boyu Qarabağ məsələsini Ermənistan siyasətinin mərkəzi elementi kimi təqdim edən qüvvələrə münasibətdədir. Bu gün Paşinyan artıq açıq şəkildə "Qarabağın yalançı elitası" adlananlar haqqında danışır, onları Ermənistanın daxili siyasətinə təsir göstərməyə və ölkəni yeni bir münaqişəyə sürükləməyə çalışmaqda ittiham edir. Bu, Paşinyanın öz qiymətləndirməsidir, məhkəmə tərəfindən təsdiqlənmiş fakt deyil. Amma İrəvanın rəsmi ritorikasının nə qədər kökündən dəyişdiyini göstərir. Dünənin siyasi və sosial qüvvələri, vaxtilə milli ideyanın daşıyıcıları hesab edilənlər indi hökumətdəki bəzi insanlar tərəfindən dövlətçiliyə təhdid kimi xarakterizə olunurlar. Və burada Paşinyanla rəqibləri arasındakı son mübahisədən daha vacib bir sual ortaya çıxır: niyə Ermənistan siyasi sistemi öz strategiyasını araşdırmaq əvəzinə, dəfələrlə günahkar tapmağa çalışır?
Bəziləri mövcud hökuməti müharibəni qızışdırmaqda günahlandırır. Digərləri isə müharibənin onilliklər boyu davam edən dondurulmuş münaqişənin qaçılmaz nəticəsi olduğunu bildirirlər. Bəziləri Rusiyanı, digərləri Qərbi, başqaları isə Türkiyə və Azərbaycanı günahlandırırlar. Lakin Ermənistandan kənarda nə qədər çox günahkar axtarılırsa, öz hökumətinin qərarlarını təhlil etmək üçün bir o qədər az yer qalır.
Paradoks ondadır ki, mövcud hökumətin özü praktik olaraq ritorikasını dəyişdirib. Paşinyan indi deyir ki, keçmiş Ermənistan sülh şəraitində deyil, daim təxirə salınan müharibə vəziyyətində yaşayırdı. 2026-cı ilin may ayında o, açıq şəkildə bildirib ki, hakimiyyətə gəlməzdən əvvəl ölkə mahiyyət etibarilə daimi münaqişə vəziyyətində idi və 2016-cı ilin aprelindəki döyüşlər yeni eskalasiyanı qeyri-müəyyən müddətə təxirə salmağı göstərdi. Bu, siyasi mübahisədən daha ciddi bir tezisdir: əgər mövcud hökumət haqlıdırsa, onda təkcə 2020-ci ili deyil, həm də əvvəlki onilliklərin bütün siyasi arxitekturasını araşdırmaq lazımdır.
Lakin müxalifət əks mənzərəni təqdim edir. Qriqoryan iddia edir ki, Paşinyanın hərəkətləri müharibəni sürətləndirib və onun qiymətləndirməsinə görə, Azərbaycanın hərbi əməliyyatlara başlamaq imkanı əldə etməsi üçün şərait yaradıb. Bu, ciddi bir ittihamdır, lakin dərc olunmuş və təsdiqlənə bilən sənədli sübutlar olmadan avtomatik olaraq təsdiqlənmiş fakta çevrilə bilməz. Vəd edilmiş parlament komissiyasının hesabatının bu qədər vacib olmasının səbəbi də budur: Ermənistan cəmiyyətinin "Paşinyan günahkardır" və ya "əvvəlki hökumət günahkardır" kimi şüarlara deyil, o dövrdə mövcud olan qərarların, diplomatik seçimlərin, hərbi qiymətləndirmələrin və alternativlərin ardıcıl şəkildə yenidən qurulmasına ehtiyacı var.
Digər həssas məsələ keçmiş Qarabağ “rəhbərliyi” ilə əlaqəli siyasi fiqurların taleyidir. Bu “siyasi elitanın” bəziləri hazırda Azərbaycanda həbsdədir, Ermənistan daxilində isə onların rolu ilə bağlı müzakirələr davam edir. Paşinyan keçmiş Qarabağ “elitasının” bir hissəsini Ermənistanı öz siyasi məqsədləri üçün istismar edə bilən bir qüvvə kimi təqdim etməyə çalışır. Müxalifət isə əksinə, mövcud hökumətin bir çox hərəkətlərini milli maraqlardan imtina kimi görür. Nəticədə, Qarabağ ərazi və siyasi məsələdən daxili hakimiyyət mübarizəsi üçün bir vasitəyə çevrilib.
