By: Redaksiya

Aparıcı Avropalı mütəxəssislər tərəfindən mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərən menecerlər üçün pulsuz onlayn kurslara start verilir

Aparıcı Avropalı mütəxəssislər tərəfindən mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərən menecerlər üçün pulsuz onlayn kurslara start verilir

Yaradıcılıq və mədəniyyət sahələrinin nümayəndələri strateji planlaşdırma, advokasiya üzrə və «Yaradıcı Avropa» proqramına ərizə verməklə əlaqədar təşkil edilmiş, avropalı ekspertlərin dərs dediyi, Avropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığı «Mədəniyyət və Yaradıcılıq Proqramı» çərçivəsində təşkil edilmiş kurslarda iştirak edə bilər.

Hər bir kurs bir neçə qısa video filmdən ibarətdir və əməli tövsiyələrlə, nümunələrlə tamamlanmışdır. Kursları başa vurduqdan sonra sertifikat almaq mümkündür. Azərbaycan, rus və ingilis dilləri daxil olmaqla  8 dildə təşkil edilən  kursların proqramına Avropanın yaradıcılıq və mədəniyyət sahələrinə aid ən qabaqcıl təcrübələri daxil edilmişdir.

Kursu keçmək və sertifikat ala bilmək üçün ilk növbədə xoşunuza gələn mövzunu www.culturepartnership.eu/publishing/online-learning  internet saytından seçməli, dərs materialları ilə tanış olmalı və testin suallarına cavab verməlisiniz. Hal-hazırda 4 kursda iştirak edə bilərsiniz:  «Strateji planlaşdırma», «Advokasiya»,»Kreativ Avropa» və “Təklifin hazırlanması”.

«Strateji planlaşdırma» kursunda təşkilatınızın fəaliyyət konsepsiyasını ifadə etməyi, daxili və xarici  təhlillərin aparılmasını, təşkilatınızın rəqabət üstünlüklərini müəyyənləşdirməyi, marketinq planlarını müvəffəqiyyətlə həyata keçirməyi öyrənəcəksiniz (yaradıcı biznes sahəsi üçün populyar kitabın müəllifi Devid Perrişdən).

«Advokasiya» kursu — bu video-dərslərdən sonra advokasiya sahəsi üzrə strategiyanı işləyib hazırlamağı öyrənməklə yanaşı kampaniyaları effektiv şəkildə həyata keçirməyə imkan verən əsas vasitə və metodlar haqqında əməli məsləhətlər alacaqsınız (kommunikasiya sahəsi üzrə beynəlxalq ekspert)

«Yaradıcı Avropa» proqramı üzrə distant təhsil kursu — Avropanın mədəniyyət sahəsində həyata keçirdiyi ən irimiqyaslı qrant proqramı olan «Yaradıcı Avropa» proqramına qrant almaq üçün ərizə verməyi addım-addım öyrədən təlimatların daxil edildiyi 5 video-mühazirə («Yaradıcı Avropa» proqramının Litva və Estoniya milli bürolarının rəhbərləri Eqle Deltuvayte və Evelin Karu-Veskioyya tərəfindən) Kursu dinləyərək «Yaradıcı Avropa» proqramına qrant almaq üçün verilən ərizələrlə bağlı seçim meyarlarını, qeydiyyat prosesini, tərəfdaşları axtarmağın qaydalarını və müvəffəqiyyəti şərtləndirən amilləri öyrənə biləcəksiniz.

Mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərən menecerlər “Layihə təkliflərinin yazılması” kursu vasitəsilə uğurlu layihə təkliflərinin hazırlanması qaydalarını, nəticə etibarilə, həmin layihələrin həyata keçirilməsi üçün vəsait əldə etməyin yollarını öyrənə bilərlər. Kurs bitdikdən sonra siz layihənin hədəflərini, məqsədlərini və gözlənilən nəticələrini müəyyənləşdirə, tərəfdaşlar tapa və müvafiq müraciətlər işləyib hazırlaya biləcəksiniz. Kurs layihə təkliflərinin hazırlanması və büdcənin tərtib edilməsi istiqamətində 12 ildən artıq təcrübəyə malik olan təlimçi Maqda Krasovskaya-İqrasın rəhbərliyi altında həyata keçirilir.

İl ərzində kurslara yeni mövzular, o cümlədən layihələr üzrə ərizələrin yazılması, maliyyə məsələləri (o cümlədən maliyyə vəsaitlərinin cəlb edilməsi), kommunikasiya, mədəniyyət sahəsində fəaliyyət göstərən təşkilatlar üçün layihə idarəetməsi və s. kimi mövzular əlavə ediləcəkdir.

“Mədəniyyət və Yaradıcılıq” Proqramı çərçivəsində təşkil olunan kursun hər kəs üçün əlçatan olması faktı olduqca dəyərlidir. Əslində, hətta ən qızğın iş saatlarında belə fərdi inkişafın təmin olunması üçün yarım saat vaxt ayırmaq mümkündür. Kurslar yalnız fəaliyyətə yenicə başlayanlar üçün deyil, eyni zamanda yeni imkanlar axtarışında olan təcrübəli mədəniyyət menecerləri üçün də faydalı olacaqdır. Öz biliklərinizi Avropalı mütəxəssislərin yanaşmaları ilə müqayisə edərək yoxlayın”. Kursları uğurla başa çatdırdıqdan sonra Ukraynada Mədəniyyət Fəalları Konqresinin İdarəetmə Heyətinin Sədri Yelena Pravilo bu fikirləri paylaşır.

Avropa İttifaqının Şərq Tərəfdaşlığı «Mədəniyyət və Yaradıcılıq Proqramı» yaradıcılıq və mədəniyyət sahələrinin dəstəklənməsi, bu sahələrin Azərbaycan və Şərq Tərəfdaşlığının digər ölkələrinin sosial-iqtisadi inkişafındakı payının artırılması məqsədini güdür. Kurslar haqqında daha ətraflı məlumat almaq üçün www.culturepartnership.eu internet saytına daxil ola və ya info@culturepartnership.eu ünvanına elektron məktubla müraciət edə bilərsiniz. 

