By: Vüqar Abbasov

“Ayna”ya bükülü çörək

(Elçin Şıxlının “Qəzetə bükülmüş çörək” məqaləsinə cavab)

“Ayna” mənim üçün doğma qəzetdir. Bu qəzet haqqında keçmiş zamanda yazmaq istəmirəm, çünki elə bu gün də doğmadır.  Uzun illər bu qəzetlə müxtəlif formalarda əməkdaşlıq etmiş, gah reklam, gah da müəllif kimi yazılar vermişəm. “Ayna”ya yazdığım son yazı “A bala, get o aynanı aç” olub ki, həmən yazının sonu belə idi:“Ancaq inanıram ki, Elçin İsmayıl oğlu Şıxlı bizim hamımızı, «Ayna»ya yazanları, onu sevənləri bu imtahandan çıxarmağı bacaracaq. Təbii ki, «imtahan» obyektiv olarsa.” Hələlik imtahandan tam çıxmış olmasaq da deyə bilərik ki,  indi yenidən aynaya baxmaq, “Ayna”nı oxumaq imkanımız var. Ancaq hələlik “Ayna”nı kağızda, qəzet formatında deyil, internetdə oxuya bilirik. Olsun, əsrimiz zatən internet əsridir. Həm də indiki çətin bir vaxtda çörək pulundan kəsib  qəzetə əlavə  pul verməli olmursan.  Eyni zamanda,   “Ayna”ya çörək büküb verən də yoxdur…

Bu günlərdə “Ayna”da   Elçin Şıxlının “Qəzetə bükülmüş çörək” (mənbə: http://ayna.az/2017/qezete-bukulmus-corek/) yazısını oxudum. Düzünü deyim ki, yazının başlığını,  əvvəlini oxuyanda  sevindim və elə düşündüm ki, “Ayna”nın  çapı bərpa edilib və  kimsə çörəyini “Ayna”ya büküb. Düşündüm ki, olsun, görünür “Ayna”nın dəyərli oxucularının qəzetin nəşrinin bərpasından xəbərləri yoxdur deyə qəzet satılmayıb. Yoxsa “Ayna” belə duruma düşməzdi. Həm bunda da bir eyib yoxdur, çörək alan ən azından evdə qəzeti də vərəqləyər.   Oxumağa davam etdikcə gördüm ki, yox, vaxtilə  bir neçə ailəyə həm də çörək “vermiş”  “Ayna” hələlik çörəklə “qovuşmayıb.”  Elçin bəy sözü gedən yazısını M.Ə.Sabirdən bir bənd şerlə bitirib. Nə təsadüf ki, elə həmən gün axşam  adını unutduğum birinin, mənə görə sərsəm bir təklifini  və ona verilmiş cavabları oxudum.  Təklif də bundan ibarət idi ki, M.Ə. Sabiri orta məktəb dərsliklərindən çıxartsınlar. Təklif sahibinin adını xatırlamaq üçün bu təklif ətrafında müzakirələr açmış sayta daxil olmaq istədim, ancaq həmən linkə daxil olmaq mümkün olmadı.  Görünür sayt rəhbərliyi belə bir təklifi müzakirə etməyin belə  münasib olmadığını fərq edərək müzakirəni saytdan çıxartmışdı.  Əgər belədirsə, sayt rəhbərliyinə bir təşəkkür də məndən.  Düşünürəm ki, bu cür təkliflərin verilməsi, aramızda bunu müdafiə edənlərin olması, cəmiyyətimiz üçün böyük  təhlükə siqnalıdır. M.Ə.Sabir, M.F. Axundov, C.Məmmədquluzadə, Ü.Hacıbəyov və başqa bu kimi mütəfəkkirlərimiz cəmiyyətimizin aynalarıdırlar. Nədir bizdəki bu AYNA düşmənçiliyi? Ayna görəndə “gözləri bərələnlərə” mən də M.Ə.Sabirin bir beyti ilə cavab vermək istəyirəm:

Niyə bəs boylə bərəldirsən, a qarə, gözünü?

Yoxsa bu ayinədə əyri görürsən özünü?!

Sözsüz ki, kimsə özünü aynada əyri görürsə, günah aynada deyil. Ayna hər zaman bizi olduğumuz kimi göstərər. Bir misal da Çarli Çaplindən:“Ayna mənim ən yaxşı dostumdu. Çünki mən ağlayanda, o əsla gülməz”. Bəli,  ağlayan cəmiyyəti ayna əsla gülən kimi və əksinə göstərməz, hələ o ki ola bizim “Ayna.”

Yuxarıda sözünü etdiyim yazısında Elçin bəy onu düşüncələrdən çaydanın fitinin ayırdığını yazıb. Bəs görəsən bizi necə, verilmiş bu qədər siqnallar, cəmiyyətin savadsızlığa doğru meyl etməsi, intiharlar və s.  düşüncələrimizdən ayıracaqmı? Ayırmalıdır, ayılmalıyıq, yoxsa sonumuz istədiyimiz kimi olmayacaq; əlbəttə ki, hamımız daha xoşbəxt, bütöv Azərbaycan görmək istəyirik.  Ölkədən uzaqda yaşayıb bunları görməmək, müşahidə etməmək mümkün deyil, hələ bir də uzun illərdən sonra ölkəyə gələndə bunu açıq-aydın hiss edirsən. Neyləyim, yenə də Sabir demişkən:

Mən belə əsrarı qana bilmirəm,

Qanmaz olub da dolana bilmirəm.