Ermənistan siyasəti burada ən narahatedici suala cavab verməlidir: əgər yeni müharibə həqiqətən arzuolunmaz hesab olunursa, niyə əvvəlki müharibənin xatirəsinin cəmiyyəti səfərbər etmək üçün daim istifadə edildiyi siyasi sistemi davam etdirməlidir? 2026-cı ildə Paşinyan artıq sülh gündəliyinin davam etdirilməsinin yeni müharibənin qarşısını almaq üçün ilkin şərt olduğunu bildirmişdi. Müxalifət isə öz növbəsində hökuməti həddindən artıq güzəştlər etməkdə günahlandırır. Lakin hər bir sülh müzakirəsini "təslim olmaq" ittihamına, hər bir təhlükəsizlik müzakirəsini isə “yeni müharibə hazırlamaq” ittihamına çevirmək cəmiyyətə uzunmüddətli strategiya sualına cavab vermir.
Nəticədə, Ermənistanın bu günkü problemi sadəcə 2020-ci il müharibəsini uduzması və ya 2023-cü ildə Qarabağ üzərində nəzarəti itirməsi deyil. Problem daha dərindir: müharibədən altı il sonra siyasi təbəqə nə baş verdiyi və müharibədən əvvəl, müharibə zamanı və müharibədən sonra verilən hər bir qərara görə kimin məsuliyyət daşımalı olduğu barədə mübahisə etməyə davam edir. Beynəlxalq hüquqi reallıq artıq dəyişib: Azərbaycan Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa edib və sonrakı sülh prosesi ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasına əsaslanır. İndi İrəvan öz cəmiyyətinə siyasi şüarlarla keçmişi necə geri qaytarmağı deyil, yeni fəlakətə səbəb olmayacaq dövlət strategiyasını necə qurmağı izah etmək vəzifəsi ilə üz-üzədir.
Ona görə də, "müharibə niyə başladı?" sualı artıq kifayət deyil. Ermənistan cəmiyyəti daha çətin bir suala cavab verməlidir: niyə onilliklər boyu dövlət siyasətini yalnız hərbi yolla həll edə bilmədiyi münaqişə üzərində qurub? Niyə mövqeyinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına nail ola bilməyib? Niyə xarici güc mərkəzlərinə güvənib? Və niyə indi fərqli siyasi düşərgələr eyni tarixin tamamilə fərqli versiyalarını təklif edir? Bu suallara ümumi qəbul edilmiş, sənədləşdirilmiş bir cavab tapılana qədər müharibə ilə bağlı müzakirələr davam edəcək və hər yeni siyasi böhran bir daha keçmiş müharibəni bugünkü hakimiyyət mübarizəsi üçün bir vasitəyə çevirəcək.
Və bəlkə də, məhz bu, ən narahatedici haldır. Həqiqətən yeni bir müharibədən qaçmaq istəyən bir dövlət əvvəlcə əvvəlki müharibənin səbəblərini dürüst şəkildə araşdırmağı öyrənməlidir, tarixi başqa bir siyasi qrupun maraqlarına uyğun olaraq yenidən yazmamalıdır.
Hansı qüvvə ki tək bir günahkar axtarmır, ölüləri partizan daxili mübarizəsi üçün fona çevirmir, əksinə, qərarlar ardıcıllığını və onların nəticələrini o müəyyən edir. İrəvan müharibədə kimin günahkar olduğunu müzakirə edərkən, müharibənin tarixi özü davam edən siyasi mübarizənin bir hissəsi olaraq qalır. Altı il sonra hələ də fəlakətin əsas səbəblərini müzakirə edən bir cəmiyyət təbii olaraq ən çətin sualı verir: əgər son müharibədən nəticələr çıxarılmayıbsa, növbəti siyasi səhvin yenisinə səbəb olmayacağına necə zəmanət verilə bilər?