 

read more
By: Elçin Şıxlı

Ayağın yorğana görə uzadılması

1_teamSon zamanlar atalar sözlərimizdən zəhləm getməyə başlayıb. Məsələn, “palaza bürün, elnən sürün”. Bəlkə də vaxtilə deyiləndə müsbət mənada və kimisə məzəmmət edərək düz yola qaytarmaq üçün deyilib. Amma zaman keçdikcə ictimai fikirdə transformasiyaya uğrayıb və müsbət tərəfi silinərək yalnız məzəmmət hissəsi qalıb. İndi öz-özümə deyirəm ki, axı nədən və nə üçün sürünməliyəm? Onsuz da sürünürük. Nə qədər olar? Yaxud “hamı necə, sən də elə”. Hamıdan mənə nə? “Buna da min şükür”. Şükür edə-edə dilsiz-ağızsız bir topluma çevrilmədikmi? İndi də hamıya “ayağını yorğanına görə uzatmağı” tövsiyə edirlər. Uzatmıram, xanımlar və cənablar, çünki mümkün deyil və heç bir sağlam məntiqə sığmır. Ayağı yorğana görə uzatmırlar, yorğanı ayağa görə biçir və sırıyırlar. Bu, məntiqindən mütilik yağan, atalar sözünü son günlər populyarlaşdıran xanım əfəndi isə, deyəsən, millətin boyunu prokrust yatağına görə biçmək iddiasına düşüb.

80-ci illərin əvvəli idi. İşdən “Atalar sözləri” kitabının müəllifi Əbülqasım (Hüseynzadə) müəllimgilə getməyi tapşırmışdılar. Çox gənc idim. Ona görə də, idarənin darıxdırıcı divarları arasından kənara çıxmaq kimi fürsətə sevinmişdim. Yolum məktəb illərində futbol oynadığımız, dar küçə və dalanlarını ələk-vələk elədiyimiz  İçəri şəhərə idi. Qoşa qala qapısından içəri keçən kimi bir az yuxarıda, sağ əldəki, əyilmiş gövdəsinin altından maşınların güclə keçdiyi qosqoca tut ağacının yanından sola buruldum. Üstünə dirmanıb meyvəsindən o qədər yemişdik ki… Üzüyuxarı gedib az sonra mənzilə çatdım. İki adamboyu hündürlükdə üstü oymalı, bəlkə də yüzdən çox yaşı olan taxta qapının zilini çaldım və geriyə durub gözləməyə başladım. Qapının arxasından səs-səmir gəlmirdi. Əlimi yenidən düyməyə sarı uzadırdım ki, zirəzənin şaqqıltısı eşidildi və qapı aralandı. İçəri keçdim. Qarşımda pilləkəndən çox nərdivana bənzəyən dik pillələr vardı. Gözümlə qapını açmalı olan adamı axtaranda yuxarıdan divarboyu zirəzənin qulpuna bağlanmış kəndirin uzandığını gördüm.  Ani tərəddüddən sonra ehtiyatla yuxarı qalxmağa başladım. Ayağımı basıb götürdükcə üzü ayaqlar görmüş taxta pillələr yorğunluqdan zarıyırmış kimi cırıldayırdı. Sonuncu pilləyə çatıb nəfəsimi dərdim və ətrafı dinşədim. Hüznlü bir sakitlikdi. Elə bu zaman, “kimsən, gəl içəri” sözlərini eşitdim. Yarıqaranlıq otağa girəndə yarıçarpayı-yarıkürsüyə bənzər yataqda əyləşmiş ixtiyarı yalnız:”Gəl görüm, kimsən”, deyəndən sonra gördüm. Qarşımda dümağ saçları və saqqalı, elə o çür də dümağ əyin-başı ilə yatağından seçilməyən nuranı bir kişi vardı. Əbülqasım müəllim idi. Kişi sanki nağıllardan gəlib bizim dünyaya düşmüşdü. Çox maraqlı insan idi. Gördüyü iş də ona yaraşırdı. İndi düşünürəm ki, atalar sözlərini yalnız belə nurani insanların dilindən eşitmək və dinləmək gərəkdir! Onlar yalnız bu zaman dəyərli olur!

***

Yayda təxminən üç yazımı üçüncü sənaye inqilabına həsr etmişdim. Bərpa olunan enerji mənbələrindən, biosfer təfəkkürdən, karbohidrogen erasının bitməkdə olmasından, postneft dövrünə hazırlaşmaq barədə düşünməkdən, neft qiymətlərinin daha 150 ABŞ dolları olmayacağından yazmışdım. Hətta, bu yazıların birində işığın 1 kilovatının 6 qəpikdən 7 qəpiyə qədər bahalaşdırıldığından da gileylənmişdim. Amma ürəyimdə “buna da şükür” demişdim. Nə biləydim ki, differensiasiya deyib  “şükrümü” burnumdan gətirəcəklər? Nə isə, “keçənə güzəşt deyərlər”. Heç yeridir… güzəştin. Daha bir atalar sözündən də zəhləm getdi, deyəsən.

Ölkə turbulent böhran dövrünə girib. Bu böhranın milli xüsusiyyətlərindən hamı danışır və yazır. Ona görə də bu məqama ötəri, yeri gəldikcə toxunacam. Diqqətinizi isə başqa məqamlara yönəldəcəm. İlk növbədə, dostum İbrahim Nəbioğlu yazdığı kimi, düzgün suallar verməyə çalışacam, çünki sual düzgün qoyulmasa, cavabını tapa bilməyəcəyik.

Birinci sual. Rüşvətlə ali məktəb bitirən savadsız və bu səbəbdən də müti məmurların səriştəsiz və biabırçı idarəçiliyi, onların büdcəni talan etməsi, rüşvətxorluğu, korrupsiyaya bulaşması olmasaydı, böhran ölkəni vurmayacaqdımı? Vuracaqdı, çünki bu böhran tək bizi vurmur. O, ümidini neft və qaza bağlayaraq əlini ağdan qaraya vurmayan, burnunun ucundan o yanı görməyən, iqtisadiyyatı xammalyönümlü bütün ölkələri vurur. Özü də digərlərindən, daha sərt və amansızcasına. Elitar kapitalizm mərhələsi torpağa gömülür. Karbohidrogen ehtiyatları ilə heç də hamı zəngin olmadığı üçün bu sərvətə malik “elitarların” dövrü bitir. Postneft dövrü başlayır və buna hazırlaşmaq gərəkdir. Əks təqdirdə, elitarlıqdan əsər-əlamət qalmayacaq.

İkinci sual. Nə etməli? Gələcək inkişaf strategiyası barədə düşünmək və yeni iqtisadi eraya uyğun infrastruktur və işlək sistem qurmaq üzərində işə başlamaq lazımdır. Başqa çarə yoxdur.

