By: İbrahim Nəbioğlu

Xəstə cəmiyyətlər

2_team

 

 

Hər cəmiyyət xəstədir, ancaq bəziləri digərlərindən daha da xəstədir

C.Oruell

İtaliyanın Monteqrano bölgəsinin kəndlərində insanlar “ailə mərkəzli” yaşayırlar. Hər kəs ancaq öz ailəsinin problem və ehtiyaclarına baxır. Ailələri xaricində heç nə ilə maraqlanmır, önəm vermirlər. Kəndlilər çox kasıb, aclıq və səfalət içindədirlər. Buna baxmayaraq onlar heç bir ortaq təşəbbüsdə bulunmur, birgə iş yapmaqdan qaçınırlar. Övladlarının təhsil almalarını istəsələr də, birləşib kəndlərdəki sınıx-salxaq məktəb binalarını təmir etmirlər. Onlar min illərdir ki, öz adət-ənənələrinə sadiqdirlər.

La miseria dedikləri bu həyat tərzinə baxmayaraq, adətləri və mentalitetləri ilə fəxr edir, mütərəqqi olan hər şeyə dirənirlər…

*****

Adətlər, ənənələr, mentalitet, əxlaq və davranış normaları hər zaman, hər yerdə bu cəmiyyətin xeyrinəmi çalışırlar?

Ümumən, belə bir fikir var ki, adət-ənənələr, cəmiyyətin yararına olmasa, davam etməzlər, zamanla ortadan qalxarlar. Davam edilərsə, deməli, insanların həyatında nəsə bir rol oynayıblar, ona xidmət ediblər. Bu baxımdan, nəsildən-nəslə keçən adət-ənənələrə hörmətlə yanaşılması istənilir, ailə və təhsildə onların öyrənilməsinin vacibliyi qeyd olunur.

Robert Edgerton «Xəstə Cəmiyyətlər» kitabında (Hasta Toplumlar (Sick Societies) , Robert B. Edgerton)   adət-ənənələrin hər zaman insanların yararına olmadığını, onların cəmiyyəti bəzən “xəstə” etdiyini, zəiflətdiyini, hətta məhv də edə biləcəyini yazır.

Professor Edgerton Los-Ancelesdəki Kaliforniya universitetində (UCLA) psixologiya və mədəniyyət antropologiyasından (təsəvvür edin ki, belə bir fənn də tədris edilir, insan davranışları və onun nəticələrini araşdıran elm sahəsidir – İ.N.) dərs verir. Onun əsas tezislərindən biri  belədir –

Bəzi əxlaq normaları xəstə cəmiyyətlər, bəziləri də güclü və örnək cəmiyyətlər inşa edirlər.

Xəstə cəmiyyətlərdə insanlar hadisələrə doqmatik inancları, bəzən də ordan-burdan eşitdiyi qeyri-ciddi bilgilərlə anlayır və qiymət verirlər. Sağlam cəmiyyətin insanları isə baş verənlərə elmin göstərdiyi metodlarla yanaşırlar.

Ailə içindəki münasibətlər, çocuqların tərbiyəsi, təhsil sistemi və bir sıra başqa məsələlərdə insanlar fərqli düşünürlər. Çünki onların qiymətvermə, dəyərləndirmə sistemləri fərqlidir. Problemlərə baxışları müxtəlif olduğu üçün çözüm yolları da fərqlidir. Və çözüm üçün vahid strategiyanın, eləcə də düşüncə birliyinin olmaması ortaq yol tapmağa da imkan vermir. Məsələn, dünyaya və siyasətə baxışları fərqli olan bir partiya hansısa bir ölkədə iqtidara gəlir. O partiya ölkəyə özünün  dəyərləndirmə sistemi ilə baxır və mövcud siyasi status-kvonu dəyişməyə təşəbbüs edir. Onun kimi düşünməyənlər təlaşa qapılır, gələcəklərini təhlükə altında görürlər. Buna qarşı da müxtəlif leqal və illeqal yollara baş vururlar.

