By: İbrahim Nəbioğlu

30 İLLİK MÜBARİZƏM

1-ci yazı

 İlk dəfə siqareti 2-ci kursda çəkmişəm. “Tətbiqi riyaziyyat”dakı uşaqların çoxu çəkən idilər. Kafedra müdirimiz prof. Vaqif Pirməmmədov (nur içində yatsın) koridorda bizimlə siqaret çəkir, Gümrah Cəfərli (mərhum Nəcəf Nəcəfovun qayınatası, işıqlar içində yatsın) isə mühazirənin ortasında şirin Borçalı ləhcəsi ilə “kimdə pışka var, a bala” deyib, “qəm tütəyi” adlandırdığı “Marlboro”sunu yandırırdı. “Firma”nın qoxusu köhnə binanın 3-cü mərtəbəsindəki böyük auditoriyadan koridora yayılır, əfsanəvi “Qara Rəşid” (görkəmli pedaqoq, professor Rəşid Məmmədov-işıqlar içində yatsın) qonşu otaqdakı kabinetindən gəlib, zəhmli baxışları ilə gah otaqdakı dumana, gah da həmkarının şalvarına baxardı. Dost idilər, Gümrah müəllimin dərsə “cins şalvar”la gəlməyinə göz yumurdu. O vaxt heç bir müəllim instituta o qiyafətdə gələ bilməzdi.

Bir Vaqif Səmədoğlu və Vəfa Quluzadə (torpaqları bol olsun) zövqlə geyinirdi, bir də bizim Gümrah müəllim. Dissident düşüncəli və qatı “antisovetçik” idi, Brejnev öləndə 5-6 nəfəri yığıb 28 apreldəki “Avtomat pivəxana”ya aparmışdı bizi. Onun bahalı siqaretinin ləzzətli tüstüsünü içimizə çəkə-çəkə Leonid İliçin ruhuna bokal toqquşdurduq. Qrup yoldaşımız Hüseyn isə “qəfil” ölümdən elə “sarsılmışdı” ki, pivəsinə yavaşca araq da qatmışdı. Gəncdik, toy idik, çəkirdik, amma oxumağımızdan qalmırdıq, buz baltası kimiydik…

1-2 qüllabla başlayıb sonradan isə gündə 1-2 ədəd  siqaretə keçmişdim. Moskvada, tələbə-inşaat dəstəsində isə artıq  “paçka” gəzdirməyə başladım, əməllicə siqaret tiryəkisinə çevrildim. Lovğalanmaq üçün “BT” və ya “Rodopi”ni (o vaxtın ən populyar bolqar siqaretləri) köynəyin döş cibinə qoyurduq. 3-cü kursda “Azİ”nin Nizami küçəsindəki “Tri ognya” tələbə barının tualetində uşaqlar “anaşa” çıxartdılar. Şiddətlə rədd elədim. Dayıma danışdım, “Qəti yaxın durma” dedi. Heç vaxt da o zəhrimara yanaşmadım. Zatən söz vermişdim — çox oxuyacaq, aspiranturaya girəcəkdim…

Atam siqaret çəkmir, qatı siqaret düşməniydi. Məni siqaretlə tutar deyə ar edirdim. Qoxusu gəlməsin deyə cibimdə daima “barbaris” konfeti, çantamda dezodorant gəzdirirdim. İnstitutda hamı hər yerdə rahatca siqaret çəkirdi – “Təzə Bina”nın önündə, “Köhnə”nin qarşısındakı sütunlu keçiddə, mərtəbələrdə, hətta kafedranın girişində belə. Mənimsə durumum fərqli idi – atam oxuduğum Neft və Kimya institutunun professoru, kafedra müdiri idi. Hər an qarşıma çıxa bilərdi. Hələ siqaretin zərərlərini bilmir və anlamırdım. 5-ci kursda qərar verdim ki, diploma çıxan kimi bu mərəti buraxacam.