Bundan sonra imkan olduqca “Ayna”ya da yazmağa çalışacam.   Əgər bu yazım saytda verilərsə, əziz oxucu, uzun ayrılıqdan sonra sizləri “Ayna”da xoş gördük.  “Ayna”nın böyüyüb bir holdinqə çevrilməsi, sehirli aynanın (Ayna tv) geniş ekranlardan evinizə daxil olması, “Ayna”ya bükülü çörək almağınızı (eybi yox, qəzeti oxumaq məqsədilə alıb isti təndir çörəyini onun arasına qoymaq olar) görmək ümidi ilə.

P.S. Zatən çörəyə gedən ən rahat yol qəzetdən, kitabdan keçmirmi?

Niderland

email: vugarabbasov@hotmail.com

 

 

read more
By: Arif Əliyev

İşğala bir gün qalmış

 «Yalama» povestini aprelin 26-na çatdırmadım. İşıq salınası qaranlıq künc-bucaqlar çoxdur. Sabahsa, artıq, aprelin 26-dır və ondan sonra müstəqil Azərbaycan Respublikasının işğalına saatlar qalır. Həmin günün döyüş ərəfəsində baş vermiş bəzi məqamlarını təqdim edirəm. Bir çay vardır, adı Samur…

***

Günəşli bir gün idi. Tikinti-qazıntıdan, axır ki, canımız qurtarmışdı və nahardan sonraya taktiki təlim təyin etmişdim. Biz naharı bitirəndə Xaçmaz qarnizonundakı yeganə zirehli qatarımız Yalamaya gəldi. Qatarın komandiri ştabs-kapitan knyaz Lordkipanidze, onun köməkçisi cavan gürcü zabiti və dəmiryol mühafizə xidmətinin Xanbaba adlı rəisi Samurda sərhəd məntəqəsini yoxlamağa gedirdilər. Lordkipanidze mənim də onlara qoşulmağımı təklif etdi. Dərhal razılaşdım: bir həftə idi sərhəddə çıxmamışdım. Təlimə rəhbərliyi müavinimə tapşırıb qatara mindim.

Sərhəd Samur üzərindəki körpünün düz ortasından keçirdi. Bir məhəccərdən o birinə çəkilmiş yoğun məftil yolu kəsirdi. Məftilin Rusiya tərəfində iki soldat, Azərbaycan tərəfində iki əsgər keşikdə dayanmışdı. Rejim çox da sərt deyildi. O tay – bu taya adlamaq istəyənin sənədlərini, üstündə silah olub-olmadığını yoxlayır, məqsədini soruşur və buraxırdılar. Körpünün bərabərində, Samurun sahilindən təxminən 100 metr aralı bizim sərhəd məntəqəmiz və gözətçilər üçün kiçik barak yerləşirdi. Barakın qabağında başıkəsik kötüyün üstünə su çəni qoyulmuşdu, yaxınlıqda isə alverçilər yeşiklərdən qurduqları piştaxtalara mallarını düzmüşdülər, «bazar» açmışdılar.

Ştabs-kapitanın obyekti səkkiz dəfə yaxışlaşdıran ingilis binoklu ilə seyr etdiyim bu səhnələr ötən həftə gördüklərimdən fərqlənmirdi. Bircə detaldan başqa: «bazar»la barakın arasındakı meydançada adamlar halay vurub rəqs edirdilər. Lopabığ jandarm harmonikada nəsə çalırdı, oynayanların əl-ayaq hərəkətindən «Qaytağı»ya oxşayırdı. Bizim əsgərlər rusları rəqsə çəkirdilər, onlar isə başlarını bulaya-bulaya geri dartınırdılar. Tək bircə soldat cəsarət edib ortaya atıldı. Boyu uca olduğu üçün onun yana açılmış uzun qolları, gülərüz sifəti və başındakı qırmızı ulduzlu papağı aydın görünürdü. Hamı kənara durub çəpən vurmağa, fit çalmağa başladı. Aralıqda çox gözəl rəqs edən bir Azərbaycan əsgəri və həmin soldat qaldı. Rus soldatı ritmi pozmadan əllərilə əsgərin hərəkətlərini təkrarlayır, ayaqları ilə dizlərini qatlaya-qatlaya «Polka» oynayırdı.

Binoklu ştabs-kapitana uzatdım.

— Ora baxın! Belə şey görmüsünüz?

Knyazın dodaqları qaçdı:

— Çox yaradıcı yanaşmadır, vəziyyətdən çıxmağı bacarır. Çevik adama oxşayır.

Yavaş-yavaş körpüyə yaxınlaşan zirehli qatarı birinci olaraq harmonika çalan jandarm gördü. Musiqi kəsildi, oynayanlar dağılışdılar.

Qatar körpünün 150 metrliyində dayandı. Zirehli qapı açıldı. Xanbaba çınqıllığa tullandı. Ardınca Lordkipanidze, sonra biz düşdük. Xanbaba baş mühafizəçinin raportunu qəbul etdi. Bəlli oldu ki, gün insidentsiz ötüşüb, ümumiyyətlə, Filnikov əhvalatından sonra sərhəd bölgəsində heç bir diqqətəlayiq hadisə baş verməyib.

Barakın qarşısında Lordkipanidze ayaq saxladı. Gözaltı yolun o biri üzündə alverçilərlə sövdələşən soldatlara baxdı və arxadan gələn dəmiryol mühafizə xidmətinin rəisinə dedi:

— Mərc gələ bilərəm ki, bayaq rəqs edən rus soldatı, əslində, zabitdir. Özü də elə-belə zabit deyil, komandirdir.

 — Niyə belə düşünürsünüz, knyaz?