Üçüncü sual. Böhranın əsas səbəbi nədir? Səbəb enerji daşıyıcılarıdır. Böhranı onlar doğurdu. Neft qiymətlərinin artması bütün istehsal sahələrini vuraraq zəncirvarı bahalaşmaya gətirdi. İstehsal xərcləri artdıqca, istehlak malları bahalaşdı, alıcılıq qabiliyyəti azaldı və tələblə təklif arasında uçurum yarandı. Əhalinin daha çox hissəsi yoxsulluqdan əziyyət çəkməyə başladı. Çıxış yolu enerji mənbələrinə münasibətin kökündən dəyişdirilməsindədir. Buradan daha bir, növbəti sual doğur.

Beləliklə, dördüncü sual. Enerji mənbələrinə münasibətin dəyişdirilməsi nə deməkdir? 2008-2009-cu illərdən etibarən dünya əhalisinin əksəriyyətini şəhər əhli təşkil edir. Urbanizasiya nəticəsində homo urbanis – şəhər adamı məfhumu yaranıb. Əgər beş əsr əvvəl bir adam ömür boyu ən çoxu 1000 adamla üzləşirdisə, indi Nyu Yorkda Manhettenin mərkəzində 1 km radiusda sizi 220.000 adam əhatələyir.

Ümumi ərazisi 86.000 kv.km, əhalisi 10 milyona yaxın olan Azərbaycanın əsas şəhəri Bakının ərazisi 2130 kv.km, əhalisi isə 4 milyon civarındadır. Deməli, əhalinin ən azı 40% ölkə ərazisinin təxminən 2.5%-də yerləşən Bakıda cəmlənib və elektrik enerjisinın 43%-ə qədərini istehlak edir.

ABŞ-da bütün növ enerjinin 51%-dən çoxu və elektrikin 74,5% bina və müxtəlif tikililər tərəfindən istehlak edilir. Yəni, enerjinin əsas istehlakçıları şəhər və şəhər əhalisidir. Təbii ki, nə şəhər və şəhərətrafı kompleksləri dağıtmaq, nə də şəhər əhalisini yenidən kəndlərə qaytarmaq mümkündür. Urbanizasiyanın da qarşısını zorla almaq mümkün deyil. Beləliklə, şəhər əhalisinin çoxalmaqda davam etməsi və enerji istehlakının da artması şəraitində yaranmış vəziyyətə yeni yanaşma olmalıdır. Belə bir deyim var (yenə atalar sözü), vəziyyəti dəyişə bilmirsənsə, ona münasibəti dəyiş. Dünyada artıq bunu edənlər var. Xüsusi eksperimental layihələr üzrə işlər artıq ABŞ-ın San-Antonio, Hollandiyanın Utrext şəhərlərində və Monako krallığında aparılır. İşlər bir neçə illik planlar əsasında həyata keçirilir. Və bu, yalnız başlanğıcdır. Yeni yanaşmanın əsas prinsipi elektrik enerjisinin effektivliyini artıraraq onun istehlakını azaltmaqdan ibarətdir. Bu, mümkünləşdikcə karbohidrogen ehtiyatlarına tələbatı da azaltmaq bir gerçək olacaq. Neft qiymətlərinin bir daha 150 dollara çatmayacağını nəzərə alsaq, belə yanaşmanın nə qədər böyük həyati məna kəsb etdiyini anlamaq bir o qədər də çətin olmamalıdır.

Məsələn, 37613 nəfər əhalisi və illik əməli büdcəsi 747,2 milyon yevro olan Monakoda bunu etmək üçün dənizdə üzən fotoelektrik modullar, bina və tikililərin dam və divarlarına isə havanın turbulent axınlarına uyğunlaşdırılmış külək generatorları quraşdırılır. Nəhəng yel dəyirmanlarına da artıq ehtiyac azalır. Hökümət yaşadıqları evləri müstəqil elektrik stansiyasına çevirmək istəyənlərə 30 min yevroluq subsidiyalar da ayırır. Bu işlər 2020-ci ildə yekunlaşdırılmalıdır. Bu yaxınlarda isə dünyaca məşhur İlon Mask hər bir hissəsi günəş batareyaları kimi çalışacaq dam örtüklərinin bazara çıxarıldığını elan etdi. Bütün bu qeyri-ənənəvi enerji mənbələrindən yararlanma elektrik enerjisindən istifadənin səmərəsini artırır və hal-hazırda istehlak edilən karbohidrogen yanacaq növlərinə qənaət etməyə və xərcləri xeyli dərəcədə azaltmağa imkan verir. Bütün bu sadaladığım işlərin görülməsi həm də yeni iş yerləri deməkdir. Bizə də bu yolla getməyə dəyməzmi? Dəyər, çünki Bakının bolluca küləyi də var, günəşi də. Onun dənizin sahilində yerləşdiyini yada salmağa isə, zənnimcə, heç ehtiyac da yoxdur.

Beşinci sual. Bəs bunu etmək üçün nə lazımdır? Bax problem də elə bundadır. Enerji təchizatı məsələsinə iki daban-dabana zidd yanaşma mövcuddur – şaquli və üfüqi. Birinci halda, enerji əhaliyə yuxarıdan ötürülür və təbii ki, qiymətlər də diqtə edilir. Lap elə bizim tarif şurası etdiyi kimi. İkinci halda isə enerjinin yuxarıdan ötürülməsi deyil, üfüqi müstəvidə paylanması baş verir, yəni enerji münasıbətləri demokratikləşir. Daha tarif şurası əhaliyə enerjini inhisarçı şirkətlərin istəyinə uyğun qiymətə sırıya bilmir…

Altıncı sual. Bunu edəcəyikmi? Bilmirəm. Mən yalnız üzdə olan məqamlara toxunmuşam. Bildiyim odur ki, bu, sadə böhran deyil. Dünya boyunca yeni iqtisadi-siyasi formasiyanın yaranmasının ilkin təzahürləridir. Bu proses illərlə də çəkə bilər, ildırım sürətilə də gedə bilər. İstənilən halda buna hazır olmaq lazımdır.