Başqa sözlə, iqtidar varsa, qarşısında mütləq ona müxalif olan düşüncə, siyasi cərəyanlar və partiyalar vardır. Bu siyasi qarşıdurmalar insanların kimin nə qədər yaxşı və ya pis niyyətli, nə qədər vətənpərvər olmalarından deyil, fərqli düşüncə tərzi ilə fərqli dəyərvermə sistemlərindən yaranır.

Beləliklə, adət-ənənələr hər zaman cəmiyyətin xeyrinəmi çalışır?

 Robert Edgertonun cavabı çox konkretdir – XEYR.

Cəmiyyətə yararlı olduğu kimi, zərərli adətlər də vardır. Bir çox adətlərin isə “nə istisi var, nə də soyuğu”. Bəziləri də insan oğlunun həyatını dəyərsiz edərək, onu təhlükəyə atırlar. Vendetta (qan davası), insanı qurban etmək, yeni doğulan qız uşaqlarını öldürmək, gənc qızları sünnət etdirmək və s. bunların ancaq bir qismidir.

“Xəstə cəmiyyətlər” kitabında müəllif müasir cəmiyyətlərlə ibtidai icmaları müqayisə edir, ibtidai insanların günümüzdəkilərdən daha xoşbəxt olduqları fikrinin elmi olaraq isbatının olmadığını yazır.

Yəni, ibtidai insanlar daha xoşbəxt yaşamışlar tezisi yanlışdır.

Edgerton “Modern yaşayışın problemləri var və bunlar qulaqardı edilə bilməz” deyir. İrqçılık, dinlərin istismarı, ədalətsiz gəlir paylaşımı, iqtisadi böhranlar və s. bəlalar həyatımızı təhdid edən ünsürlərdir. Fəqət, bunların mövcudiyyəti keçmişdəki insanların daha yaxşı yaşadıqlarına dəlalət etmir.

Mədəniyyət antropoloqları “Modern cəmiyyətlər təbiəti istismar edirlər, ibtidai  icma insanları isə təbiətlə ahəng içində yaşamışlar” deyirlər. Halbuki, bir çox elmi çevrələr bu tezisi dəstəkləmirlər. Tabloya yaxından baxınca qarşımıza sürəkli savaşan, təbii fəlakətlərdən qoruna bilməyən qısa ömürlü, bədbəxt insan toplumu çıxır.

Monteqrano kəndlilərinin timsalında gördüyümüz kimi bir cəmiyyətin adət-ənənələri hər zaman o cəmiyyətə faydalı olmur, bəzi hallarda bərbad nəticələr  verə bilirlər. Amma nəticələrindən asılı olmayaraq adət-ənənələr nəsildən-nəslə yaşayaraq davam edirlər.

“Xəstə Cəmiyyətlər”də R. Edgerton Monteqrano bölgəsi ilə yanaşı Hindistanda qadınların dul qalması ilə onlara tətbiq edilən insanı dəhşətə gətirən “sati” mərasimindən, bəzi Afrika və Cənubi Amerika ölkələrinin adətlərindən, Sibir xalqlarının rituallarından bəhs edir. Professor son zamanlar dünyada satış və tiraj rekordları qıran kitabında adət-ənənələri, mərasim və ritualları, dini inançları “adaptive” və “maladaptive” deyə ikiyə bölür, onların sosioloji təsirini araşdırır. Ümid edirəm ki, bir gün bu kitab Azərbaycan türkcəsinə də tərcümə edilərək, çağdaş təfəkkürümüzdə yeni cığır açacaqdır…

*****

Bu sətirləri yazarkən bir az da bizim cəmiyyətin adətlərindən, yerli-yersiz tələffüz edərək ucuzlaşdırdığımız “mentalitet” kəlməsinə verdiyimiz önəmdən, bunların bizə yarar və zərərindən söz açmaq istədim. Elə o dəqiqə də fikrimdən daşındım. Çünki, bizim mentaletimiz müqəddəsdir, mübarəkdir, onu kimsə müzakirə edəmməz, kimsə qalxıb onu tənqid edə bilməz.

