By: Azər Rəşidoğlu

Lütfü Zadə Bakıda yaşasaydı

Yazmaq istəmirdim. Açığı, söz də bezdirir get-gedə. Saytların birində akademik Lütfü Zadənin xanımının vəfatı barədə oxudum. Beynimdən bir fikir keçdi – kim bilir, yad və qərib ölkədə yaşayan bir soydaşım bəlkə də təsəlliyə möhtacdır? Düşündüm ki, kaş ki Lütfü Zadə Azərbaycanda yaşayaydı. Alimin nəzəriyyələri barədə fikirləşdim və sosial şəbəkədə bir status yazdım. Statusa yazılan şərhlər və Elçin Şıxlinskinin təklifi ilə ovqatımı, ovqatımızı, acımı və acımızı köşə şəklinə salmağa çalışdım. Bir qədər emosional, sərt alındı. Redaktə etmək istəmədim. Hətta jarqonları da saxladım. Bunu ömrünün 25 ilini jurnalistikada keçirən bir jurnalistin köşəsi deyil, bir fəryadı kimi də qəbul edə bilərsiniz.
***
Lütfi Zadə Bakıda yaşasaydı, yəqin ki, 6 mühüm nəzəriyyəsinin heç birini yaza bilməyəcəkdi. Hansısa gerizəkalının əlinin altında işləyəcəkdi. Təsəvvür edin ki, qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsini və ya qeyri-səlis çoxluq nəzəriyyəsini elmi rəhbərinə göstərəcəkdi və rəhbəri ona: «Ə, donquli, bu nədir yazmisan, ə bə? Get, ciddi şey yaz, məsələn kvadrat tənliyi həll et», —  deyəcəkdi. Nə qədər lütfü zadələr müxtəlif sahələrdə məhv olub gedir. Elmdə, istehsalat sahəsində, jurnalistikada…
***
Gənc, istedadlı jurnalist redaktoruna qeyri-səlis çoxluğa bənzər bir yazı verir və redaktoru ona: «Ə, bu nədir ey gətirmisən? Get, yaz ki, filankəs filankəsi söydü, belə axmaq yazıları gətirsən, səni işdən qovajam». Gənc (və ya yaşlı) jurnalist pula ehtiyacı olduğu üçün gedir və Rəqsanənin alt paltarının rəngindən və ya Fərdanın sayıqlamalarından yazır. İllər keçir və o gənc jurnalist baş redaktor olur və istedadlara divan tutur. Allah Freydə rəhmət eləsin, düşüncə və beyin zədələnməsi natamamlıq kompleksi yaradır və insanın içindəki canavarı üzə çıxardır.
***
90-cı illərin jurnalistikasının ən sanballı nümayəndələri işsiz qalanda, unudulanda, gecələr yorğanı başına çəkib, balaları görməsin deyə, gizlincə hönkürəndə istedadsız redaktor və onlara bənzəyənlər hansısa barda qızin alt paltarına dollar soxuşdurur. Sözün əsl mənasında jurnalist olan istedad sahibi: «Bu gün də uşaqlarımın başını aldatdım, istədiyini verə bilmədim», — deyib, içini dağlayanda istedadsızlar saunalarda fahişələri şampanski yağışına qonaq edir. Borcu borca calayan istedad sahibi hər dəfə kimdənsə ərzaq almaq üçün borc istəyəndə neçə dəfə ölür, neçə dəfə dirilir? Fərqindəsinizmi? Bu hissi ancaq yaşayanlar anlaya bilər. Yaxşı ki, Lütfü Zadə Bakıda yaşamadı. Yoxsa indi boynunu büküb, bir küncdə dayanacaqdı, ya da gecələr yorğanı başına çəkib, səhərə qədər hönkürəcəkdi.
***
Qarşındakı redaktorunun oxuduğu yeganə kitabın “Əlifba” dərsliyi olduğunu bilə-bilə, ona dünyaca məşhur nəzəriyyələrdən danışmaq və verilən reaksiyanı dinləmək bilirsiniz nəyə bənzəyir? Lütfü Zadənin Bakıda yaşayacağı təqdirdə elmi rəhbərinə göstərə biləcəyi qeyri-səlis məntiqə verilən reaksiyaya. Satqınlığının, savadsızlığının və əxlaqsızlığının mükafatını alan və indi holdinq, müəssisə rəhbəri olan redaktorunun üzünə tüpürmək istəyirsən, ancaq: «Nə edim, uşağa bu il də paltar ala bilmədim”,- fikri səni tutub saxlayır… Yaxşı ki, Lütfü Zadə Bakıda yaşamadı, yoxsa övladına avtobus pulu vermək üçün indi boynunu bükəcəkdi və qeyri-səlis çoxluq barədə düşünə belə bilməyəcəkdi.
Qarşısında bir anlaqsız varlığın dayandığını anlaya-anlaya dözməyə məhkum olacaqdı. Bir gün, növbəti dəfə gecə yorğanı başına çəkib hönkürəndə, ya da “indi kimdən borc alım və ya hansı əmlakımı satım” düşüncəsində olarkan, ürəyi dözməyəcəkdi, öləcəkdi və onu nə təntənə ilə basdıran, nə də ki xatırlayan olacaqdı. Heç övladları da onu bağışlamayacaqdı, bu qədər problem içində atalarına görə boğulduqları üçün. “Mənə nə var sən istedadsan, ya nəsən, mən adam kimi yaşamaq istəyirəm” lənəti onu sona qədər, hətta öləndən sonra da müşayiət edəcəkdi. Yaxşı ki, Lütfü Zadə Bakıda yaşamadı.
***
Həmkarım Ülkər Abdullayeva demişkən, vaxtilə it günündə olan məqaləsini pozub, yenidən yazdığı adamların hər birinin bir baş redaktor, təşkilat sədri, hörmət-izzət yiyəsi olduğunu, onu görəndə ağız büzüb, salam verməyi özünə sığışdırmadığını gördükdə, Lütfü Zadə onsuz da öləcəkdi. Ən azından, mənəvi baxımdan öləcəkdi. Yaxşı ki, Bakıda yaşamadı. Yaşasaydı, dözə bilməyəcəkdi. Bir əyalət «çebuşu» barmağını ona tuşlayıb “Sən bilmirsən” deyə hayqıranda, elə oradaca ürək tutmasından keçinəcəkdi. Həmkarım Cahan Əliyeva demiş, vaxtilə, bir jurnalist təşkilatında çay daşıyanın illər sonra kiminsə qoltuğuna girib, bütün jurnalistlərin fəalliyətini tənzimləyən söz sahibinə çevrildiyini görəndə Lütfü Zadə özünü bağışlamayacaqdı, “mənim nə itim azıb, bu lənətə gəlmiş məmləkətdə”, — deyəcəkdi. Ya da elə evinin qarşısındaca bir gün meyiti tapılacaqdı. Soyumuş, göyərmiş cəsədi ilə yadda qalacaqdı. Yaxşı ki, Lütfü Zadə Bakıda yaşamadı.
***
Bəlkə də tam tərsi olacaqdı. Lütfü Zadə qeyri-səlis çoxluq nəzəriyyəsini yazmaqdan imtina edəcəkdi və “moyka”da maşın yuyacaqdı. Beynində olan o məşhur 6 nəzəriyyənin heç birini yazmaq fikrində də olmayacaqdı. Necə ki, yüzlərlə yazılmamış məqaləsi 90-cı illərin jurnalistlərinin elə beynindəcə dəfn edildi. İstənilən halda, yaxşı ki, Lütfü Zadə Bakıda yaşamadı. Yoxsa, bizim çəkdiyimizi o da çəkəcəkdi…
Введите сообщение…
read more
By: Redaksiya