Bizə gəldikdə isə, enerjiyə pəncərə və nəfəslikləri açmamaq, onların qiymətini artırmaq və ya ayağı yorğana görə uzatmaqla qənaət etmək mümkün olmayacaq, çünki işıq və qazın qiymətinin “mücərrəd differensiasiya” vasitəsilə artırılması büdcəni qismən dolduracaqsa da, əhalinin alıcılıq qabiliyyətini azaldacaq, iqtisadiyyatı isə zəiflədəcəkdir. Və iki Bakı söhbəti daha kəskin şəkil alacaq. Baki ikiyə bölünəcək – azalmaqda olan varlılara və sürətlə artmaqda olan kasıblara. Nəticədə, əlini hər şeydən üzən camaat gec-tez ayağa qalxacaq. Yox-yox, hakimiyyətə deyil, varlılara etiraz ediləcək və bu etirazlar məişət səviyyəsində soyğunlara çevriləcək. Dükanlar talanacaq, zəngin evlər yağmalanacaq. Bax onda, əsl böhran başlanacaq. Hələliksə, düzgün suallara cevik və düzgün cavablar verilməlidir.

e-mail:qlavred@hotmail.com

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

DURBİNLƏ MƏLƏKLƏRİ SEYR ETMƏK

2_teamLukretius (Titus Lucretius Carus, m. ö. 99-55) görkəmli Roma filosofu və şairidir. Epikurun və onun əfsanəvi məktəbinin ən böyük davamçısıdır. O, “Hər şeyin təbiəti haqqında” (lat., De reum natura) adlı nəhəng əsərində insanları mövhumata, qaragüruha və cəhalətə qarşı mübarizəyə səsləmiş, bu mübarizənin də yalnız elm və təbiəti öyrənməklə mümkün olacağını demişdir. Mövhumatın yeganə dayaq nöqtəsinin qorxu olduğunu söyləyən Lukretius, xalqı azad olmaq, hür yaşamaq üçün qorxudan qurtulmağa çağırmışdır.

“Hər şeyin təbiəti haqqında” bəşəriyyətin inkişafında müstəsna rol oynamışdır. Kitab XIV-XVII əsrlərdə Qərb mütəfəkkirlərinin ən çox müraciət etdikləri mənbə idi.

İtaliyalı rahib, filosof və astronom Cordano Bruno (1548-1600) Lukretiusun kainatın sonsuzluğu tezisini mənimsəyir. O, Nikolas Kopernikin modern astronomiyanın başlanğıcı sayılan planetlərin sabit trayektoriya üzrə Günəş ətrafında dönməsi nəzəriyyəsini, kainatın zaman və fəzada sonsuz olduğunu da qəbul edir.

Fəqət Lukretiusun əsəri Katolik kilsəsi tərəfindən yasaqlı idi. Üstəlik Vatikan kainatın mərkəzi olaraq Yer kürəsini qəbul edirdi. Və Cordano Bruno Roma İnkvizisiya məhkəməsi tərəfindən əvvəlcə məhkum, arxasınca da edam edildi. Özü də diri-diri yandırılaraq…

Bundan 9 il sonra görkəmli İtalyan fiziki və astronomu Qalileo Qaliley (1564-1642) öz əli ilə ilk teleskopu düzəldir və onu “göyün yeddi qatına” yönəldir. O, ilk müşahidələrində Aydakı dağları, Yupiterin peyklərini kəşf edir. KeplerKlavius kimi nəhənglər Qalileyin bu kəşflərini təsdiq edir, onu Xristofor Kolumbla bir zirvəyə qoyurlar.

Qaliley kainatın heliosentrik modelini qəbul etdirmək üçün çox çalışır. İncilə görə Yer kürəsi hərəkətsizdir. Qalileyin şöhrəti artdıqca katoliklərin qatı mövqeyi yumşalır. Və nəhayət, 1611-ci ildə Qaliley Vatikana gedərək tezislərini Roma Papasına qəbul etdirir, sübut edir ki, pozitiv elm dinə qarşı deyil.

Bu, Avropada elmin təntənəsi, insan oğlunun qaranlıqdan aydınlığa sıçraması və Qərbin önünə keçilməsi imkansız yüksəlişinin başlanğıcı idi. “Yeni fikir əvvəlkini məhv edir” demişdi miladdan öncə Lukretius. Elə də oldu, Avropa yeni bir formasiyaya – Aydınlanma çağına keçirdi, elmin, irfanın hegemon olacağı yeni bir dünyaya.

* * * * *

“Ziç” (və ya «Zic-i Hakani») ulduzların yerini göstərən cədvələ deyilir. N. Tusi Uluğ Bəyin “Ziç”ləri məhşurdur. Münəccim Takiyüddin Efendi (1521-1585) Sultan III Murada ünvanlandığı bir məktubda Uluğ Bəy “Ziç”lərinin  köhnəldiyini yazır. Padişah da rəsədxana qurulub yeni ulduz kataloqu hazırlanmasına qərar verir. Qərar III Muradın elmə olan sevdasından deyil, ulduz falı ilə iqtidarının nə qədər sürməsini bilmək istəyindən irəli gəlirdi.

Və 1575-ci ildə ilk Osmanlı rəsədxanası “Dar el-Rasad el-Cedid el-Sultani”nin inşaatı bitir. İstanbulun Tophane səmtindəki bu möhtəşəm tikilidə istifadə olunan alətlər, pərgər və saatları Takiyüddin Efendi öz əlləri ilə, əsasən də Tiço Brahenin o dövr üçün mükəmməl sayılan ədəvatlarını örnək alaraq hazırlayır.

Tiço (Tycho) Brahe (1546-1601) İntibah dövrünün tanınmış Danimarka alimidir. Üstün elmi fəaliyyətinə görə Kral II Frederik rəsədxana qurmaq üçün ona Hven adasını hədiyyə edir. Brahe orada qurduğu rəsədxanaya “Uraniborg”, yəni “Uraniya Qəsri” adı verir. Zevsin qızı Uraniya yunan mifologiyasında astronomiyanın muzası-ilham pərisidir.

Takiyüddin Brahenin araşdırmalarından xəbərdardır. Osmanlı Qərbə yetişməyə çalışır sanki, lakin III Murad dədəsi Fatih Sultan Mehmet kimi elmə, irfana maraqlı deyil, işi-gücü İmperatorluğun verdiyi arxayınlıq və əda ilə səltənətin torpaqlarını genişlətməkdir. Osmanlının ərazisi ən geniş məhz III Murad zamanında olmuş, Tiflis, Gəncə və Təbriz alınaraq imperiya şərqə doğru xeyli uzanmışdır.