— Mən uzun müddət çar ordusunda xidmət etmişəm, Xanbaba. Bunların ağlarını da uzaqdan seçirəm, qırmızılarını da. Sən bir onun duruşuna bax: sol əlini kəmərinin üstündə elə saxlayıb ki, elə bil qılıncın dəstəyindən yapışıb…

Ştabs-kapitan öz-özü ilə danışırmış kimi pıçıldadı: «Neba mibodzet qaqetsnot, bico?»[1] və qətiyyətlə yolu keçib ruslara yaxınlaşdı. Soldatlar onu dövrəyə aldılar.

Bir neçə dəqiqədən sonra Lordkipanidze ilə rus komandirinə oxşayan soldat dəstədən aralanıb gəzə-gəzə söhbət etməyə başladılar. Növbəti dəfə bizim yanımızdan ötəndə Lordkipanidze ayaq saxladı. Soldat da dayandı. Ştabs-kapitan bir-bir bizi ona təqdim etdi:

— Yalama qarnizonunun rəhbəri. Mənim köməkçim. Dəmiryol mühafizə xidmətinin rəisi.

Soldat gülümsəyib əl uzatdı. Onun gərilmiş quş qanadları formasında uzun bığları var idi. Gülümsəyəndə qanadlar hərəkətə gəlirdi. Hiss etdim ki, əl tutanda mənə xüsusi maraqla baxdı. Ştabs-kapitan Xanbabaya göz vurub yenidən həmsöhbətinə tərəf döndü:

— Hə, deməli, hələ bir dəfə də ciddi problem yaranmayıb. Ümid edirəm ki, hökumətlərimiz arasında rəsmi sülh müqaviləsi imzalananadək yaranmayacaq da. Sizinkilər bizim sərhəd məntəqəsini keçib istəsələr burada, istəsələr yaxınlıqdakı kəndlərdə bazarlıq edirlər. Yeri gəlmişkən, bəs siz heç nə almamısınız?.. Bağışlayın, bir söz soruşum: özünüz haralısınız?

— Kaluqada doğulmuşam, amma praporşiklər məktəbini Gürcüstanda bitirmişəm.

O-o-o! Deməli, bizim adətlərə bələdsiniz. İcazə verin, rus ordusunun qırmızı komandirinə, bir gürcü knyazı və Azərbaycan ordusunun zabiti kimi, tanışlığımız şərəfinə konyak hədiyyə edim. Gözəl konyakdır, onillikdir, inqilabdan əvvəl süzülüb, keyfiyyətinə söz ola bilməz.

Lordkipanidze köməkçisinə işarə verdi. Gənc zabit iti addımlarla zirehli qatara doğru getdi.

— Sağ olun, kapitan, indi əvəzini çıxa bilməyəcəyəm, amma bilin ki, bizim tərəfdə sizi ən isti münasibət və ən layiqli hədiyyə gözləyir.

Lordkipanidze qızardı. Qısa tərəddüddən sonra soyuq səslə soruşdu:

Sizə bir sual da verə bilərəmmi?

— Buyurun.

— Neçə yaşınız var?

Rus komandiri tutuldu:

— İyirmi dörd.

«Yaşıdımdır», deyə fikirləşdim. Lordkipanidzenin səsi isə bir az da sərtləşdi.

— Çox ağıllı adama oxşayırsınız, amma hələ gəncsiniz. Bəzi sözlərin mahiyyətinə varmırsınız, ya da… Ola bilsin, yaxşı eşitmədiniz. Axı mən dedim: bir gürcü knyazı və Azərbaycan zabiti kimi…

— Siz məni düz başa düşmədiniz…

— Knyazla danışanda belə deməzlər, cavan oğlan, deyərlər, fikrimi düz ifadə edə bilmədim.

Qırmızı komandir güldü. «Quş qanadları» çırpındı:

— Biz bütün zadəgan titullarını ləğv etmişik, ştabs-kapitan.

— Zabit şərəfini ki, ləğv etməmisiniz. Zabitə də belə təklif etməzlər. Hər halda, sizdən fərqli olaraq, mən mündirdəyəm. Özü də Rusiya ilə heç bir düşmənçiliyi olmayan, dostluq əlaqələrinə can atan bir dövlətin ordusunun zabit mundirində!

Ştabs-kapitanın köməkçisi qutuda konyak şüşəsini gətirdi. Lordkipanidze onu alıb həmsöhbətinə uzatdı:

— Buyurun, nuş olsun. Qutusu da qırmızıdır. İndi isə, dostum, gərək bağışlayasınız, biz artıq getməliyik. Beş dəqiqədən sonra yola düşürük. Ümid edirəm, tanışlığımızdan qalan xoş təəssüratı daha heç nə korlamayacaq.

Azca aralanmışdıq ki, Xanbaba ştabs-kapitanın qolundan çəkdi:

— Biz onu həbs etməliyik!

Lordkipanidzenin dən düşmüş qaşları çatıldı:

— Niyə?

— Necə yəni, niyə? Komandirdir, əsgər paltarında sərhəddi keçib.

Lordkipanidze yuxarıdan aşağı qınayıcı nəzərlərlə Xanbabaya baxdı. «Gedək», deyə qolunu onun əlindən çıxardı və yoluna davam etdi.

Mənə elə gəldi ki, knyaz mənəvi qələbəsini fiziki qüvvə tətbiq etməklə korlamaq istəmir. Bəlkə də, rusların əlinə bəhanə verməkdən, yaxud belə bir addımın siyasi nəticələrindən çəkinir.

Xanbaba bir qədər fikirləşəndən sonra dalımızca düşdü.