Vaqif Pirməmmədov diplom işini yazmaq üçün məni Kibernetika institutundakı laboratoriyasına göndərdi. O gözəl kollektivin aurası siqareti unutmağa yardım etdi. Yarım il sonra diplom işimi müdafiə edib Naxçıvana 3 aylıq “sbor”a — hərbi təlimə getdik. Andropov Kommunist partiyasının Baş katibiydi. Ayaqda zorla dururdu, ölkədə “suxoy zakon”, mağazalar  bomboş idi. Naxçıvanın mərkəzindəki batalyonun əsgər mağazasında kiflənmiş siqaretdən başqa heç nə satılmırdı. Dedilər ki, “qəm tütəyini hicran yerinə qoyub çəkək ki, bu zillət tez bitsin”. Bakıya qayıdan kimi siqaretə son dedim. 12 kilo arıqlamış, amma buz baltası kimiydim…

Təyinatla 2 il çalışdım, sonra aspiranturaya qəbul oldum, siqaretə başladım. Müdafiə etdim, Moskvadan – “VAK”dan təsdiqim gəldi. Elmlər namizədi olan kimi buraxdım. Qızım oldu təkrar çəkdim, oğlum oldu tulladım.

Elmi rəhbərim, görkəmli alim, akademik Azad Mirzəcanzadəni (Tanrının rəhməti üzərində olsun) sıxışdırırdılar, o da ömrünü verdiyi Neft-Kimya institutundan mən də daxil 11 nəfər tələbəsini – 11 elmlər namizədini alıb nümayişkarcasına çıxdı (İndi o 11 nəfərdən 3-ü Akademiyanın müxbir üzvü, 5-i professordur). Azad müəllimə dost əlini akademik, gözəl insan, mərhum Fərəməz Maqsudov uzatdı. Mexanika-riyaziyyat institutunda bir laboratoriya açdı ona. Amma yer yox idi, bizə Bəşir Səfəroğlu küçəsindəki tarixi hamamın içində 4 otaq ayırdılar.

Hamamda otağın birində Azad müəllim, iki otaqda isə biz otururduq. 4-cü otağa isə yeganə qiymətli inventarımız olan “CM 4” hesablama maşınımızı (o vaxt kompyuter elə adlanırdı) yerləşdirdik. Başneft və Tatneft üçün elmi araşdırmalar aparırdıq. Oradan qazandığımız qonorarı öz aramızda bölüşdürmək yerinə ”Zaporojets” marka avtomobil aldıq. Azad müəllim yaşlanırdı, onu 28 aprel küçəsindən işə gətirmək və aparmaq lazım idi. Düşünə bilirsizmi, dünya miqyaslı alim o sınıx-salxaq 2 qapılı “əlamətə” minib “hamama işə gəlirdi”.

Azad müəllimin iri cüssəli bədəni ilə çətinliklə maşına minməsi və əziyyətlə, qan-tər içində enməsi gəlir gözümün qabağına. O balaca maşına sığmadığı kimi ölkəyə də sığmırdı əziz müəllimim. O sistemin adamı deyildi, başqa bir dünyanın adamı idi Azad Mirzəcanzadə.

İndi Akademiyanın müxbir üzvü olan Geylani Pənahov bir gün  “Zaporojets”i hamamın önündə saxlayıb bizi səslədi ki, gəlin maaşlarınızı daşımağa kömək edin. Nə dediyini maşından çıxan böyük qutuları görəndə anladıq – maaş əvəzinə hər birimizə qutu-qutu “Prima” papirosu vermişdilər. Ölkə batmaq üzrə idi, dövlətdə nə pul var idi, nə də bu dövləti saxlamağa güc. Qorbaçov bir epoxanın sonunu gətirmək üzrə idi. Mən o axşam yenə çəkməyə başladım. Bu dəfə “maaşımı çəkirdim”