Avropa Kopernikin “Göy cisimlərinin dönüşü haqda” adlı kitabı ilə böyük elmi tərəqqi üçün hərəkətə keçdiyi vaxtda İstanbulda ilk rəsədxana işə başlayır. Onun açılışından 2 il sonra – 1577-də İstanbul səmalarında quyruqlu ulduz görünür. Padişaha xoş olsun deyə bunu səadətin xəbərçisi kimi müjdələyirlər. Lakin, vəba epidemiyası və arxasınca da zəlzələ insanları vahimələndirir. Cahil xalq fəlakətin səbəbini rəsədxanada görür. Çünki, münəccimlərin rəsədxanadan durbinlə mələklərin naməhrəm yerlərini seyr etdiklərini düşünürlər.

Və 1580-ci ildə III Muradın əmri ilə rəsədxana dənizdən atılan top atəşi ilə yerlə bir edilir. Yerində isə rəsədxananı dəqiq nişan alaraq vuran Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa adına məscid tikilir.

Qısa bir müddət sonra Takiyüddin Efendinin ürəyi partlayıb ölür. Bu gün dil uzatdığımız Avropa isə çağdaş nailiyyətləri ilə bərabər Hven adasındakı Uranoborgla qürur duyur.

* * * * *

Viktor Hüqonun bu sözlərini çox sevirəm, onu tələbə vaxtı dəftərimə yazmışdım qırmızı qələmlə:“O, səndələyir, büdrəyir, yıxılır, amma yenə də ayağa qalxır, əlləri ilə toxunaraq yolunu tapır və inadla irəli gedirdi – vəssalam. Qələbənin bütün sirri bundan ibarət idi”.  Viktor Hüqonun bu sözləri mənə Avropanı xatırladır, onun düşüncəsini, dünyaya və həyata baxışını. Şərq görkəmli İslam alimlərini, mütəfəkkir və filosoflarını xalqın gözünü açarlar deyə qanlı və qansız məhv etdi, kitablarını yandırdı, mətbəəni 300 il sonra gətirdi, Qərb isə insanını oxumağa, düşünməyə, araşdırmağa sövq etdi. Şərq asan yolu tapıb hər şeyi Yaradana-Allaha bağladı, Qərb isə qorxudan azad olmaq üçün öyrənin dedi.

Qərbin qüdrəti, üstünlüyü insan kimi yaşamağın yolunun oxumaq və çalışmaqdan olduğunu anlamasındadır. Yoxsa 1500 illik səhra mistisizmində muncuq axtarmaq qəflətdir, cəhalətdir, fəlakətdir.

Qərbə təmayül edildiyində millətlər, başqa yönlər seçiləndə isə tək-tük fərdlər mutlu olurlar. Bütün məsələ də doğru seçim etməkdədir…

 

Eppiy nəql edir ki,

Axureziyada, hansısa vilayətdə

bir yer var.

Ki, orada bədənlərimiz və

ruhlarımız bizim deyil,

solmuş xəyalətləri var ancaq onların.

 

Titus Lukretius Karus

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

 

read more
By: Rauf Mirqədirov

TÜRKÜN TÜRKDƏN BAŞQA DÜŞMƏNİ YOXDUR və ya Dərviş Məstəli Şahın Ankara sərgüzəştləri

3_teamBilirəm ki, bu məqalədən sonra məni millətə xəyanətdə, bütün türkləri təhqirdə  ittiham edənlər tapılacaq. Amma nə edim. Susa bilmirəm. Vallah, billah istəyirəm susum, danışmayım, bacarmıram. Bu milləti sevdiyim üçün bacarmıram.

Məni çoxdan bir sual narahat edir. Nə qədər axtarıram cavabını tapa bilmirəm. Başa düşə bilmirəm ki, nə üçün bizlər, yəni özünü türk adlandıranlar, qabaqcıl millətlər arasında özümüzə yer tapa bilmirik?! Bizim başqa millətlərdən nəyimiz  əskikdir?  Özü də söhbət heç də Azərbaycan türklərindən getmir. Son 200  il ərzində bizim müstəqil dövlət qurucusu olan bir millət kimi inkişafımız həmişə əngəllənib. Ona görə də inkişaf etmiş müasir milli dövlətin təşəkkülü üçün zəruri prioritetlərin seçimində qarşılaşdığımız çətinlikləri başa düşmək olar. Şəxsi maraqların gerçəkləşdirilməsinə daha çox üstünlük verməyimizə də təəccüblənmək lazım deyil. Nə edək?! Hələ yetişməmişik.

Bəs Osmanlı türklərinə nə gəlib?! Qan qardaşı adlandırdığımız kəslər ən azı son beş yüz il ərzində müstəqil dövlət quruculuğu ilə məşğul olublar. Özü də bizdən fərqli olaraq arası kəsilmədən. Ona görə də, milli maraqlar baxımından, nəyin yaxşı, nəyin kötü  olduğunu çoxdan anlamalıdırlar, amma anlamırlar. Bəziləri deyə bilər ki, türklər demişkən, geri zəkalı mənəm, gerçəkləri görə bilməyən kor mənəm. Ola bilər. Onda gəlin araşdıraq – görək, kimdir haqlı!

Bu günlərdə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bəyan etdi ki, Avropa Birliyinə üzvlük Türkiyə Cumhuriyyəti üçün yeganə seçim variantı deyil. Alternativlər çoxdur. Məsələn, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT). Çox gözəl, çox pakizə! Alternativlərin, fərqli imkanların olması şox yaxşı haldır. Nə edim ki, yenə də bir əmması var.   Sual olunur ki, ŞƏT doğrudan-doğruya Avropa Birliyinə alternativ ola bilərmi?

Bu suala birmənalı cavab vermək üçün ŞƏT üzvlərinin siyahısına nəzər salmaq kifayətdir: Rusiya, Çin, Qazaxıstan, Qırqızıstan, Özbəkistan və Tacikistan.

Monqolustan, Belarus, Hindistan, Pakistan, İran və Əfqanıstan ŞƏT-də müşahidəçi statusuna malikdir. Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, Hindistan və  Pakistanla üzvlüklə bağlı danışıqlara başlanılıb. Bir qrup dövlət, o cümlədən, Türkiyə, Azərbaycan və Ermənistan ŞƏT-in dialoq üzrə tərəfdaşlarıdır.  Bir sözlə, söhbət iyirmiyə yaxın dövlətdən gedir. Amma onların arasında inkişaf etmiş dövlətlərdən birinin belə adını tapa bılməzsiniz. Bir sözlə, ŞƏT Türkiyəni tərəqqi yoluna çıxaracaq bir qurum deyil.