Azərbaycanın 1920-ci ildə müstəqilliyinin de-fakto tanınması

İkinci görüşünüzə Qulu Məhərrəmli, Arif Əliyev və Elçin Şıxlı Azərbaycan Cümhuriyyətinin 1920-ci ildə Dünya birliyi tərəfindən de-fakto tanınması barədə söhbətlə gəliblər.

read more
By: Elçin Şıxlı

Şmetterling

Şmetterlinq (Schmetterling) almanca Kəpənək deməkdir.

***

Deputat milləti təhqir edir, onyaşlı qız atasından imtina edir, Türkiyədə terror səngimir, Suriyada döyüşlər davam edir, İŞİD tükənmir, Qolfstrim məcrasını dəyişir və daha nələr… Siyahı uzundur.

***

İndicə Mövlud Mövludun “Çətirsiz”ini oxudum – sevdi, döyüldü, əzan oxudu və bir daha məscidə getmədi. Bakıda yağış yağanda Qazax yadına düşür. İslanmaqdan qorxmur, sadəcə yağışın altında tək qalanda darıxır…

Darıx, amma iyrənmə. Yuxarıda sadaladığım xəbərlər səni də yazmaqdan iyrəndirməsin…

***

Yadıma hardansa Yuri Bondarevin “Sahil” romanı düşdü. Onu əskərlikdə oxumuşdum. İllər sonra Almaniyaya yaradıcılıq səfərinə gələn sovet yazıçısı gözlənilmədən müharibənin sonunda tanış olduğu və sevdiyi alman qızıyla rastlaşır. Qalib ordunun gənc leytenantı və vətəni məğlub alman qızı. Qızı zorlanma və güllələnmədən qoruya bilsə də, məhəbbətinə yiyə dura bilməmişdi leytenant.  “Du bist mein Schmetterling” (Sən mənim kəpənəyimsən) deyən Emmanı buraxıb getmişdi…

Təbiət elmlərində “kəpənək effekti” deyə bir termin var, yəni sistemə yaxud nizama, xırda olsa belə, yersiz bir müdaxilə başqa bir yerdə və başqa zaman hər şeyi alt-üst edə bilər. Başqa sözlə, hansısa bir kəpənək aşağıda, məsələn vadidə, havalanıb qanad çalsa, yuxarıda, məsələn dağlarda, hər şeyi darmadağın edə biləcək uçqun törədə bilər.

Rey Bredberi də bu barədə yazıb özünün “Göy gurultusu” (“A sound of thunder”) hekayəsində. İnsanlar mezozoy dövrünə safariyə gedirlər və hekayənin qəhrəmanı Ekkers qoyulmuş qaydanı pozur – keçmişə müdaxilə edir. Ovlamalı olduğu nəhəng kələzi — tiranozavrı görüb vahiməyə düşür və durmalı olduğu xüsusi cığırdan kənara addım atır, keçmişdə olan gerçəkliyi öz mövcudluğu ilə pozur. Üstəlik, mezozoy dövrünün kəpənəyini tapdalayıb öldürür. Hərçənd, qaydalara görə, keçmişdə yalnız öləcəyi bəlli olan canlıları ölümlərindən bir-neçə dəqiqə əvvəl öldürmək olardı. Kəpənəksə həmin gün və həmin an ölməməliymiş. Nəticədə dünya bambaşqalaşır. Ovçular öz zamanlarına döndükdə dövlətin başında seçdikləri prezidenti deyil, qorxduqları diktatoru görürlər və Ekkers… yol yoldaşları tərəfindən öldürülür.