Sovet dağıldı, hər şey dəyişdi, mən yenə də bu zəhrimardan qurtula bilmirdim. Tərgidir, yenidən başlayırdım. Tədricən siqaretin cana zərərini hiss etməyə başladım. Siqaretlə boğuşmağım AzTV-nin Türkiyə Təmsilçisi kimi qardaş ölkəyə getdiyimdə də davam etdi. Satışda “Marlboro 100’s” gördüm, nəfsimi saxlayammadım. Təzyiqim oynadı. Həkim dostlarım qorxutdular. Mən də zərəri guya azdır deyə “sigarillo”ya keçdim. Zamanla gündə bir paçka “Cafe Creme” çəkməyə başladım. Siqaret çəkəndə saralan dişlərim Sumatra tütünündən qaralmağa başladı. Pul da çatdırmaq olmurdu, düşündüm ki, ən yaxşısı gündə 1 dəfə axşamları bircə dənə sigar çəkim. Hollandiyalı jurnalist dostum ad günümə mənə bir yekə qutu “Cohiba” gətirdi. Bolluğa düşdüyümdən sigarı da sigaret kimi çəkməyə başladım.

Ankarada, Çevrə Sokakdakı evim həm yaşayış yerim, həm də Təmsilçiliyin ofisi idi. Yer, göy, üstüm, başım, xidməti maşınım – hər yer sigar qoxurdu. Nifrət edirdim özümə – bu mərətin əsirinə çevrilmişdim. Sağlamlığım silkələnirdi. Sigarı da buraxıb idman salonundan çıxmamağa başladım. Düz 3 il çəkmədim, bir dostum avtomobil qəzasında həlak olması ilə yenidən başladım.

30 il siqareti yenmək üçün müxtəlif yollara baş vurdum – müxtəlif seanslar, nikotinli saqqızlar, yapışdırma plastırları, elektronik siqaretlər. Və bu mübarizə düz 2009-a qədər davam etdi. Əczaçı dostum Zeynəb bir gün MORO Terapidən bəhs etdi mənə. O gün həyatım dəyişdi…

 (Ardı var)

 

read more
By: Ramin Deko

Ümidlərin dəfn olunduğu paytaxt

Bu ölkədə yüzlərlə adam Covanni Droqonun taleyini yaşayıb və yaşayır.

Covanni Droqo italiyalı yazıçı Dino Bussatinin “Tatar çölü” əsərinin baş personajıdı. Hərbi akademiyanın yenicə məzunu olmuş Droqo ideal hərbçi xəyalları qurur və ölkənin sərhədlərində yerləşən Bastiani qalasına təyinat alır. Bir gün də burada qalmaq istəməyən, ancaq məcburiyyətdən qalada dörd ay xidmət edəcəyini düşünən gənc leytenantın buradakı ayları illərə dönür. Və o, 15 ildən çox xidmət etməli olur. Onu da başqa zabit yoldaşları kimi tatar çölünün vəhşı cazibəsi özünə çəkir.

Roman gənc leytenant Covanni Droqonun yaşantılarından, onun bir ömür boyu düşmənlə döyüşəcəyi günü səbirsizliklə gözləməyindən və bu illər ərzində nələrini itirməyindən bəhs edir. Hamı kimi Droqonun da burada qalmasının yalnız bir səbəbi var: düşmən gəlsin və döyüşsünlər. Onlar üçün qələbənin, yaxud da müharibədə ölməyin heç bir mənası yoxdur. Əsas məsələ illərdir döyüş görməyən balaca və elə o qədər də möhtəşəm olmayan Bastiani qalasında bir savaş baş versin. Hamı bu ümidlə yaşayır, amma heç nə baş vermir, onlar yaşa dolurlar və təqaüdə göndərilirlər.