 

[1] «Nə axtarırsan buralarda, cavan oğlan?»

email:arif@yeninesil.az

read more
By: Elçin Şıxlı

Qəzetə bükülmüş çörək

Gecə yarıdan xeyli ötmüş evdəkilərin əl-ayağı yığışandan sonra mətbəxə keçib çaydanın altını yandırdım. Qaz gözlədiyimdən xeyli yaxşı gəldiyindən daha iş otağına keçməyib elə oradaca çaydanın qaynamasını gözləməyi qərara aldım. Sakitliyi yalnız arada bir itlərin hürüşməsi, bir də qızmaqda olan çaydanın cızıltısı pozurdu…

***

Bu yaxınlarda bir oxucu məktubu aldım. Zatən sizlərdən kifayət qədər məktub alıram, amma bu, o qədər gözlənilməz və maraqlı idi ki, sizinlə də bölüşmək qərarına gəldim. Oxucum şahidi olduğu çox qəribə bir əhvalat barədə yazıb. Deyir ki, avtobus gözlədiyi yerdə diqqətini üz-gözündən yorğunluq tökülən, yanaqları batmış, nimdaş əyin-başlı, yırtıq çəkməli yaşlı bir kişi çəkir. Çiynində çuval olan qoca yaxınlıqdakı marketə girir və güman ki, zibillikdən topladığı şüşələri dükan yiyəsinə təhvil verib əvəzinə iki çörək və qəpik-quruş alır. Marketdən çıxanda  kişinin gözü qapının ağzındakı rəflərə düzülmüş qəzetlərə sataşır və o, onların arasından “Ayna” qəzetini seçib götürür və yenidən içəri keçərək çörəyin birini qaytarır…

Gördüklərindən təsirlənən oxucum yüyürərək tezcə çörəyin pulunu ödəyib həmin kişiyə uzadır, lakin qoca heç vəchlə çörəyi götürmək istəmir. Uzun söz-söhbətdən sonra oxucum ona çörək deyil, qəzet aldığına inandıra bilir. Yalnız bundan sonra ixtiyar əlini çörəyə uzadır…

***

Bu düşüncələrdən məni çaydanın fiti ayırdı.

Əziz və dəyərli oxucularım, yazdıqlarım sizə qəribə gəlmədimi? Yəqin ki, xeyli təəccüblənmisiniz. Və düz də etmisiniz, çünki təəssüf ki, bu hadisə Azərbaycanda deyil, Türkiyədə baş verib. Oxucu məktubunu da mən deyil, çox dəyərli və ünlü türk jurnalisti Uğur Dündar alıb. Qəzet də bizim “Ayna” deyil,  Türkiyənin “Sözcü”südür. “Ayna” heç çıxmır da, axı! Artıq üç ildən çoxdur ki, yoxdur. “Sözcü” isə nə yaxşı ki, var.

Dəyərli Uğur Dündar yazısını belə bitirir:”Ekmek mi qazete mi? Ekmek yerine “SÖZCÜ”yü tercih eden yoksul adamın bu davranışı, kitapları dolduracak kadar çok mesaj veriyor. Hele umutsuzluğun ve karamsarlığın yüreklerimize sızıp umutlarımızı tutsak etmeye çalıştığı şu günlerde…

Ben de bu anıyı, yeni umutları yeşertmesi için yazdım. Unutmayalım, zorluklar büyüdükce umut da büyür ve en karamsar olduğumuz anlarda bile başarı uzanıp tutacağımız kadar yakınımızda durur!..

Hele insanlar ekmeklerini verip qazetelerini aldıkça!..”.

Uğur bəy ümidsiz deyil, çünki onlarda hələ qəzet oxuyan var. Çünki, oxunulası hələ nəsə var. Sayları azalsa da, meydanları daralsa da. İndi daxilimdə iki mənim toqquşur. Biri könlümün, ürəyimin səsidir, digəri praqmatizmin, məntiqin buz kimi soyuq nəfəsi. Biri deyir ki, ümidsizliyə qapılma, hər şey yaxşı olacaq, digəri deyir, bir gözünü aç, ətrafında olanlara bax və nəhayət anla ki, halva-halva deməklə ağız şirin olmur. İndi onlardan hansı üstün gələcək bilmirəm, bircə onu bilirəm ki, bizdə kimsə aldığı çörəyi qəzetə dəyişdirmək kimi bir səviyyəyə çatacaqsa, içimdəki praqmatik məğlub olacaq. Və mən bunu çox istəyirəm, çünki ümidlərin öldüyü yerdə yaşamaq istəmirəm.

***

Tesla və SpaceX şirkətlərinin rəhbəri İlon Mask bilgisayarı insan beyninə qoşa biləcək neyrointerfeyslərin yaradılması üzərində iş getdiyini təsdiqləyib. Bu elmi araşdırmaları Neuralink şirkəti aparır. İlkin mərhələdə ciddi beyin zədələnmələri olan, beyninə qan sızmış və onkoloji xəstəliklərə tutulmuş insanlara yardım etmək nəzərdə tutulur. Bunun üçün insan orqanizminə xüsusi elektrodlar yeridiləcək. Bu mərhələni 3-4 ilə yekunlaşdırmaq planlaşdırılır.

Bundan sonra isə Neuralink insan beyninin məhsuldarlığını artıracaq və adamlara bir-biriylə telepatik səviyyədə ünsiyyət qurmağa imkan verəcək neyrointerfeyslərin yaradılmasıyla məşğul olacaq. İlon Mask bildirir ki, hal-hazırda beyin informasiyanı məlumatın yalnız nitq və yazılı şəkildə ötürülə biləcəyi dərəcəyədək sıxaraq məhdudlaşdırır, amma yaxın zamanlarda məlumatı birbaşa beyindən beyinə ötürmək mümkün olacaq. Onun zənnincə, bu səviyyəyə 8-9 ilə çatmaq mümkün olacaq.