Fizikada enerjinin itməməsi deyə bir qanun var, yəni heçnə izsiz-tozsuz itmir. Hətta kiçicik kəpənəyin qanad çalması belə…

Bir gün gəlir və insan güzgüdə özü özünə baxıb anlayır ki, ömrünün əsas hissəsi artıq o güzgüdəki əksinin arxasında qalıb. Bu məqam hər birimizi gözləyir. Və həyatımız hər gün ötdükcə o güzgünün arxasına daha çox keçir. Nə qədər çalışsaq da, bu yerdəyişmənin qarşısını ala bilmirik, anlayırıq ki, həyat narın Abşeron qumu kimi barmaqlarımız arasından süzülüb gedir. Və vay o gündən ki, həyatını istədiyin kimi yaşamadığın, sevdiklərinə və məhəbbətinə sərf etmədiyin qənaətinə gələsən. Onda hər bir insanın ömrü boyu çatmağa can atdığı sahil dumana qərq olur və həyat mənasızlaşır. Çünki hərənin öz sahili var və o sahil ümiddir. Ümidini itirmiş insan toplumunun nə demək olduğunu və nə edə biləcəyini heç düşündünüzmü?!

Bondarevin leytenantı arzuladığı “sahilinə” — vətəninə çata bilmədi. Elə havadaca, təyyarədə öldü. Bredberinin Ekkersi də öldü. Birinin həyatını istəmədiyi kimi yaşadığını dərk etdiyi an ürəyi partladı, digərini isə diktatoru məmləkətin başına gətirdiyi üçün güllələdilər. Birincisi məhəbbətindən (şmetterlingdən) imtina etmiş, ikincisi isə mezozoy dövrünün kəpənəyini tapdalayaraq ölkəsini zülmə məhkum etmişdi…

Yalnız son çatanda başlanğıc haqda düşünürsən və nə yazıq ki, o zaman güzgüdəki əksimizin arxasındakı heç bir şeyi düzəltmək imkanı olmur. Bu gün etdiklərinin sabahı necə dəyişəcəyi barədə elə indicə düşünmək gərəkdir, çünki vadidə bircə kəpənəyin havalanıb qanad çalması dağlarda uçqun doğura bilər. İndi isə təsəvvür edin ki, vadi qanad çalan kəpənəklərlə doludur…

Kəpənəkləri qoruyun! Qoruyun ki, ümid sahilinizə çatasınız!

***

Kəpənək almanca Şmetterlinq (Schmetterling) deməkdir…

 

Email: qlavred@hotmail.com

read more
By: Rauf Mirqədirov

Ərdoğandan yeni il nağılları

3_teamKeçən əsrin ortalarında Hindistanı milli-azadlıq hərəkatı bürümüşdü.  Qandi hərəkatının özünəməxsus cəhətlərindən biri ingilis mallarının boykotu idi.  İngilis mallarını hətta yandırırdılar, lakin nəticədə anladılar ki, keyfiyyətli və ucuz ingilis mallarının boykotu ən  səmərəsiz mübarizə vasitəsidir. Yəni başları daşdan-daşa dəyəndən sonra ağıl illüziyaya, iqtisadiyyata nağılvari baxışa qalib gəldi.

80-ci illərin sonu 90-cı illərin əvvəllərində Sovet İttifaqında bir rublun dollara  qarşı rəsmi məzənnəsi təxminən 70 qəpik idi. Bu, sosializmin  “ölüm ayağında” olan  kapitalizm üzərindəki “təntənəsinin” nümayişi idi.  “Qara bazarda” isə bir dollar 10 rubla satılırdı. Amma sovet rəsmilərindən  heç kim gerçək məzənnəni nəzərə almaq istəmirdi. İllüziyalar aləmində yaşamaq daha sərfəli idi.

SSRİ-nin dağılması ərəfəsində rubl dəyərini sürətlə itirməyə başladı. 1991-ci ilin əvvəllərində pul islahatı həyata keçirildi. Rəsmi məzənnə kommersiya dəyəri anlayışı ilə əvəz olundu. Bir dolların kommersiya dəyəri artıq 1 rubl 75 qəpik idi. “Qara bazarda” isə dollar 30 rubla satılırdı.

Yalnız SSRİ dağılandan sonra  “qara bazarın” nə olduğunu demək olar ki, unutduq. Amma bildik ki, dolların gerçək dəyəri 5500 manatdır. Yəni başımız daşdan-daşa dəyəndən sonra ağlın illüziya, gerçəkliyinsə iqtisadiyyata nağılvari baxış üzərində qələbəsinin şahidi olduq.  Lap Molla Nəsrəddinin bir lətifəsində olduğu kimi…

Bir gün molla bazarda özündən müştəbeh şəhər qazısına ağıl dərmanı adıyla biri 1 manata olmaqla iki alma toxumu satır və onları üstündən su içməklə qəbul etməyi məsləhət bilir. Qazı qiymətdən narazı qalsa da, evə gedib toxumları tez-tələsik yeyir və nə vaxt ağıllanacağını gözləməyə başlayır. Birdən anlayır ki, adi alma toxumunun ikisinə 2 manat verib almaqdansa, elə həmin pula 2 kilo alma alıb əvvəlcə almaları, sonra da toxumlarını yeyərdi. Başılovlu bazara gedib mollanın yaxasından yapışır ki, məni aldatmısan. Molla səbəbini soruşanda ona gəldiyi qənaəti bildirir və ağıllı-ağıllı əlavə edir:

— Heç alma toxumu ilə də adamın başında ağlı artar?!
— Necə artmaz??? Özün də görürsən ki, necə artır!», — deyə molla gülərək yaxasını kənara çəkir.