Səsimi qısıb, yavaşça özümə sual edirəm – Bizim mentalitet, adət-ənənələr necə,  cəmiyyətimizin yararınamı xidmət etmiş, yoxsa…

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

www.facebook.com/inebioglu

read more
By: Elçin Şıxlı

Ölən Dünyam

1_team“Külək yarpaqları astadan xışıldatdı. Həsən ağanın uzun saqqalı ehmalca tərpəndi. Göz yaşı içində atasının böyrünə qısılan Söhrab, Alan, bir də Həsən ağa elə bil sahildə heykəlləşdilər. Kür isə yenə həmişəki kimi gah meşəyə doğru burulub axır, gah çiləkənlərin üstündən aşır, gah da yarğanlara, qolpunlara çırpılırdı. Elə bil dünyada heç nə olmamışdı”.

***

Son romanının (İsmayıl Şıxlının «Ölən dünyam» romanı) bu son sətirlərini hər dəfə oxuyanda qəhər məni boğur. Bu dəfə də eyni şey baş verdi. Onun iş otağında, onun yazı masası arxasında, onun gülümsəyən çöhrəli portretini görə-görə yazıram indi oxuduqlarınızı. Qonşu otaqdansa onun adını daşıyan nəvəm İsmayılın gülüşü gəlir. Bizə qonaq gəlib…

***

Ölümündən düz 21 il ötür… Elə bil dünəndi…

***

Baba1“Ölən dünyam”ın yalnız birinci fəslini özü yazmışdı, yəni öz xəttiylə. Yerdə qalanını diqtə eləmiş, anam da yazmışdı. Hərdən, əlinə keçəndə, bizi də işlədirdi. Gözünün işığını itirmişdi. Muncuq kimi xətti vardı, amma arada, əli fikrinin arxasınca çatmayanda, muncuqlar nizamını itirirdi. Bəzən sonradan yazdığını özü də çətinliklə ayırd edirdi. Hər gün yazmazdı. Bəzən günlərlə, hətta aylarla yazmazdı. Bir fikri, ideyanı, süjeti ürəyində duyub beynində sanballamamış, masa arxasına keçməzdi. Əvvəlcə, əlyazmasını işləyər və yalnız sonra makinada çap edərdi. Hamısını özü edərdi…

Bir neçə makinası vardı, amma ən birincisi və sevimlisi “Reinmetall” idi, alman makinasıydı. İndi həmin makina Ədəbiyyat muzeyindədir. Hərdən onu verdiyimə heyfsilənirəm də…

O vaxtlar bizim şriftlə makina olmadığından əlifbanın uyğun gəlməyən hərflərini ustalar kustar üsulla lehimləyərək düzəldirdilər… Görəsən, indi o makina ustalarından heç qalıbmı?

Bu minvalla əsəri diqtə eləyib başa çatdırdı. Son bir ili yatağından qalxa bilmirdi. Kişini həyatda saxlayan “Ölən dünya(m)”sıydı. Yazdırtdığını bir dəfə də oxutdurub son düzəlişlərini etdi və “İndi rahat ölmək olar” dedi… 1995-ci il martın 10-u idi. Bundan sonra daha dörd ay yaşadı. Əsəri kitab şəklində görmək istədi, alınmadı… Çatdırammadım… Yalnız ölümünün qırxıncı günündə qəbrinin üstünə gətirə bildim… Özümü heç bağışlaya bilmirəm. Ölüb “Ölən dünya(m)”sını görə bilməyəciyini heç ağlıma da gətirə bilmirdim. Bilsəydim… Amma indi bir şeyi dəqiq bilirəm – “Ölən dünya(m)”sını bitirməmiş ölməyəcəkdi… Kaş heç bitirməyəydi…

***

İndicə üstünə getmişdim. Bir xeyli daşlaşmış üzünə, saçlarına, eynəyinin sağanağına, baş daşının yanındakı kəlağayıya bürülü torpağa sancılmış xəncərə baxdım. Və başa düşdüm ki, onun dünyası çoxdan ölüb… İndi dünya sürünən kölgələrindir…

bashdashi

Allah sənə rəhmət eləsin! Hüzur içində yat!