***

İndi düşünürəm ki, mənim arzularıma bax, bunların istədiklərinə bax! Mən istəyirəm ki, millət heç olmasa qəzet oxusun, bunlarsa insanların bir-biriylə telepatik səviyyədə ünsiyyət qurmasının yollarını arayırlar!

Əcnəbi seyrə balonlarla çıxır,
Biz hələ avtomobil minməyiriz;
Quş kimi göydə uçar yerdəkilər,
Bizi gömmüş yerə minbərdəkilər!

Allah böyük Mirzə Ələkbər Sabirə rəhmət eləsin!

***

İndicə təndir çörəyi aldım – qəzetə bükülmüşdü.

 

Email:qlavred@hotmail.com

read more
By: Qulu Məhərrəmli

Müsəlman geriliyinin beş səbəbi

Sivilizasiyaların toqquşması haqqında deyilənlər nağıl deyil, gerçəklikdir və reallaşmaqdadır. Buna əmin olmaq üçün CNN kimi transmilli telekanallara baxmaq kifayətdir. Firavan Avropadan müsəlman Şərqinə keçən kimi mənzərə dəyişir, ekranları   partlayış, dağıntı, qəzəbli kütlə tutur, arada cır-cındır içindəki uşaqlarını yanına yığmış çadralı qadın və əlində silah “Alllahu-əkbər” deyən saqqallı kişi də görünür.  Əfqanıstan, Suriya, İraqdan olan süjetlər, adətən bu şəkildə verilir və beyinlərə müsəlmanların geridə qalmış və həm də qorxunc obrazı sızdırılır. Təəssüf ki, müsəlman ölkələri də bu yanaşma üçün əsas verir.

*   *   *

Hələ bir əsr əvvəl Üzeyir bəy müsəlman aləminin məzlumluğundan, Sabir və Mirzə Cəlil cahilliyindən, F.Köçərli yarımçıqlığından, İ.Qaspiralı fikir və zehniyyət donuqluğundan şikayətlənirdi. Şərqin “mürgülü” təbiətindən gileylənən Ə.Ağağoğlu da, onun müəllimləri H.Zərdabi və S.C.Əfqani də müsəlmanların sivilizasiydan kənarda qalmasının bir səbəbini  ifrat dindarlıqda görürdülər. Onlardan çox-çox əvvəl isə zülmətdə işıq axtaran Mirzə Fətəli müsəlman Şərqində nadanlığı və mövhumatı nəfəs dərmədən qamçılayırdı.

Millətə ürək yanğısı ilə deyilən tənqidlər öz yerində, amma doğrudanmı, bir toplumun geriliyində dini mənsubiyyət  bu qədər həlledici rol oynayır? Elədirsə, bəs onda Latın Amerikası və ya Afrikada başqa dünyəvi dinlərə mənsub olan xalqların zillət çəkməsinə səbəb nədir? Nəyə görə bu məmləkətlər yoxsulluğun, cəhalətin, korrupsiya və terrorun cəngindən xilas ola bilmir? Deməli, cəmiyət həyatına və insan taleyinə dinlə yanaşı başqa amillər də təsir edir. Siyasi rejim, iqtisadi şərait, ümumi mədəni səviyyə, mentalitet və s. bu amillər sırasındadır.

Şübhəsiz ki, İslam dininin təşəkkülü bəşər tarixində yeni era açdı, insanların Yaradanla, cəmiyyətlə, bir-birləri ilə ünsiyyətinə yeni rəng gətirdi. Həyatın mənası haqqında yeni düşüncələr yeni əxlaq və yeni davranış tərzi formalaşdırdı. “Quran” insanları ədalətə, mərhəmətə, sülhə və  barışığa səslədi, elmə yiyələnməyin vacibliyini göstərdi. Lakin zaman keçdikcə İslamın yayıldığı ölkələrdə tərəzinin gözü əyildi, yerli hakimlər bu dindən insanları itaətdə saxlamaq, onlara mütilik aşılamaq vasitəsi kimi istifadə etməyə başladılar.

Nəticədə hələ orta əsrlərdə dini dövlətdən ayırıb ELMƏ qucaq açmış Avropadan fərqli olaraq, müsəlman Şərqinin istibdad rejimləri islam dininin lövbərini daha dərinlərə buraxdı. Din xadimləri islamdakı yasaqları qabardaraq insan beynini, şüuru, düşüncəni də çəpərləməyə çalışdılar. Əlbəttə, elm və zəka sahibi kimi irəli çıxanlar tapıldı, amma bütövlükdə müsəlman aləmi bu şəraitdə dünyaya dar qəfəsdən baxmağa məhkum edildi. Bir tərəfdən Şərq müstəbidlərinin amansızlığı, digər tərəfdən dinin məişətdəki rolu yüz illər boyu hüquqsuz və məzlum kütlələr yetişdirirdi. Bu kütləyə yalnız yaxşı rəiyyət olmaq fikri aşılanırdı. Bax, müsəlman dünyasının bügünkü naqislıkləri, inkişafa mane olan fəsadlar əsrlər boyu iliyə hopmuş o mütilik psixologiyasından qaynaqlanır. Həmin psixologiyanı incələyən alimlər çağdaş dünyada müsəlmanların geriliyinin beş səbəbini göstərirlər.