Bir gün bu arzu çin olur. Səbirsizliklə gözlənilən an gəlib çatır. Droqonu qalaya xidmətə yollandığı gündən son ana qədərki həyatı ərzində bəlkə də ilk dəfə fərəh hissi bürüyür. Amma qocalığı, xəstəliyi döyüş arzusunu puça çıxardır və polkovnik Simeone onu şəhərə, müalicəyə göndərir. İllərini qalada çürüdən, xəstəliyə mübtəla olan Covanniyə bu cür haqsızlıq edilməməliydi. Axı, hamının arzusu savaşda iştirak etmək idi. Ancaq Simeone onun xəstələndiyini, otaqda əlavə yer tutduğunu əsas gətirərək yola salır. Droqo getmək istəmir, bu halıyla vuruşmaq arzusundadı, amma Simeone sonda qalib gəlir, onu müalicə müəssisəsinə göndərir.

Azərbaycanda da nə qədər insan Droqonun taleyini yaşayıb. Son anda onları “təqaüd”ə göndəriblər. “Gərəkli deyilsən” deyib gülə-gülə vidalaşıblar. Əmr verənlərin içində bir Simeonenin əclaflığı, qovulanların taleyinə isə Droqonun həyatı yazılıb.

Paytaxta gözəl günlər görmək ümidiylə gələrək işsizlikdən küçələrdə veyillənənləri, Bakının tozunu udaraq məhrumiyyətlərə düçar olanları, “bu, alın yazımızdır” deyib Xəzərin çirklənmiş suyunu üzünə çəkənləri, neftdən bir damcı xeyir görməyənləri həlledici anda yola salıblar.

Zaman heç kimi nəzərə almadan, qayğısına qalmadan öz axarında gedir. Böyük ümidlərlə yaşayanları, ürək çırpıntılarını heç kim eşitməsin deyə əliylə sinələrini sıxanları hündür mərtəbəli binalardan elə guppultuyla aşağı atırlar ki, yerə çatmamış bağırları çatlayır. Ya da müalicə müəssisəsinə göndərib Droqo kimi intihara sürükləyirlər.

Aldanış, qaçış və son anda ondan imtina Droqonun alın yazısı idi. Ümidsiz halda qalaya gələn Covanni orada qalmağı özü seçdi. Ona deyilən yalanlara özünü inandırdı və ömrünü tatar çölünü qorumağa sərf etdi.

Hər şey özünə aldanışdan başlayır. Sən deyilənə inanmasan da, ümidlə yaşayırsan. Bir gün söylənilənlərin gerçək olacağını arzulayırsan. Nəyinsə müqabilində, nələrəsə görə Bakıya Droqonun Bastiani qalasına gəldiyi kimi pənah gətirirsən. Və illər gedir, gedir, sən mübarizə aparırsan, savaşırsan, ac-susuz, cibində qara qəpik olmadan döyüşürsən, amma arzular çin olmur, puça çıxır. İnqilab baş vermir, gözləntilər yavaş-yavaş neft kimi tükənir, yox olur. Bir yanda məişət qayğıları, atalar-oğullar savaşı, sosial ədalətsizlik, o biri yanda da psevdoinqilabçıların vədləri, dırnaqarası vətən sevgisi, illüziyası… Bir gün gəlir, ya səni özlərindən qaçırırlar, ya da özləri qaçırlar vətəndən — qapıları bağlamadan, işıqları söndürmədən.

Ümidlə gəldiyin Bakı səni kirayə qaldığın evdə də rahat buraxmır. Hər gün yanından ötdüyün göydələnlərin çirkli şüşələrini təmizləyən işçilərin xoşbəxt olduğunu sanır, utanmadan əl açıb dilənən qarılara isə paxıllıq edirsən. Çünki onların yalnız yaşamaq istədiyini, bunun üçün savaşdıqlarını anlayırsan. Sənin kimi milyon-milyon arzuları ürəklərində dəfn etməyiblər.

Tatar çölü Droqodan imtina etdiyi kimi Bakı da səndən üz çevirir. Gəldiyin ilk illərdəki kimi bir gün obana qayıdacağını, qələbədən sonra gedəcəyini düşünürsən, amma illər Droqonun ömrünü yediyi kimi sənin də həyatın məhv olur. Ya əliboş, başı aşağı elinə qayıdırsan, ya da kirayə haqqını ödəyə bilmədiyin mənzildə intihara əl atırsan. Bakıdan biryolluq qaçırsan, tatar çölü Droqodan imtina etdiyi kimi.