 

e-mail:qlavred@hotmail.com

read more
By: Arif Əliyev

Mən bir ceviz ağacıyam Gülhanə Parkında…

4_team«Harada qurtarır Vətən» seriyasından ikinci yazı.

 

Kim fikirləşirsə ki, Avropa altı əsr bundan əvvəl İstanbulun fəthini türklərə bağışlayıb, yanılır. Türkiyənin iştirak etdiyi bütün savaşlarda bu ölkənin parçalanması hətta onunla müttəfiqlik edən xristian dövlətlərinin də ürəyindən olardı. Bir dəfə — XX əsrin onuncu illərində Qərb bu istəyinə çox yaxınlaşıb. Düz yüz ildən sonra, deyəsən, həmin ümidlər yenidən dirçəlib. Bu dirçəlişi Avropanın Türkiyəni öz ailəsinə (yəni, Birliyinə) qatmaq üçün irəli sürdüyü bəzi əlahiddə şərtlərdən də sezmək mümkündür.

Əlbəttə, Qərb xətkeş götürüb xəritə üzərində Türkiyənin bölgüsünü aparmaq fikrində deyil. PARÇALANMA bölünmədən onunla fərqlənir ki, yad əllərlə icra olunmur, millətin öz daxilində, öz əli ilə yaratdığı çatlar üzrə gedir. Bir zamanlar Türkiyənin şərqində gözə çarpan belə çatların artıq Ege-Aralıq sahillərinə qədər uzandığını görməmək üçün kor ya qanmaz, deməmək üçünsə lal ya dinməz olmaq lazımdır. Mənim həmin sahillərdə Edirnədən tutmuş Marmarisə qədər çoxlu həmkarım, dostum var. Əksəriyyəti dərin üzüntü keçirir. «Darbe»çilərə təəssübkeşlik etdiklərinə görə yox: hamısı hərbi çevriliş cəhdini lənətləyir. Amma bu zahiri birlik içərisində başıaçıqlar «qapalılar»dan, saqqalsızlar «saqqallılar»dan, «gülənçilər» «AKP-çilər»dən və suriyalı qaçqınlardan, bu kateqoriyalardan heç birinə aid olmayanlarsa onların hər üçündən qorxurlar. Dediklərim məcaz deyil. Bəzilərinin təhdidlərdən çəkinərək evlərində yox, mehmanxanada gecələdiklərini də bilirəm.

***

Türkiyədə, çevrilişə aidiyyatı olan hərbçilərdən savayı, minlərlə adam həbs edilib…

On minlərlə müəllim, həkim, jurnalist, prokuror, hakim, digər sahələrin mütəxəssisləri işdən qovulub, daha çox insanın sərbəst hərəkət hüququ məhdudlaşdırılıb. Minlərlə məktəb, universitet, tibb müəssisəsi, redaksiya, təşkilat bağlanıb…

Bir qrup hərbçinin gizli şəraitdə planlaşdırdığı çevriliş cəhdi ilə mübarizənin bunca geniş miqyası nədən xəbər verir?

İndi Gülənlə əlaqədə suçlanaraq bağlanan məktəblərin, universitetlərin və s. cəmi bir neçə il əvvəl məhz hazırkı AKP hakimiyyətinin himayəsi altında çiçəkləndiyinin şahidiyəm. Onda arada nifaq yox idi. 2012-ci ildə «nurçu»ların təşkil etdiyi X Beynəlxalq Türk Dili olimpiadasında Ərdoğanın təntənəli çıxışını, minnətdarlıq ifadə edən sözlərini, hətta yaşaran gözlərini unutmamışam. Sonra yollar kəskin haçalandı. Və 2016-cı ildə «gülənçi camaat»ın «casus»larını qrup şəklində üzə çıxarıb dəstə-dəstə cəzalandırmaq, işdən çıxarmaq ona görə çətin olmadı ki, bir zamanlar həmin şəxsləri təhsil müəssisələrinə, həmçinin polisə, prokurorluğa, məhkəməyə və s. və i.a. bu hökumət özü yerləşdirmişdi, məqsədli şəkildə möhkəmləndirmişdi. (Necə deyərlər, siyahılar əldə idi.)