Bizim yaddaşımız doğrudan da zəifdir. Sonuncu pul islahatından cəmi-cümlətani 10 il keçir. On il əvvəl 3 sıfrı ləğv edib və beşi birlə əvəzləyərək manatı dünyada ən bahalı valyutalardan birinə çevirdik. Dırnaqarası dostlarımız hətta ümumdünya maliyyə böhranı dövründə belə makroiqtisadi sabitliyi qoruyub saxlaya bildiyimiz üçün bizi bol-bol tərifləyir, bir sözlə, qoltuğumuza bir deyil, iki qarpız verirdilər. Biz də sevinir, gündən-günə şişirdik. Artıq iqtisadi inkişafın Azərbaycan modelindən  danışmağa başlamışdıq. Azərbaycanın gec-tez Holland sindromu ilə üzləşəcəyi barədə xəbardarlıq edənləri isə çarmıxa çəkməyə hazırdıq.

Milyardlarla dolları manatın məzənnəsini “analoqu olmayan səviyyədə” qoruyub saxlamaq üçün havaya sovurduq. Daha doğrusu, valyuta neftdən sonra Azərbaycanın ikinci ən əsas ixracat malına çevrildi, özü də əvəzi ödənilməyən. Əslində, Azərbaycan beynəlxalq miqyaslı filantropa çevrildi.  İndi artıq gücümüz çatmir. Amma yenə də “iqtisadi inkişafın Azərbaycan modeli” eksperimentinin davam etdiyi görüntüsünü yaratmaq istəyirik.

“Tənzimlənən-üzən məzənnə” termini icad etmişik. Yəni, manata istədiyimiz vaxt, istədiyimiz qədər “üzmək” imkanı veririk. Valyuta satışını məhdudlaşdırdıq, demək olar ki, 25 il öncəyə qayıdaraq “qara bazarı” dirçəltdik. Bir az da belə getsə, sovet dönəmlərinə qayıdacağıq. Əbəs yerə deməyiblər ki, “dad yarımçıq əlindən”.

Hər bir dərdin çarəsi var. Bizim dərdimiz də istisna deyil. Amma yenə də əmması var. Biz istəyirik  ki, “nə şiş yansın, nə kabab”. Bir sözlə, hamı razı qalsın.

Öz dərdimiz az imiş, bir tərəfdən də “dostumuz və qardaşımız” Rəcəb Tayyib Ərdoğan bizi özünün əcayib sərgüzəştlərinə ən azı tərəfdaş kimi cəlb etmək istəyir. Ümumiyyətlə, cənab Ərdoğan özünün daxili və xarici düşmənlərinə qarşı müasir dövr üçün çox orijinal mübarizə vasitələri təklif edir. Bir vaxtlar Türkiyə prezidenti xalqı  “maliyyə mafiyasına qarşı” mübarizəyə qaldırmışdı. Elə bil ki, Ərdoğanın məqsədi  Türkiyənin bank sektorunu çökdürmək idi. O, əhalini kredit kartlarından istifadədən  imtina etməyə çağırırdı. Başqa birisi  xalqı kredit kartlarını yandırmağa çağırsaydı, onu yüz faiz iqtisadi təxribatda ittiham edərdilər. Axı, müasir bank-kredit sistemi olmadan, iqtisadiyyatın mövcudiyyətini belə təsəvvür etmək mümkün deyil.  Yaxşı ki, bir-iki adamdan başqa,  Ərdoğanın çağırışına səs verən olmadı. Əhali bütövlükdə Prezidentin təklifinin möhtəşəmliyini dəyərləndirmədi.

Dövlət çevrilişınə cəhdin qarşısı alındıqdan sonra isə Türkiyə  heç vaxt görmədiyi günləri görür. Bu və ya digər suça görə uşaqlar  qarışıq bütöv ailələrin həbsi ilə artıq Türkiyədə heç kimi təəccübləndirmək olmaz. Ərdoğan Türkiyədə demokratiyanın təntənəsini bu  cür təmin edir.  Hesab edir ki, seçicilərin səsini qazandığı üçün hər şeyə haqqı var. Demokratiyanın bu cür bəsit və antik dövrlərə xas anlamını şüurlara yeritmək istəyir. Amma bunun bizə dəxli yoxdur. Özü, bir də türk xalqı bilər.