Əsas səbəb təhsilsizlik və elmsizlik, bunun nəticəsi kimi elliklə savadsızlıq, cahillik və nadanlıqdır. Bunun çarəsi, təbii ki, keyfiyyətli təhsildədir.

İkincisi, kasıblıq və kütləvi yoxsulluqdur. Bunun da çarəsi azad biznesin inkişaf etdirilməsi, sərbəst bazar iqtisadiyyatının qurulmasıdır.

Üçüncü problem fərdlərdən tutmuş, ta dövlətlərarası münasibətlərə qədər hər yerdə konfliktlərin, aramsız ziddiyyət və münaqişələrin tüğyan etməsidir. Bunun çarəsi isə dialoqda, xoş niyyətdə və barışdadır.

Geriliyin dördüncü səbəbi müsəlman əhlinin hədsiz mütiliyi, öz haqqını müdafiə edə bilməməsi, hər şeydən çəkingənliyi və qorxaqlığıdır. Düzü, bunun çarəsinin nədə olduğunu deməyə adam çətinlik çəkir.

Beşinci səbəb kimi müsəlman toplumunda ölçü hissinin gözlənilməməsi, insanların heç bir məsələdə öz nəfslərinə hakim kəsilə bilməməsidir. Bu halın çarəsi əvvəldəki iki səbəbin aradan qaldırılmasındadır.

Əlbəttə, bu fikirləri oxuyanda ağlınıza geriliyə səbəb olan daha çox amillər gəlir, amma indiki halda elə bunlar üzərində düşünmək də kifayət edər.

Bilirəm, bəzilərinizin ürəyindən keçir deyəsiniz ki, bu gün nizamı pozulmuş dünyada müsəlmanların bir problemi də onların qüsurlu idarəçilik sistemində yaşamaları, yəni islam ölkələrinin çoxunda monarxiya və avtoritarizmin hökm sürməsidir. Təbii ki, ortada ərəb şeyxləri, M.Qəddafi, S.Hüseyn, H.Mübarək, hələ də hakimiyyət üçün çarpışan B.Əsəd kimi “nümunələr”in olması adamlarda bu qənaəti gücləndirir. Amma gəlin, razılaşaq ki, hakimiyyət hərisliyi dini mənsubiyyətlə yox, insan xisləti ilə bağlıdır. Oturduğu kreslodan yapışıb qopmaq istəməmək, ömür boyu hakimiyyətdən sallaşıb qalmaq xasiyyəti Amerika, Afrika və Asiya qitələrində müsəlman olmayan bir çox ölkələrin liderlərinə də xasdır. Yəni burada bir səmavi din olaraq İslamı günahlandırmaq doğru deyil.

*   *   *

P.S. Yazının sonuncu abzasının müsəlman dünyasında yeganə demokratik ölkə sayılan Türkiyə Cümhuriyyətində siyasi sistemin dəyişdirilməsi, yəni parlament idarəçiliyinin prezident üsul-idarəsi ilə əvəzlənməsi üçün keçirilmiş referenduma heç bir aidiyyəti yoxdur…

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

ARMUD FORMASINDA BİR MUSİQİ

Yaradıcı insan patoloji sərhədlərə yaxınlaşma cəsarətini göstərib, ondan reallığa geri dönə bilən insandır. Bunu alim və sənət adamına da, sadə insana və dahiyə də şamil etmək olar.   Bəzi psixiatrlar yaxından görmədikləri, tanımadıqları halda eşitdikləri bəzi davranış və hərəkətlərə görə məşhur adamlara diaqnozlar qoymuşlar. Eyni şeyi psixoanalitiklər də edirlər bəzən. Onlar bu “gücü”  Ziqmund Freydin “Yaradıcılığın psixoanalizi. Da Vinçi, Mikelancelo, Dostoyevski” adlı kitabından alırlar…

Hardasa çox illər əvvəl AzTV və BBC üçün proqram hazırlamaq üçün Egey bölgəsinə — Datça yarımadasına getmişdim. Lakin məni bu cənnət bölgəyə gətirən həm də türk şeirinin ən qeyri-adi nümayəndəsindən biri olan Can Yücel idi. Ömrünün son illərini buradakı kiçik evində keçirtmişdi o. Müsahibə almaq istəyirdim ondan. Şairi evində tapa bilmədim, onu anidən xəstəxanaya yatırmışdılar. Evin yanında sonralar “Can evi” deyilən bir qəhvəxanada oturub rəfdəki kitabları qarışdırdım, birini əlimə alıb rastgələ açdım. Yazımın sonunda paylaşdığım “Dəvət” şeyriydi…

XX əsr Avropa musiqisində inqilab etmiş böyük islahatçı, eksentrik bəstəkar və pianoçu idi. Onun fortepiano əsərləri impressionizm, minimalizm kimi o dövrün bir çox musiqi cərəyanlarının əsasını təşkil etmişdi. O, sürrealizmin musiqidəki təmsilçisiydi. Fransanın sərt iqlimli Normandiya əyalətində doğulmuşdu. Musiqiyə ironiya gətirmişdi, amma öz həyatının ironiyası isə dünyaya 50 il tez gəlməsində idi. “Dünyanın qoca vaxtında çox cavan gəlmişəm bu dünyaya” deyirdi özü haqda. Əllicə il sonra doğulsaydı, hippi nəslinin idoluna çevrilər və bəlkə də Lennonla Makkartnini belə kölgədə qoyardı. Erik Sati (fr. Erik Satie, 1866-1925) isə öz dövründə lağa qoyuldu, konservatoriyanın 2-ci kursundan qovuldu.  Satinin yaradıcılığı vur-tut 100-ə yaxın əsərdən ibarətdir. Yaxın dostu, görkəmli kinorejissor Jan Kokto “Onun əsərləri açar dəliyi qədər kiçikdir, amma nələr baş verdiyini dəlikdən baxınca anlayırsan” demişdi.