Mən tutulanların, qovulanlar, bağlananların, təqib edilənlərin «çevriliş cəhdi» cinayətinə nə dərəcədə aidiyyatı olduğunu əsas müzakirə obyektinə çevirmək istəmirəm. Hətta keçmişin səhvlərinin düzəldilməsində qətiyyətli davranışın da əleyhinə deyiləm. Amma bir şeyi dəqiq bilirəm: səhvlər buraxıldığı üsullarla düzəldilirsə, bu, yalnız və yalnız problemlərin dərinləşməsi ilə nəticələnəcək. Kütləvi «təmizləmə»lər və cəzalarla, təqiblərlə, bir «dəstəni» dağıtmaq üçün başqa «dəstə» yaratmaqla, hətta qulaq kəsmək və bəzi ölülərin müsəlman qaydasında dəfninə qadağa qoymaqla xaricdən həris baxışlar altında izlənilən xalqı birliyə və uzunmüddətli əmin-əmanlığa çatdırmaq, onun müdafiə qüvvəsini artırmaq hələ heç kəsə müyəssər olmayıb.

***

Bu fikirləri qələmə almamışdan əvvəl Türkiyə həyatında məndən çox təcrübəli Rauf Mirqədirovla məsləhətləşdim.

— Çevriliş cəhdindən bir neçə gün qabaq Türkiyənin daxili və xarici siyasəti haqqında təhlil yazmışdım, — dedi. — Məqaləni belə qurtarmışdım ki, bu siyasətdə ciddi dəyişikliklər baş verməsə, ölkəni böyük təhdidlər gözləyir. Yaxşı ki, çevriliş vaxtı Türkiyədə olmamışam. Tutacaqdılar ki, sənin hər şeydən xəbərin varmış. Əgər ora getməyi düşünürsənsə, fikirləş.

Yaxşı fikirləşdim. Bir daha başa düşdüm ki, mənim Vətənimin sərhədləri Azərbaycanla məhdudlaşmır, İstanbula, oradan da uzaqlara — Ege dənizi ilə Aralıq dənizinin qovuşduğu yerə qədər gedib çıxır. Vətən üçün sevgi ilə dilə gələn sözü qaytarmaq olmaz. Bəlkə, eşitmək istəyən var?

Gülhanə parkı üçün darıxdım. Mən Topqapıya söykənən bu parka Nazim Hikmətin şerindən sonra vurğunam. Onu görə bilməyəcəyimi heç təsəvvürümə gətirmirəm.

Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkında.
Yapraklarım suda balık gibi kıvıl kıvıl.
Yapraklarım ipek mendil gibi tiril tiril,
koparıver, gözlerinin, gülüm, yaşını sil.
Yapraklarım ellerimdir, tam yüz bin elim var.
Yüz bin elle dokunurum sana, İstanbula.
Yapraklarım gözlerimdir, şaşarak bakarım.
Yüz bin gözle seyrederim seni, İstanbulu.
Yüz bin yürek gibi çarpar, çarpar yapraklarım.

Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkında.
Ne sen bunun farkındasın, ne polis farkında.

e-mail:arif@yeninesil.az

read more
By: Qulu Məhərrəmli

Mətbuat dərdlərimizi niyə demir?