Hələ bu azmış kimi, qurumun gerçək və potensial söz sahibləri arasında, Pakistan istisna olmaqla, Türkiyənin regional gücə çevrilməsində belə maraqlı dövlətlər yoxdur. İnanmaq istəmirəm ki,  Ankarada Rusiya, İran, Çin və Hindistanın Türkiyəni bərabərhüquqlu tərəfdaş kimi görmək istədiyini düşünən sadəlövhlər var. Danılmaz həqiqətdir ki, bütün bu dövlətlər Türkiyənin regiondakı ənənəvi tarixi rəqibləridir.

Sadəcə olaraq, hazırki tarixi məqamda ŞƏT-də söz sahibi olanlar Türkiyəni NATO-dan  qoparıb bu quruma calamaqda maraqlıdırlar. Təəssüflər olsun ki, R.T.Ərdoğan ilk növbədə Rusiya prezidenti Vladimir Putinin təsəbbüskarı olduğu bu oyunda çox böyük həvəslə iştirak edir. İş o yerə çatıb ki, türk və Türkiyə düşməni, Rusiyanın təlxək-siyasətçisi Vladimir Jirinovski Ankarada prezident səviyyəsində qəbul olunur. Beynəlxalq aləmdə Kremlin qeyri-rəsmi sözcüsü sayılan Jirinovski bir neçə ay bundan əvvəl 2014-cü ildə Türkiyə hava məkanı hüdudlarını pozmuş Rusiya hərbi təyyarəsinin vurulmasına cavab olaraq İstanbulu yerlə-yeksan etməyə çağırırdı. Özü də nə az, nə çox, nüvə silahından istifadə etməklə. Bir neçə ay bundan əvvəl Jirinovski “Qovorit Moskva” radiostansiyasının efirində bildirmişdi ki, İstanbulu yerlə-yeksan etmək elə bir çətin  iş deyil:“Boğazda bir nüvə bombası partlatmaq kifayətdir. 15 metrlik dalğalar İstanbulu onun 9 milyonluq əhalisi ilə birlikdə məhv edər. Bundan sonra Türkiyə adlı dövlət olmaz”.

Jirinovski Rusiyanın prezidenti olsaydı, Ərdoğanın İstanbulu yerlə-yeksan etməyə çağıran bu şəxsə “hörmət nümayişini” yenə də başa düşmək olardı. Amma söhbət Punindən deyil, Jirinovskidən, yəni, hətta Rusiyanın özündə belə, ciddiyə alınmayan təlxək-siyasətçidən gedir. Ərdoğansa özünü təhqir olunmuş saydığı üçün alman aktyorunu məhkəməyə verir, prezidenti olduğu Türkiyəni nüvə bombası alovunda yandırıb külə döndərməyə çağıran ikinci dərəcəli Rusiya siyasətçisini isə dövlət başçısı iqamətgahında böyük şərəflə əziz dostu kimi qəbul edir. Buna nə ad vermək olar?! Türk milləti və Türkiyə adlı dövlətin şərəfini bu dərəcədə alçaq tutmaq olarmı? Bu da sonu deyil…

Bu yaxınlarda Ərdoğan bəyan etdi ki, Qərbdə onu “diktator” adlandırmalarından heç narahat deyil. Ərdoğan üçün önəmlisi türk millətinin ona olan münasibətidir. Yenə də çox gözəl, çox pakizə! Doğrudan da, xalqın, millətin seçimindən önəmli nə ola bilər?! Xalq isə Ərdoğana səs verir. Nə edəsən, bu da danılmaz bir həqiqətdir! İlk nəzərdən haqq-ədalət Ərdoğanın tərəfindədir. Amma unutmaq olmaz ki, mürəkkəb  problemlərin həllinə bəsit yanaşmalar, bizi aldığımız yanlış nəticələrin həqiqiliyinə inandırır. Birincisi, xalqın seçimi mütləq həqiqət deyil. Təəssüflər olsun ki, xalq səhv seçim də edə bilər. Tarixdə buna misallar az deyil. Hitler fenomeni buna parlaq nümunədir. Ötən əsrin 30-cu illərinin kinoxronikasına baxarkən alman xalqının, xüsusən də qadınlarının Hitlerə olan məhəbbətinin nümayişindən dəhşətə gəlirsən. Amma Hitler də xalqın seçimi, özü də demokratik seçimi idi.

İkincisi, seçimdən seçimə fərq var.  Ərdoğan tərəfdarlarının birbaşa yayımda tamaşa etdiyim bir mitinqi yadıma düşdü. Qadın  iştirakçılardan biri jurnalistin suallarına cavab verərkən, Ərdoğanın gündəyməzindəki qılına qurban olmağa hazırlığını bildirdi.  Bir sözlə, əgər söhbət xalqın cahil çoxluğunun seçimindən gedirsə, bunda elə bir böyük şərəf yoxdur. Əfsuslar olsun ki, düşünən hissə bütün xalqların azlığını təşkil edir. Ona görə də, bir sıra hallarda birbaşa demokratiya “cahillərin  diktaturasına” gətirib çıxarır.

Üçüncüsü, “cahillərin diktaturasının” qarşısının alınması üçün birbaşa demokratik prosedurlar vasitəsi ilə  təftişi qeyri-mümkün demokratik doqmalar vardır. Məsələn, söz azadlığı birbaşa demokratiyanın “qurbanı” ola bilməz. Başqa sözlə desək, söz azadlığının referendum vasitəsilə ləğvi cəhdi demokratiyanın təməl prinsiplərinə ziddir. Əslində, Ərdoğan və onun kimilərin bütün məsələlərin həllini birbaşa demokratiya  vasitəsilə “xalqın iradəsinə” bağlamaq istəyi, demokratiyanın təməl prinsiplərini aşılamaq cəhdindən başqa bir şey deyil.

Əslində, söhbət Türkiyə prezidentindən getməsəydi, Qərbin şəxsən Ərdoğanı “diktator”  adlandırması məni də narahat etməzdi. Məni narahat edən Ərdoğanın deyil, türk xalqının seçdiyi Türkiyə prezidentinin “diktator” hesab edilməsidir. Bu amil Türkiyəni müasir, qabaqcıl dövlətlər sırasından kənarlaşdırır, türklərin bir  millət kimi yetkinlik səviyyəsinin demokratiya üçün kafi olmaması görüntüsünü yaradır.