Çox adam Erik Satinin adını ilk dəfə Salvador Dalinin məhşur “Dəniz önündəki masa – Erik Satiyə sayğı ilə” tablosu ilə eşidib. Kubizmin bu məşhur əsərini görənlər “Sati kimdir ki, Dali tablosuna onun adını verib” deyə hələ də ağız büzürlər. Satini tanıyınca, onun gnossiennes, gimnopediya və jazzopediyalarını dinlədikcə isə musiqisinə aludə olurlar. Təsadüf elə gətirdi ki, mən Satini Dalinin tablosundan deyil, Can Yücelin “Dəvət” şeyiri sayəsində tanıdım —

…Mumları da yaktım.
Bak hepsi, Erick Satie severdi. 
Hatırladım.
Müziği de ayarladım…

Can Yücelin (1926-1999)  atası Cumhuriyyətin ilk Maarif nazirlərindən idi, oğluna mükəmməl təhsil vermişdi. Kembric universitetindən məzun oldu, Çe Gevara və Mao Tze-dunu tərcümə etdi, buna görə Türkiyədə həbsdə yatdı. Acı dili, ağır xasiyyəti, içkiyə düşkünlüyü və davakarlığı ilə tanınırdı. O, türk poeziyasının karizmatik və tərz sahibi şairlərindəndir. Çılğın idi, söyüşkəndi, amma dili sadə idi. Bu səbəbdən də çox oxunur və sevilir. Şərab içdiyinə görə məzarı dəfələrlə dindar vandallar tərəfindən dağıdılıb, başdaşı param-parça edilib.

O səyahətdə Can Yücel mənə Erik Satini tanıtdı. Borxesə aşıq olub, aludə olduğum illər idi. Onun ən gözəl kitablarından biri olan “Qum saatı”nın ilk hekayəsi “Başqa biri” (isp. El Otro) gəlmişdi ağlıma. “Dəvət”də Can Yücel 20, 35 və 40 yaşlarındakı 3 ayrı Can Yücelle bir masada oturub yeyir-içir, Borxes isə hekayədə özünün cavan versiyası ilə qarşılaşır. İxtiyar Borxes 70 yaşında, gənc Borxes isə 19 yaşındadır. “Bütün anlar zaman içində qeyb olurlar, yağış altındakı göz yaşları kimi” yazmışdı mistik yazar. Hekayədə gənc Borxes üçün hər şey yuxudur, yaşlı Borxes üçünsə aydınlanma, oyanma anı. Amma ölüm yaddaşın üzərinə çökür və yaddaşdakılar sadəcə başqaları tərəfindən nə vaxtsa xatırlanacaq mətnə çevrilir.

Borxeslə Can Yücel arasındakı bu gözlənilməz oxşarlığı türk şairin Londondakı təhsil illərinə bağlamışdım. Bəlkə o da gəncliyində Borxes kimi Jon Dannın “Prekoqnitiv yuxular” ideyaları ilə tanış olmuş, o dövrün görkəmli fizikləri kimi parapsixologiyanın sehirli dünyasına aşıq olmuşdu.

Günü bu gün də hər Borxes oxuyanda Sati dinləmək istəyirəm, Gimnopediya dinləyəndə isə əlim Borxesin kitabına uzanır…

Hüzur və hüznün sehrbazıdır o. Və sonbaharı notlarla rəsmedən adam. Soyuğu iliklərində hiss etdirən, bədəni gizildədən səsləri o gətirib musiqiyə. Bahardan sonbahara atır adamı, çiskinli bir səhərdə melodiyaları melanxoliyə sürükləyir hər kəsi. Notlar yerbəyer olub yüksəlməyə başlayınca da dumanın içindən günəşin ilk qırılmış şüaları gözə çarpır. Və sanki Onun o əsrarəngiz musiqisi olmasa, Günəş də heç doğmayacaq…

Dadaist olmasındandır ki, bəstələrinə qəribə adlar verirdi. “Gnossiennes”in kəlmə anlamı yoxdur, Satinin uydurduğu sözdür. Uydurma bir söz, amma necə bir müsiqi – patefonun iynəsinə ilişib qalmış val kimidir, təkrarlanır, təkrarlanır, keyfiyyətsiz lenti proyektora ilişib sıxışmış həyat haqda filmdir. Musiqi bitir, amma nöqtə qoyulmadan, eynilə həyatın özü kimi.

“Gnossiennnes No.3”ə qulaq asan “təkcənəliyə” çəkilir sanki, həyatın ritmindən çıxıb öz ritminə qapılır, cezv olur insan və sıx bir dumanın içində çocuq qalmış bir ixtiyar kimi hiss edir özünü. Sükunət, dinclik verir Satinin musiqi pyesləri. Hər şeyin mənasını itirməsi ilə gələn qorxusuzluq kimidir “Gnossienes”lər, insanı qoparıb ağlı ilə deyil, ürəyi ilə deyil, ruhu ilə başbaşa buraxan bir musiqidir. Nöqtə qoymasını bilən, amma qəsdən qoymayan adamdır Sati.

İnsanı özündən qoparan “Gymnopediya” onun bəstələrinin böyük əksəriyyəti kimi musiqi anaxronizmidir. Satinin fortepiano pyesləri XIX əsrin sonlarında yazılıb. O dövr musiqidə VaqnerMaler kimi monumentalist nəhənglər və Brukner kimi ağırçəkililər hökmranlıq edirdilər. Sati onlar varkən necə musiqi bəstələyib, hardan alıb bu dəli cəsarəti?