Dolların dünya iqtisadiyyatındakı  hökmranlığına qarşı cihad elan etmək çağırışları isə başqa məsələ. Problem ondadır ki, Ərdoğan bu cihadı beynəlmiləlləşdirmək, yəni dollara qarşı beynəlxalq savaşa Azərbaycanı, Rusiyanıl, İranı və Çini öz müttəfiqi kimi cəlb etmək istəyir. Adam bilmır, gülsün, yoxsa ağlasın. Vallah, qəhqəhə çəkib gülərdim, əgər söhbət çox ciddi məsələdən getməsəydi…

Əvvəla, Ərdoğanın dollara qarşı cihadının Türkiyədaxili mərhələsinin nəticələrini araşdırmağa dəyər. Bir qədər öncə Türkiyə prezidenti milli valyutanın, yəni sürətlə dəyərdən düşən lirənin məzənnəsini qoruyub  saxlamaq üçün xalqı dollardan imtina etməyə çağırdı. Sən demə, türk milli valyutasının məzənnəsini bərpa etmək üçün əhalinin əlində toplanmış  dolların satılması və əvəzinə lirə və qızıl alınması kifayətmiş. Hətta mal-qara bazarlarında avro və dolların yandırılma mərasimləri təşkil olundu. Lap keçən əsrin ortalarında müstəmləkə Hindistanında olduğu kimi. Bəzi iqtidaryönlü iş  adamları sıravi vətəndaşları bu cihada cəlb etmək üçün xüsusi endirimlər də elan etdilər. Məsələn, bir iş adamı min dollar dəyişən hər kəsə 250 lirəlik başdaşını pulsuz (!!!), yəni,  əvəzi ödənmədən hazırlayıb verəcəyini elan etdi.

Sözsüz ki, prezidentin çağırışları və yuxarıda haqqında danışılan endirimlər öz bəhrəsini verməli idi. Yeni il ərəfəsində Erdoğan  çox böyük fəxrlə bildirdi ki, əhali 100 milyon dolları təhvil verib əvəzində türk lirəsi və qızıl alıb.  Türkiyənin 80 milyona yaxın əhalisi var. Çox bəsit hesablama aparsaq, yəni yüzü səksənə bölsək 1,25 dollar edər.  Bu isə o  deməkdir ki, Türkiyə əhalisi prezidentin çağırışından və görünməmiş endirimlərdən sonra milli valyutanın məzənnəsinə dəstək aksiyası zamanı adambaşına cəmi-cümlətani 1,25 dollarını “qurban”  verib. Türklər çox vətənpərvər  insanlardırlar. Bilirəm ki, millət, dövlət, vətən naminə nəinki var-dövlətlərini, hətta həyatlarını belə qurban verməyə hazırdırlar. Amma rasional düşüncəyə malik türklər  çox gözəl başa düşdülər ki, prezident onları dollarlarından lirənin məzənnəsini qoruyub saxlamaq üçün deyil, özünün antiamerikan mövqeyinin nümayişi və ətrafının daha da varlanması naminə imtina etməyə çağırır. Keçmədi. İnsanlar küyə getmədilər.

İndi isə Ərdoğan  dollara qarşı “beynəlxalq koalisiya” yaratmağa çalışır.  O, bəyan edir ki, Türkiyə ilə yanaşı bir sıra dövlətlərə, o cümlədən, Azərbaycan, Rusiya, İran və Çinin milli valyutalarına  qarşı beynəlxalq maliyyə təxribatı həyata keçirilir. Ona görə də adı çəkilən dövlətlər öz milli valyutalarının məzənnəsini qorumaq üçün səylərini birləşdirməlidirlər. Türkiyə prezidenti vəziyyətdən çıxış yolu kimi adı çəkilən dövlətlərə qarşılıqlı hesablaşmaları milli valyutalarda aparmağı təklif edir.

Məsələnin məğzinə keçməzdən əvvəl bir sıra dövlətlərin, o cümlədən Azərbaycanın milli valyutasına qarşı beynəlxalq təxribat əməliyyatının həyata keçirilib-keçirilməməsi məsələsinə aydinliq gətirək. İlk baxışdan görürük ki, söhbət təmamilə fərqli iqtisadi modellər üzrə inkişaf edən ölkələrdən gedir. Azərbaycan və Rusiyanın iqtisadiyyatı  enerji daşıyıcıları ixracına əsaslanır. Türkiyə ilə Çin başlıca gəlirlərini əsasən ucuz və keyfiyyətli istehlak  mallarının və xidmətlərinin ixracından götürürlər. Son dövrlərdə Çin beynəlxalq aləmdə həm də aparıcı investorlardan biri kimi tanınır.

Uzunmüddətli iqtisadi sanksiyalara məruz qalan İran isə məcburən tam fərqli, şərti olaraq, “natural təsərrüfat” inkişaf modelini seçmək məcburiyyətində qalmışdı. Bir-birindən tam fərqli iqtisadi inkişaf modellərini seçmiş bu dövlətlərin eyni maliyyə təxribatının qurbanı olması ehtimalı heç bir məntiqə sığmır.

Ən maraqlısı ondan ibarətdir ki, Rusiya 2016-cı ildə har hansı maliyyə təxribatına məruz qaldığını iddia belə edə bilməz. Çünki Azərbaycan manatından və Türkiyə lirəsindən fərqli olaraq, 2016-cı il ərzində Rusiya rublunun dollara qarşı məzənnəsi bu dövlətə ABŞ və onun müttəfiqləri tərəfindən sanksiyaların tətbiqinə baxmayaraq,  təxminən 20% möhkəmkənib. Özü də səbəb yalnız neftin  qiymətinin artmasında deyil. Müqayisə üçün deyək ki, neftin qiymətinin artmasına baxmayaraq həmin dövr ərzində manatın dollara qarşı məzənnəsi durmadan aşağı düşüb.  Özü də Rusiyadan fərqli olaraq Azərbaycan iqtisadi sanksiyalarla  üzləşməyib.