                                   

5_teamYəqin  rayonlara yolu düşənlər bunu müşahidə ediblər ki, yerli əhali şəhərdən gələnlərə aşırı maraq göstərir, onlarla fəal ünsiyyətə can atırlar. Dərhal da “oralarda nə var, nə yox” kimi şablon suallarla adamdan söz qoparmağa, sanki nəsə onlardan gizlədilən vacib bir şeyi öyrənməyə çalışırlar. Səni tanıyırlarsa, hansı peşənin sahibi olduğunu bilirlərsə, vəziyyət daha da mürəkkəbləşir, yəni suallar bir az da konkretləşir və qəlizləşir. Rəsmi şəxslər belə adamlara çox üz vermir, deputatların bir qismi belə sorğu-suallara ürəklə girişir, amma  çoxları aradan çıxmağın dürlü yollarından bəhrələnirlər. Biz jurnalist tayfası üçün belə sadə və səmimi insanlarla ünsiyyət reallığı dərindən duymaq, gerçək vəziyyəti müşahidə etmək, adamların nə düşündüyünü anlamaq fürsətidir.

Bölgələrdə camaatın əsas şikayəti budur ki, mətbuat bizim dərdlərimizdən niyə yazmır, televiziyalar göz qabağında olan nöqsanlara niyə göz yumur, tənqid niyə qeybə çəkilib? “Yol, işıq, səhiyyə sahəsində problemlər nəmənədir ki, bizim mətbuat bunlardan yazmır” deyən bir kənd müəlliminin sağa-sola baxıb ehtiyatla dediyi sözlər heç qulaqlarımdan getmir: “əvvəllər ANS belə şeyləri tənqid edirdi, bəzən xeyri də olurdu, amma indi camaat dərdini deməyə, ürəyini boşaltmağa bir  jurnalist tapmır. Odur ki, çoxumuz əlacsızlıqdan telefonlarda “Azərbaycan saatı” verilişinə baxırıq, heç olmasa onlar tənqid verir, sözümüzü deyirlər”…

                                                          * * *

Azərbaycanda son illər hökumətdən ən çox qayğı görən sahələrdən biri mətbuatdır: vergilər azaldılıb, nəşriyyata olan borclar dəfələrlə bağışlanıb,  jurnalistlərə pulsuz ev verilir, media qurumlarına davamlı maddi yardım göstərilir və s. Amma bu qayğının müqabilində mətbuatın nə hörməti artıb, nə də cəmiyyətə təsiri. Əvəzində giley-güzarlar çoxalıb ki, jurnalistlər məişət səviyyəsində narahatlıq yaradan xırda nöqsanlardan tutmuş, cəmiyyətin inkişafına, dövlətin möhkəmlənməsinə mane olan problemlərədək çox şeyləri tənqid edə bilmirlər. Çünki tənqid bir göstəricidir, media azadlığının və mətbuatın nə dərəcədə effektli çalışmasının indeksidir. Digər tərəfdən, tənqidi düşüncə şüurun elə bir ali vəziyyətidir ki, onun sayəsində insan mütilikdən qurtulub ətrafla münasibətini yalnız öz iradəsinin hökmü ilə qura bilir. Tənqidi düşüncənin olmaması cəmiyyəti sükünət halına salır.

Təbii ki, tənqidin gərəkliliyi barədə bu deyilənləri bütün jurnalistlər yaxşı bilir, redaktorlar da vaxtilə tənqidi yazıların əks-sədası altında az xoşhallanmayıblar. Amma indi, sanki əksər jurnalistlərdə qorxu və çəkingənlik artıb, qələm sahiblərində “qisas xofu” sindromu yaranıb. Son dövrlərdə müstəqil mətbuata qarşı atılan bəzi addımlar tənqidi səsləri boğmaq istəyənlər üçün tam cəzasızlıq, media icması  üçün isə qorxu mühiti yaradıb. Görünür, jurnalistikamızın tarixindəki “qara zolaq” deyilən qətllər, həbslər, mühacirət, hakimiyyətlə daimi münaqişələr dövrü də media əhlinin psixologiyasına, onların “ağıllı” davranmalarına öz təsirini göstərib.