Məndə bəzən elə təəssürat yaranır ki, Ərdoğan elitası bütün dünyaya türk xalqının hələ də cəhalət dövrünün düşüncə tərzindən xilas olmadığını sübut etməyə çalışır. Dövlət çevrilişinə cəhdin qarşısı alındıqdan sonra Ankara meri Məlik Göyçər və ədliyyə naziri Bəkir Bozdağ tam ciddiliyyi ilə bildirdilər ki, ABŞ-da  yaşayan Fətullah Gülən cadu-piti vasitəsilə adamları öz nəzarəti altında saxlayır, onları dövlət çevrilişində iştirak etməyə nəcbur edir. Vallah, yadıma dahi Mirzə Fətəlinin 1850-ci ildə, yəni düz 166 il bundan əvvəl yazdığı “Hekayəti Müsyö Jordan Həkimi-Nəbatat və Dərviş Məstəli Şah Cadükuni Məşhur” komediyası düşdü. Cahil qadın qızının nişanlısı Şahbaz bəyin Parisə səyahətinin qarşısını almaq üşün cadugər Dərviş Məstəli Şahdan  xahiş edir ki,  Fransanın paytaxtını dağıtsın. Düşünürəm ki, oxucuların da həmin əsərdən balaca bir parçanı yada salması heç də fəna olmaz:

Hatəm ağa (heyrətlə). Həkim sahib, nə vaqe olubdur? Belə tələsik getməyə səbəb nədir?

Müsyö Jordan (qaim səs ilə). Paris dağılıb, Tülyeri yıxılıb, Fransanın səltənəti pozulub, kral avara düşüb. Bu saatda Təbrizdə oturan ingilis konsulundan sizin divanbəyiniz mənə kağız yetirdi; konsul bu əhvalatı bildirəndən sonra yazır ki, Londona vacibi kağızlar ilə bu saat çapar gedir. Arazın kənarında mənə müntəzirdir. On iki saatadək gərək mən özümü ona yetirəm. Əgər təxir etsəm, çapar gedər, sonra mən özümü tezliklə yalqız krala çatdıra bilmənəm. Lui Filipp ingilisə qaçıbdır. Mon diyö, mon diyö!

Hatəmxan ağa (təhəyyür ilə). Həkim sahib, Parisi kim dağıdıbdır, kim yıxıbdır?

Müsyö Jordan (iztirabla). Şəyatinlər, əcinnələr, divlər, ifritələr, bəd əməllər. Hansını deyim! Aman, Hatəmxan ağa, at hazır edin, dayanmaq mümkün deyil! Dimaj Paris! Tülyeri! Mon diyö, stefr!

Bu sözlərdən Hatəmxan ağa bir az mütəhəyyir qalır. Amma Şərəfnisə xanım başlayır çox bərk titrəməyə. Şahbaz bəy onun halətini duyur. Təəccüb edib, ona sarı üz qoyur. Yavıqlaşıb yavaş gülümsənmiş soruşur. 

Şahbaz bəy. Sən niyə titrəyirsən, ay fəsad? Yoxsa Parisi sən buyurub yıxdırıbsan ki, mən dəxi ora gedə bilməyim?

Şərəfnisə xanım (titrəyə-titrəyə, nazik səsi ilə gözü dərviş gizlənən pərdədə). Yox, vallah, quran haqqı, dayım canına mənim heç zaddan xəbərim yoxdur, mənim heç təqsirim yoxdur!”.

Dörd ilə yaxın Türkiyədə yaşadığım üçün tam məsuliyyəti ilə deyə bilərəm ki, nə Məlik Göyçək, nə də Bəkir Bozdağ Fətullah Gülənin cadu-piti vasitəsilə bütün Türkiyəni bir-birinə qatmaq iqtidarında olduğuna inanacaq Şərəfnisə xanım qədər sadəlövhdürlər. Əslində, Məlik Göyçək bir tipaj kimi mənə daha çox digər dahi Azərbaycan yazıçısı Cəlil Məmmədquluzadənin 1909-cu ildə yazdığı “Ölülər” komediyasındakı Şeyx Nəsrullahı xatırladır.  Amma bunun məsələyə heç bir dəxli yoxdur. Faciə ondadır ki, məlik göyçəklər, bəkir bozdağlar türk xalqının böyük əksəriyyətinin bu cür cəfəngiyyatlara inanacaq qədər sadəlövh və cahil olduğuna inanırlar. Türk milləti üçün bundan da böyük təhqir ola bilərmi?! Türk millətini qabaqcıl xalqların gözündə bu qədər alçaltmaq olarmı?! Bundan sonra digər millətlərin biz türklərə hörmətlə yanaşmasını tələb edə bilərikmi?! Sözsüz ki, bunların hamısı rıtorik suallardır.

Başqalarından dostluq ummaq olmaz. Onların öz maraqları var. Başqaları tarixin müxtəlif dönəmlərində bizim tərəfdaşımız, müttəfiqimiz ola bilərlər. Amma onlar heç vaxt bizə görə öz maraq və mənafelərini qurban verməyəcəklər. Bunu onlardan tələb etmək də ağılsızlıq olardı. Faciə ondadır ki, biz özümüz özümüzün düşməniyik.  Mirzə Fətəli Axundov dövründən az qala iki əsr keçir. Amma biz özümüzü yenə də cahil “ölülər”  arasında görmək istəyirik. Biz heç dəyişməmişik. Biz özümüz özümüzdən qorxmalıyıq. Necə ki, Mirzə Ələkbər Sabir 100 il öncə qorxurdu:

Məqbərəlikdə edirəm gah məkan, –
Qəbirdə xortdan görürəm, qorxmuram.

Mənzil olur gah mənə viranələr, –
Cin görürəm, can görürəm, qorxmuram.

Xarici mülkündə də hətta gəzib
Çox tuhaf insan görürəm, qorxmuram.

Bu küreyi-ərzdə mən, müxtəsər,
Müxtəlif əlvan görürəm, qorxmuram.

Leyk, bu qorxmazlıq ilə, doğrusu,
Ay dadaş, vallahi, billahi, tallahi,
Harda müsəlman görürəm, qorxuram!….”.

Bu məqalənin  sonuna çatanda birdən fikirləşdim: nə yaxşı ki, nə Axundov, nə Sabir, nə də Məmmədquluzadə müasirlərimizdirlər. Vallah, onları öz əcəlləri ilə ölməyə qoymazdıq…

 

 

 

read more
By: Qulu Məhərrəmli

Virus

5_teamHəkim qızdırmalı xəstəni müayinə edib kağız-kuğuzunu diqqətlə nəzərdən keçirdikdən sonra, çox vaxt qaşlarını çatıb qayğılı tonla belə bir diaqnoz qoyur:“Virusa yoluxmusuz, gərək ciddi müalicə olunasız”.