Sati çox hərtərəfli adamdı – kimyagərdi, sənaye dizayneriydi, reklamçı, yazar və naşirdi, caz sevirdi. Ateistdi, kommunistdi və “ist”lə bitən onlarla başqa şey. Eksentrikdi, kimsəyə bənzəmirdi, ona görə də ətrafına o dövrün qaymaqları toplanırdı – Debüssi, Pikasso, Kokto, Stravinski, Ravel, Brankuzini və b. Amma çox əsəbiydi, dalaşqan və xuliqandı. Ən kiçik tənqidə belə dözümü yoxdu. Bir kərəsində görkəmli fransız bəstəkarı Moris Ravel Satinin musiqisini “formasız” adlandırmışdı. İntiqamı çox acı olmuşdu — ən yaxın dostuna ithaf etdiyi bəstəsini “Armud formasında 3 parça” adlandırmışdı.

O, musiqiyə post-modernizm gətirmişdi. “Furniture music”, yəni “mebel musiqisi” ideyasını irəli sürərək XX əsr Avropa musiqisındə böyük bir inqilab etdi. Ölümündən 40 il sonra “furniture music” minimalist avanqard cərəyanın əsasını təşkil etdi.

Musiqi stili və bəstələrində, davranışlarında, hətta qarderob və yemə-içməsində belə fərqli idi Sati. Bütün bu fərqlilikləri ilə də zarafat edir, hər şeyə barmaqarası baxır, burjuaziyadan, konformizmdən, paradan-puldan nifrət edir, qayda və ritualları rədd edirdi. Qadınlara münasibətdə də fərqlənirdi. Ömründə ancaq bircə qadını olmuşdu. Sevgisinin ömrü isə cəmi 6 ay. Fırtınalı keçən bu eşq təcrübəsindən sonra Sati özünü kalvados və absentə elə verdi ki, bir müddət sonra da serrozdan öldü…

Çoxları Ziqmund Freydin “Yaradıcılığın psixoanalizi. Da Vinçi, Mikelancelo, Dostoyevski” kitabında sənətkarların psixi durumunu, analizini araşdırdığını iddia edirlər. Əslində isə Freydin məqsədi başqa idi. Kitab Freydin Vyana universitetindəki mühazirələri əsasında tərtib edilib. “Leonardo da Vinçinin uşaqlıq xatirələri”, “Mikelancelonun Moiseyi” və “Dostoyevski və ata qatili” adlı 3 essedən ibarətdir bu mükkəmməl əsər. “Psixoanalizin atası” burada 3 dahinin şüuraltı düşüncələrini analiz edir, yaradıcılıqlarındakı şedevrlərə orijinal interpretasiya verir.

Freyd 3 dahinin ruhi problemlərini deyil, ilahi əsərlərindən aldığı doyumsuz həzzin qaynağını araşdırmağa çalışdı. O, sənətin beyinə deyil, duyğulara xitab etdiyini düşünürdü. Daliyə də, Sati ilə Can Yücelə də müxtəlif psixoanalitiklər müxtəlif diaqnozlar qoyublar. Daliyə-dəli, Satiyə-paranoyik, Yücele isə nevrotik və alkoqolik. “Mənimlə dəli arasındakı fərq ondadır ki, mən dəli deyiləm” demişdi Salvador Dali. Eyni sözləri Erik Sati və Can Yücel haqda da desək, yanılmarıq…

Öldüyündə Satinin bir otaqlı darısqal evindən çox sayda məktub, çətir kolleksiyası, 2 piano və bir də özünün dizayn etdiyi reklam işləri çıxmışdı. Bu reklamlar var olmayan əşya və cisimlərin reklamı idi…

Əgər nə vaxtsa bir günü özünüzə ayırıb insanlardan uzaq durmaq istəsəniz, dinləmək üçün yanınıza mütləq bir Sati diski alın…

DAVET

“şunları bir araya toplayayım.
Bir güzel muhabbet edelim” diye düşündüm.

Mutfak işinden de anlarım.
Donattım sofrayı.
Bayağı uğraştım.
Hepsinin, ayrı ayrı ne
yemekten, ne içmekten
hoşlandığını iyi bilirim.
Bayağı da para gitti.

Birinin yediğini öbürü yemez.
Ötekinin içtiğini beriki içmez.
Dört kişilik sofra kurdum.

Mumları da yaktım.
Bak hepsi, Erik Satie severdi. 
Hatırladım.
Müziği de ayarladım. 

Geldiler.

20 yaşında ben, 
35 yaşımda ben, 
40 yaşımda ben ve 
bugünkü ben dördümüz.

Birden yirmi yaşımı, otuz beş yaşımın karşısına oturttum.
Kırk yaşımın karşısına da, ben geçtim.
Yirmi yaşım, otuz beş yaşımı tutucu buldu.
Kırk yaşım ikisinin de salak olduğunu söyledi.

Yatıştırayım dedim.
“Sen karışma moruk” dediler. Büyük hır çıktı.
Komşular alttan üstten duvarlara vurdular.
Yirmi yaşım kırk yaşıma bardak attı.

Evin de içine ettiler. 

Bende kabahat.
Ne çağırıyorsun tanımadığın adamları evine …

 

https://www.youtube.com/watch?v=oOTpQpoHHaw

ERIK SATIE Gnossienne 1- Alessio Nanni, piano

 

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

read more