Dünyanın hər yerində şəxsi həyat üçün riskli olan təhqiqat jurnalistikası bizdə də ciddi şəkildə axsayır, araşdırmaların mövzu dairəsi daralıb, redaksiyalarda “az aşım, ağrımaz başım” prinsipinin təsiri ilə özünüsenzura geniş yayılıb və indi ölkədə media azadlığı problemlərinin ən böyüyünə çevrilib. Belə senzuranı ləğv etmək, jurnalistlərdə  təpər yaradıb onları gərəkli psixoloji hala gətirmək açıq senzuradan xeyli çətindir. Jurnalistikamızda müstəqilliyin ilk illərində üzə çıxmış mətbuat ənənələrinə biganə olan yeni nəsil, yeni əxlaq və yeni strukturlaşma möhkəmlənməyə başlayıb.
                                                         * * *

Jurnalistikanın əsas qayəsi və prinsipi həqiqəti üzə  çıxarmaqdır, jurnalist dünyada yeganə peşədir ki, ondan yalnız həqiqəti söyləmək tələb olunur. Həqiqətə qovuşmağın bir yolu da tənqiddən keçir. Nə qədər başağrısı yaratsa belə, tənqid cəmiyyətdə mediaya yalnız nüfuz qazandırır, onun asılı və “satqın” olmadığını göstərir. Ona görə də tarixən – qəzet meydana çıxandan, cəmiyyət həyatına nüfuz edəndən onun bir missiyası da tənqidçilik olub. İndi normal ölkələrdə ictimai nəzarətin bir forması kimi nöqsanları tənqid etmək medianın birbaşa missiyası sayılır. Məhz tənqid etməklə media cəmiyyətdəki yanlış meyilləri göstərir, gizlinləri üzə çıxarır və cəmiyyəti mövcud təhlükələrdən xəbərdar edir.

Bəzən sıravi jurnalistlər də, qəzet redaktorları da “heç kim bizi oxumur” deyə şikayətlənirlər. Adamlar doğrudan da qəzet oxumurlar. Bunun min bir səbəbi var, amma əsas səbəb insan psixologiyası, insan marağı ilə bağlıdır. Bu qəzet mənim dərdlərimi yazırsa, onun çarəsini tapmaq üçün yollar arayırsa, mən bu qəzeti oxuyacam, əksinədirsə, heç qəzet köşkünün yanından belə keçməyəcəm. Deməli, dərdlərdən, cəmiyyətin inkişafına buxov olan problemlərdən yazmaq və nöqsanları cəsarətlə tənqid etmək lazımdır.

e-mail: meherremli@ya.ru

read more
By: Arif Əliyev

ANS «siyasət bazarı»na çıxarılıb

4_teamMedia elə bir ev heyvanıdır ki, onun cəmdəyi də çox baha qiymətə gedir.

Azərbaycan kanallarının «ölüvaylığından»,  tam nəzarətə alındığından (qanun, tənzimləmə mexanizmi, senzura, pul və nəhayət, «lom» hesabına) az yazılmayıb. Belə təsəvvür etmək olardı ki, ora, nəinki, «darbeçi», heç müxalifətin fağır nümayəndəsi də yol tapa bilməz. Amma budur, ölkənin qabaqda gedən media qurumlarından birinin – ANS şirkətinin fəaliyyəti «dövlət quruluşunu zorakılıqla devirməyə, dövlətin bütövlüyünə və ölkənin təhlükəsizliyinə qəsd etməyə, milli, irqi və dini ədavəti qızışdırmağa, kütləvi iğtişaşlar törətməyə, terrorizmə açıq çağırışları müdafiə etməyə» və ya «bu çağırışları səsləndirməyə bilərəkdən şərait yaratmağa» görə dayandırılır. (Dırnaqdakılar MTRŞ-nın açıqlanmasından götürülüb).

Söhbət bir neçə gün əvvəl Türkiyədə müvəffəqiyyətsizliyə uğramış, əksər təşkilatçıları və iştirakçıları artıq zərərsizləşdirilmiş hərbi çevriliş cəhdindən gedir.