İndi isə məsələnin məğzinə keçək. Birincisi, hesablaşmalarda milli valyutalara keçmək təklifi yeni ideya deyil. Bu addım doğrudan da dolların hökmranlığına son qoymağa imkan versəydi, Rusiya ilə Çin qarşılıqlı hesablaşmalarda çoxdan milli valyutalara keçərdilər. Populizmdə Ərdoğandan geri qalmayan Rusiya prezidenti Putin dəfələrlə bu ideyanı səsləndirib, amma heç vaxt ciddi iqtisadçıların dəstəyini qazanmayıb.

İkincisi, və ən əcaibi ondan ibarətdir ki, qarşılıqlı hesablaşmalarda milli valyutalara  keçid dövlətlərarası iqtisadı münasibətlərə, o cümlədən,  ticarət dövriyyəsinə dolların və ya avronun təsirini azaltmayacaq.  Məsələn, Azərbaycanın əsas ixracat məhsulu neft və neft məhsullarıdır. Neftin bir barrelinin qiyməti isə London və Nyu-York birjalarında dollarla dəyərləndirilir. Absurd bir situasiya yaranacaq. Qarşılıqlı hesablaşmalar milli valyutalarda aparılacaq, malların qiyməti isə dollarla hesablanacaq.

Üçüncüsü, və ən vacibi ondan ibarətdir ki, bütün sadalanan dövlətlərin xarici ticarətdəki əsas tərəfdaşları Qərb dövlətləridir. 2015-ci ilin nəticələrinə görə, Çinin xarici ticarət dövriyyəsində ABŞ 558385,06mln. dollarla  (ixrac —  409648,33mln., idxal — 148736,72mln.) birinci yeri, Rusiya isə  68065,15 mln. dollarla (ixrac — 34801,39mln., idxal -33263,76mln.) 16-cı (!)  yeri tutur. Türkiyənin ixracatının demək olar ki, 50% Avropa Birliyi ölkələrinin payına düşür. Bu isə o deməkdir ki, dollar və avro bütün hallarda sadalanan dövlətlərin xarici ticarət dövriyyəsində həlledici amil olaraq qalacaq.

Dördüncüsü, Çin özünün valyuta ehtiyatlarının 3 trillionundan çoxunu ABŞ dollarında saxlayır. Məsələ yalnız ABŞ dollarının digər valyutalarla müqayisədə daha sabit olmasında deyil. Bu həm də Çinin əlində ABŞ iqtisadiyyatına potensial ciddi təsir vasitəsidir.

Nəticə etibarı ilə qarşılıqlı hesablaşmalarda milli valyutalara keçidin onların məzənnəsinə heç bir pozitiv təsiri olmayacaq.  Əksinə. Məzənnələrin qeyri-sabitliyi üzündən tərəfdaşlar bir-birinin milli valyutalarında kifayət qədər ehtiyat yaratmaqdan çəkinəcəklər. Məsələn, hazırki şəraitdə ağlı başında olan  kəs Azərbaycan manatında və ya Türkiyə lirəsində ehtiyat yaratmaz.  Bu isə o deməkdir ki, hər dəfə növbəti hesablaşma vaxtı çatanda zəruri məbləğdə dollar və ya avro bu və ya digər dövlətin milli valyutasına dəyişdiriləcək. Hesablaşma başa çatdıqdan sonra isə  əks proses baş verəcək. Bu isə əlavə xərclər və nəticə etibarilə malların və xidmətlərin dəyərinin artması deməkdir.

Bütün bu avantüranın yeganə nəticəsi Ərdoğanın təşəbbüsü ilə dollar, daha doğrusu ABŞ əleyhinə maliyyə koalisiyasının yaradılması görüntüsü olacaq. Ərdoğan da beynəlxalq aləmdə öz cəsarəti ilə lovğalanmaq imkanı əldə edəcək. Axı, ABŞ kimi bir nəhənglə kəllə-kəlləyə gəlməyə cəsarət  edib. Lap keçən əsrin ortalarındakı müstəmləkə Hindistanı kimi.

Birdən orta əsrlərdəki yel dəyirmanları ilə ölüm-dirim savaşına girən Don Kixot yadıma düşdü. Amma yox, Ərdoğanı Don Kixotla müqayisə etmək olmaz. Don Kixot mənasız bir savaş aparsa da, Ərdoğandan fərqli olaraq, məramı xoş idi.

Ərdoğanın nağıllar aləminə növbəti səyahət çağırışı haqqında yazmamaq da olardı, əgər Azərbaycanda onun səsinə səs verənlər tapılmasaydı. Tapıldilar. Özü də səsləri çox gur çıxdı. Elə bil, başa düşmürlər ki, Ərdoğanın artıq itirəcəyi bir şey yoxdur.  Düşmənləri məlum, dost qazanmaq şansı isə yox. Olanlarını da itirib.

Amma bizə nə düşüb? Əbəs yerə, daha doğrusu Ərdoğana görə,  Vaşinqtonun “qara siyahısına” niyə düşməliyik?! Yoxsa yenə də, lap lətifədəki qazı kimi,  başımız daşdan-daşa dəyəndən sonra ağıllanacağıq?!!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

Martanın Kassandrası

2_team“Ya müharibədə qəzet müxbiri olacaqdın, ya da yatağımda qadınım”. Ernest Heminquey bu sözlərlə bitirmişdi üçüncü evliliyini. Çünki qadını jurnalistikanı seçmişdi. 5 illik evlilikləri sürəkli ezamiyyətlər, sosial fəaliyyətlər üzündən sarsılmış və Hemi yalnızlığa sövq etmişdi.