Faylları açılmayan, yaxud açanda ilan-qurbağa çıxan kompüterə baxdıqdan sonra təcrübəli usta eyni nigaranlıqla başını bulayıb:”Vəziyyət ağırdır, kompüterə virus düşüb, gərək təmizləyək-deyir”.

Virusla bağlı daha bir unikal situasiya da var: idarə və müəssisələrə daraşaraq onları iflic etmək. Məsələn,  hər hansı probleminin düzələcəyi ümidi ilə bir idarə və müəssisənin qapısını döyən, lakin işi alınmayan yaşlı adamlar, adətən narazı qaldıqları həmin qurumu ənənəvi leksikonla “yağlaşdırdıqdan” sonra belə bir cümlə də işlədirlər:”Elə bil bu xarabaya virus düşüb”.                       

 *   *   *

Yan-yörəmizdə səslənən “virusa yoluxub”, “virus düşüb” kimi ifadələri tez-tez eşidirik, amma çox fərqinə varmırıq ki, bu virus nə olan şeydir. Tibb elmi deyir ki, virus hüceyrə quruluşu olmayan ən kiçik infeksiya daşıyıcısıdır, bitkilərdə, heyvanlarda və insanlarda yoluxucu xəstəlikləri törədən, canlı orqanizmi məhv edən parazitdir. İnsanda qripdən tutmuş suçiçəyinə, qızdırmadan tutmuş quduzluğa kimi bir çox xəstəlikləri yaradan, məhz viruslardır.Yəni, latıncada zəhər mənasını verən virus canlılar üçün çox qorxuludur. Qorxu o dərəcədədir ki, canlı aləmi bu təhlükəli parazitlərdən qorumaq üçün ayrıca “virusologiya” deyilən elm sahəsi də yaranıb.

Bəşəriyyəti infeksiya fəlakətindən qorumaq üçün  çox işlər görsə də, həmin elmin bəzi müddəaları zaman keçdikcə adamda şübhə doğurur. Məsələn, bu elm iddia edir ki, viruslar yalnız canlı toxumada artıb-çoxala bilir. O dəqiqə bilinir ki, yumşaq desək, elmin bu sahəsi müasir tərəqqidən geridə qalıb və  gözümüzün qabağında baş verən yeni möcüzələrdən, o cümlədən  bioloji mənada canlı olmayan mühitdə cövlan edən yeni növ viruslardan xəbərsizdir. Görün, canlı hüceyrədən kənarda, həyatımızın müxtəlf sahələrində bizə meydan oxuyan nə qədər təhlükəli viruslar peyda olub.

Mən kompüterə, telefona düşüb ciddi problemlər yaradan virusları bir kənara qoyuram. Bunları birtəhər yola vermək olur, əsas narahatlıq ictimai həyata, cəmiyyətə sıçrayıb onun müxtəlif sistemlərini sıradan çıxara bilən viruslarla bağlıdır. Şərti olaraq “sosial virus” adlandıra biləcəyimiz həmin yeni parazitlər indi cəmiyətin canına, insanların beyninə daraşıblar. Hansı nazirlik, idarə və ya təşkilat sağlam düşüncədən uzaqdırsa, öz işini görə bilmirsə, xeyir əvəzinə insanlara zərər verirsə, bilin ki, ora virus düşüb. Görün, nə qədər virus düşmüş yerlər var.

Məsələn, bizim Milli Məclisə virus düşdüyünü heç cür iddia etmək olmaz. Niyə? Çünki o yerdəki deputatlar dərk edirlər ki, 1750 manat maaşla yaşamaq çətindir və bunu artırmaq lazımdır, deməli, orada sağlam düşüncə var.  Belə yerlərdə virusun yayılması mümkünsüzdür. Amma ötən il bu vaxtlar məlum oldu ki, MTN deyilən qurum başdan-ayağa virusa yoluxubmuş. Millətin təhlükəsizliyi üçün cavabdeh olan bir nazirlik virusun təsiri altında biyan alverindən tutmuş adam alverinədək hər şeylə məşğul imiş. Burada virus o dərəcədə şiddət edibmiş ki, nazirliyin kal generalları hər cür dövlət maraqlarını unudub qanqsterlikdən və reketçilikdən də çəkinmirlərmiş.

Bu virus elə bir zəhrimardır ki, orqanizmin özündə də yarana bilər, bakterioloji silah kimi kənardan da yeridilə bilər. Məsələn, indi istintaq aydınlaşdırmağa çalışır ki, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar nazirliyində baş verənlər MTN-dən yeridilən zəhərli viruslar səbəbindən baş veribmiş, yoxsa elə əvvəldən burada parazitlərin inkişafı üçün münbit şərait olub. Bir də öyrənmək istəyirlər ki, gündəlik xərclərə və aylıq paketlərə bu viruslar nə dərəcədə təsir edib?

Bəzi virus növləri də var ki, düşdüyü orqanızmdə sağlam hüceyrəni məhv etmir, yalnız onların funksiyasını pozaraq mutasiya əmələ gətirir. Bax, bu mutasiya vəziyyəti bizim telekanallarda çox duyulur. İndi bir çox verilişlər zərərli virus kimi yayılaraq beyinləri iflic edir və kədərli mutasiya şəraiti yaradır. Ekranlardan səpələnən yalanlar öz yerində, amma insan faciəsini komediyaya çevirən, bunun hesabına reytinq qazanmaq istəyən səviyyəsiz əyləncəli şoular daha qorxulu viruslardır. Bu virusların təsiri ilə quraşdırılmış isterik sosial-psixoloji dramlar tamaşaçıların inandığı həyat gerçəyinə çevirilir. Duyğu istismarına məruz qalan sadəlövh tamaşaçı bu miskin gerçəyə inanır, bəzən bir fərasətli aparıcının quraşdırdığı yalanlara inanmaqdan zövq alır. Və həyat beləcə davam edir…

*   *   *

Virusa yoluxmuş xəstənin də, virusun təsiri ilə proqramları pozulmuş kompüterin də dərdinə əlac etmək mümkündür. Birində dərman, o birisində antivirus kara gəlir. Dərd “sosial virus”un dərdidir, çünki onun meydanı geniş, təsiri güclü, çarəsi mürəkkəbdir…

e-mail:meherremli@yandex.ru

 

read more