ANS illər boyunca «suyu üfürə-üfürə» içməyi öyrənmiş və bəlkə, buna görə hələlik «ağzını yandırmamış» bir kanaldır. Əgər onun birdən-birə üsyana qalxmaq, itaətdən çıxmaq qərarına gəldiyini təsəvvürümüzə gətirsək belə, razılaşmalıyıq ki, intihar fikrinə düşməyən kanal, əlbəttə, bunu çevrilişə cəhd günü edərdi, daha iş-işdən keçəndən, əsas «dərbəçilər» meyitxanalara və həbsxanalara göndəriləndən sonra yox. Lakin ANS-i intihar cəhdində deyil, məhz çevrilişə dəstək verməkdə – «sönmüş odun közü ilə oynamaqda» suçlayırlar!!!

Bu, adi məntiqdir. Təəssüf ki, Ərdoğanın başqa məntiqi var. Mən narahatam ki, onun qisasçılıq, nəyin bahasına olursa-olsun keçmiş silahdaşı Gülənin yaxasını ələ keçirmək cəhdi Türkiyənin dərbə qarşısında birləşərək fədakarlıq göstərmiş xalqının potensialını başqa istiqamətə yönəltsin. Türkiyə prezidenti nə tez unutdu ki, onu, xalqdan da qabaq, media xilas etdi? Dəfələrlə üstünə yeridiyi media? Xalqa müraciət etmək üçün heç bir başqa vasitəsi olmadığı anda adi telefonla bağlantı yaratdığı media? Kəsmək istədiyi «tvitter-mvitter», «feysbuk-meysbuk»?

Azərbaycanda bu məntiqi bilməmiş deyillər. Görünür, bizimkilər qardaş-qonşu dövlətin başçısının tələbinə belə reaksiya verməklə beyinlərində hansısa başqa hesablama əməliyyatı aparır, düstur qururlar. Amma bu əməliyyatlarda yaddan çıxmış bir-iki «rəqəm» bütün düsturu «alt-üst» edə bilər. Həmin rəqəmlər nədir? Əvvəla, peşə prinsiplərinə görə, ANS terrorçuya şərait yaratmır, hadisələri bütün təfərrüatları ilə işıqlandırmağa, ünvanına ağır ittihamlar səsləndirilən tərəfin rəyini öyrənməyə çalışır. (Çoxları jurnalistikada belə bir prinsipin olduğunu unutsa da, görünür, ANS-in “peşə yaddaşı” hələ pozulmayıb). Mən, sadəcə, «ünvanına ittihamlar səsləndirilən tərəf» yazıram, çünki, bildiyimə görə, Azərbaycanda nə Güləni rəsmən terrorçu kimi tanıyıblar, nə də onun dəstəsini terror təşkilatı kimi qeydə alıblar. İkincisi, Azərbaycan Respublikası prokurorluğu qabaqcadan nə bilirdi ki, Gülən həmin müsahibədə nə deyəcək və ANS onun sözlərini necə şərh edəcək? Prokurorluğun bu «öncəgörməsi»ndə terrorizmə qarşı mübarizədən çox, qabaqcadan tətbiq edilən siyasi senzura elementləri gözə dəyir. Və, nəhayət, üçüncüsü. Niyə Ərdoğan, Gülənin Türkiyədəki son hadisələr barədə müsahibəsini yayan «Qardian»ın bağlanmasını İngiltərə qarşısında şərt qoymur? «Çevrilişin qurama iş olduğu» ehtimalını söyləyən bu şəxsin bəyanatını efirə verdiyi üçün REN TV-ni cəzalandırmağı Putindən tələb etmir? «Siyasət bazarı»nda alğı-satqı predmetinə çevrilmək elə bizim mediamızın vücuduna yaraşır?

Türkiyə xalqı öz dəyərlərini qoruduğu kimi, Azərbaycan xalqı da dəyərlərini, heç olmasa, qiymətli «cəmdəklərini» qorumağı bacarmalıdır!

 

e-mail:arif@yeninesil.az

read more