Keçən əsrin ən tanınmış savaş müxbiri, gözəllər gözəli Marta Gellhorn (1908-1998) doxsan illik ömrünün 60-nı qəzetçiliyə həsr etmişdi. Floridada, bir barda görmüşdü onu ilk dəfə Heminquey. İmzasını isə daha əvvəldən, yazdığı qısa reportajlarından tanımış, onun sadə və yalın cümlələrinə heyran qalmışdı. Tanışlıqlarından qısa müddət sonra — 1937-də İspaniyada vətəndaş müharibəsi başlayır. Heminquey həyat yoldaşı, fransız “Vogue” jurnalının yazarı Polin Pfayferi atıb, Marta ilə İspaniyaya gedir.

Hər ikisi Amerika qəzetlərinə İspaniyadakı vətəndaş müharibəsindən məqalə və oçerklər yazırlar. Mətbuat tarixi Martanın məhşur sevgilsindən daha maraqlı materiallar yazdığını deyir.

Ernest və Marta 1940-da evlənirlər, birlikdə Finlandiya, İndoneziya və Çinə gedir, özlərini peşəkar savaş müxbirləri kimi isbatlayırlar. Heminquey ona dünya şöhrəti gətirən “Əcəl zəngi” (1940) romanını Martaya ithaf edir. Amma Hem arvadının qəzetçilik uğurlarını sürəkli qısqanır.

O illərdə qadın savaş müxbirləri yox dərəcəsində azdılar. Doroti Tomson (“New York Evening Post”un Berlin bürosunun şefi), Siqrid Şults (“Chicago Tribune”nun Berlin bürosunun şefi) və  Marta Gellhorn ən populyar qadın qəzetçilərdi. Bu qadınlar uzun yazılar yazmaz, yazdıqlarında dərin analizlər olmazdı. Onlar sadə bir dillə müharibədən, faşızmin dəhşətlərindən yazırdılar. Bu qadınlar erkəklər dünyasında “qadın” olaraq qalmağı bacarmış, son dərəcə cəsur və ürəkli qadınlar idilər.

Martanın ulduzu parladıqca Heminquey onu daha çox qısqanır, işindən uzaqlaşdırıb yanından ayırmamaq istəyir. Gellhorn “Kassndra Federasiyası” adlı dərnək qurunca Hemlə münasibəti daha da çıxmaza girir. 1945-də beş il sürən evlilikləri sona çatır. Heminquey başqa bir sarışınla – “The London Daily Express” qəzetinin amerikalı müxbiri Meri Uelşlə evlənir. Marta isə həyatını jurnalistika və Kassandra dərnəyinə həsr edir.

* * *

Kassandra (yun. Cassandra) qədim yunan mifologiyasında sonuncu Troya çarı Priamosun qızıdır. Homerə görə, Kassandra gözəlliyi ilə göz qamaşdırırmış. Günəş Tanrısı Apollon ona aşiq olur, amma sevgisinə qarşılıq almır. Kassandra Apollonun sevgisinə cavab verməsi üçün ona gələcəyi görmə qabiliyyətinin verilməsi şərtini qoyur. Apollon onun şərtini yerinə yetirir, lakin Kassandra sözünü tutmur. Qəzəblənən Apollon öpmə adı ilə Kassandranın “ağzının içinə tüpürür” və “Bundan sonra gələcəyi görəcəksən, amma heç kim sənə inanmayacaq” deyərək onu lənətləyir.

Həqiqətən də Kassandra gələcəyi görməyə başlayır, amma kimsə onun kəhanətlərinə inanmır. O, Troya savaşının fəlakətlə bitəcəyini öncədən görür, lakin başda atası olmaqla hamı onun sözlərini qulaqardı edir.

Kassandra mifini bu gün də müxtəlif olaylarda görür və yaşayırıq. Çox vaxt “Axırı yaxşı olmayacaq” dediyimiz bir çox hadisə əvvəlcədən təxmin edilir, amma onu ya görmür, ya da görməzlikdən gəlirlər, yəni Kassandra sindromu baş verir. Təhlükə və fəlakətləri öncədən görənlər iş-işdən keçəndə “Bunları söyləmişdik axı” deyərək Kassandra kimi saçlarını yolaraq üsyan edirlər.

* * *

Siqrid Şults Hitlerin ən nifrət etdiyi məhşur qəzetçi idi. 1927-ci ildə Hitlerlə tanışlığından başlayaraq alman faşizminin yaranması, II Dünya müharibəsinə aparacaq mərhələləri, yəhudi düşmənçiliyi və irqçi siyasəti haqda yüzlərlə məqalə qələmə almışdı. 7 dildə ana dili kimi danışan bu son dərəcə göstərişli qadın həm bohem həyatı yaşayır, həm də yazdıqları ilə bir kahin kimi dünyaya xəbərdarlıq edirdi – faşizm insanlığa fəlakət gətirəcək. Amma Siqridi də Kassandra kimi eşitmədilər…

Marta Gillhorn 1959-cu ildə “Savaşın üzü” (The Face of War) adlı məhşur kitabını nəşr etdirir. Kitaba İspaniyadakı vətəndaş, II Dünya, Vyetnam və Ərəb-İsrail müharibələri zamanı hazırladığı reportajlar, oçerk və xatirələrini daxil edir. Bu materiallar qədər müəllifin kitaba yazdığı giriş sözü də mətbuat tarixi və jurnalistika üçün olduqca qiymətlidir. Belə yazır əfsanə qadın:

“Mən Kassandra Federasiyası adlandırdığımız qadın qəzetçilər qrupunun üzvü idim. Bizlər türlü fəlakətlərdə birlikdə olurduq. İllər boyu alman faşizminin necə gəlməkdə olduğunu, vəhşətini və nə qədər böyük bir təhdid olduğunu izah etməyə çalışdıq. Nəticədə, təxminimiz gerçək oldu. Biz isə qələmlərimizi istifadə etmək yerinə xərəklərdəki insanları xilas etməyə çalışdıq. Bir tək insanı belə yaşatmaq qəzetçilik deyildi, amma bizə təsəlli olurdu. Yazdığımız bütün sözcüklər sanki görünməz mürəkkəblə yarpaqların üzərinə yazılmış kimi küləkdə sovrulub uçurdular.

Bu gün düşündüyümüzdə zəfər və məğlubiyyətin keçici, müvəqqəti anlar olduğunu gördük. Nəticə yox idi, sadəcə vasitələr var idi. Qəzetçilik bir vasitədir və onu namuslu bir şəkildə istifadə etmək dəyərlidir. Ciddi, diqqətli, dürüst qəzetçilik işıq saçan bir mayak olduğu üçün deyil, yazanı və oxuyanı ləyaqətli insan yaptığı üçün dəyərlidir, önəmlidir”…

* * *

“Elə bilməyin ki, terror aktında ancaq tanımadığınız insanlar öləcək”. Bu sözlərin vahiməsi, dəhşəti istanbulluların damarında axan qanını dondurur. Son günlər böyük bir gərginlik var hamıda, hər an hər şey ola bilər. Evə dönüb-dönməyəcəyin məlum deyil. “Reina” gecə klubundakı qətliamdan sonra hər kəs terrorun isti nəfəsini ənsəsində hiss etməyə başlayıb. Lev Trotskinin Savaş sizi maraqlandırmaya bilər, amma siz savaş üçün maraqlısınız” sözləri düşür yadıma. “Savaş” kəlməsini asanlıqla “terror” kəlməsi ilə əvəz edə bilərik. Bu gün bizim ölkəmiz də görülməmiş bir təhlükə ilə üz-üzədir – “Biz, terroristlər, fundamentalistlər, cahillər ordusu üçün maraqlıyıq. Onlar cənnətə düşəcəklər deyə bizə cəhənnəm həyatı yaşatmağa and içiblər”. 

Mənim üçün kasanı daşıran son damla o gecə öldürülən Nuranə haqqında sosial şəbəkələrdə yazılanlar oldu. Cəhalət, cahillik, avamlıq və nadanlığın nə qədər geniş kütlələrə sirayət etdiyini gördük. Bu, necə bir fəlakətin astanasına gəldiyimizi göstərir.  5 “Ayna”çı neçə ildir əvvəl qəzetdə, indi isə internet səhifəmizdə narahatlıqlarımızı dilə gətirir, bizim də yaxın gələcəkdə necə bir qorxunc təhdidlə qarşılaşacağımızı yazırıq.

Təəssüf ki, “Ayna”nın yazarları da Kassandra sindromundan nəsibini alırlar – illərdir yazdıq, yazdıq, yazdıq, amma çifayda. Çox da dərin analizlər aparmadıq, heç ehtiyac da  yox idi. Çünki bizim oxucularımız da, zatən, bu təhlükələri görürdülər. Amma biz yazmağa davam edəcəyik. Çünki ölkəmiz sürətlə savadsız, nadan, cahil insanlar cəmiyyətinə çevrilir. Və düşünürük ki, yeganə çıxış yolu elm, irfandır, keçən əsrin əvvəlindəki kimi “Oxumaq, oxumaq və oxumaq” şüarı ilə topyekun səfərbərlik elan etməsək, tamamən tükənəcəyik…

Marta Gellhornun dediyi kimi “İnsanlar həqiqətdən daha çox yalana inanmağa meyllidirlər. Bir yalanla üsyana, başqa bir yalanla isə itaətə hazırdırlar”. Zəmanəmizin insanları belədirlər. Bəlkə bir gün Apollon gəlib Kassandranın lənətini geri alacaq. Və insanlar, hakimiyyətlər haqq səsinə, doğrulara inanıb faciələrin qarşısını alacaqlar. Amma bütün ümidlərimizi Günəş Tanrısına bağlamışıqsa, o zaman vay bizim halımıza…

Əgər qurbağanı qaynayan suya atsaq o, ani bir sıçrayışla oradan çıxacaq. Tədricən isidilən suya atılan qurbağa isə yavaş-yavaş bişərək ölür…

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

 

P.S. Deyəsən, mənim yazım “Ayna”da Yeni – 2017-ci ilin ilk yazısı oldu. Odur ki, “Ayna”nın bütün oxucularını təbrik edir, işıqlı və bol sevincli bir il arzulayıram. Bu arada, əgər yazını oxuyandan sonra Marta Gellhorn sizin diqqətinizi çəkdisə, Filip Kaufmanın (“Varolmanın dayanılmaz xəfifliyi” filminin rejissoru və ssenaristi) 2012-ci ildə çəkdiyi “Heminquey və Gellhorn” filmini seyr etməyi tövsiyə edirəm. Martanı bənzərsiz Nikol Kidman oynayır. Yeni ildə tez-tez görüşmək ümidi ilə…

read more