Bakının vəhşi cazibəsi yoxdur, yalnız adı var. Әyalətdə yaşayanlar paytaxtı arzuların mərkəzi sayır. Amma Bakı sadəcə paytaxtdı. Arzuların, ümidlərin dəfn olunduğu paytaxt…

 

read more
By: Arif Əliyev

Ölünü gizlətmək olmur – dirini gizlətməyə nə var!

Yayda adamların üzü dənizə olur. Ona görə, yəqin, çoxunuz Pirşağıdan Novxanıyadək 12-13 kilometrlik təzə yol çəkildiyindən xəbərdarsınız. Dübbədüz qəşəng yoldu, təkərlərin altında asfalt elə şırıldayır ki, maşının açıq pəncərəsindən nəm külək də vuranda, elə bil, şəlalənin altında durmusan.

Ən böyük nailiyyət isə odur ki, yolun hər iki tərəfi ilə piyadalar üçün səkilər salınıb! Axır ki, uzun illərin təcrübəsi nəticəsində yolçəkənlərimiz müşahidə ediblər ki, Abşeron kəndlərində sürücülərdən savayı, piyadalar da yaşayırlar.

Mediada «Şosse hazırdır» başlıqlarını oxuyub səhər tezdən velosipedimlə onu başdan-ayağa keçmək həvəsinə düşdüm. Ara-sıra qanqaraçılıq olurdu. Pirşağı tərəfdə asfaltın üstü tısbağa çanaqlarının qırıqları ilə dolu idi. Görünür, bizim təzə yolumuz onların «dəbə-baba» yolunu kəsirdi. «Neyləmək olar», deyə özümə təsəlli verdim, «inkişaf qurban tələb edir. Hərçənd, ağıllı tərpənməklə qurbansız ötüşmək mümkündü. Yol – həyatdırsa, tısbağaların da həyatını qorumaq üçün asfaltın altından bir-iki yerdə yoğun boru atmaq kifayətdi». Bəzi hissələrdə səki artıq dağılmağa başlamışdı, çünki elə qumun üzərindən döşənmişdi, yanı bərkidilmədən qırağına daş düzülmüşdü. Yağan yağışlar, əsən küləklər qumu sovurub-yuduqca, asfalt aşılanırdı, səki çökürdü. Buna da şükür oxudum:”Hər əyər-əskiyimiz birdən düzəlməz ki! Yavaş-yavaş səki salmağı da öyrənəcəklər”.

Fatmayı-Goradil bərabərində yol gurlaşırdı. Günəş qalxdığında ailələr – əsasən, qadınlar və uşaqlar — bağlardan çimərliklərə axışırdılar. Heç yerdə «Keçid» işarələri, xalq arasında «zebr» deyilən zolaqlar gözə dəymirdi. Maşınlar ara verəndə adamlar dovşanlar təki bu səkidən o səkiyə qaçışırdılar. Yenə toxtaxlıq üçün əsas tapdım:”Tısbağadansa, dovşan yerində olmaq yaxşıdır”.

Yolu başa vurub geri dönəndə Novxanı ilə Goradilin arasında bir balaca “dovşan”a da rast gəldim. Təxminən 6-7 yaşında, başı həsir papaqlı oğlan uşağı 15-20 metr arxadan gələn qadınları gözləyirdi ki, asfaltı adlasınlar. O, gah tənbəl-tənbəl yeriyən qadınlara, gah qarşıda günəş altında bərq vuran dənizə baxıb səbirsizlikdən yerində dingildəyirdi. Yanından ötəndə gülümsədim: “Salam, balaca”. “Əleykümm-salaaam”, — deyə oğlan papağını qaldırıb sevinclə qışqırdı. Bütün narazılıqlarımı unutdum, kefim lap kökəldi. Az qalırdım, qarşımdan ötən avtomobillərə də əl eləyim.

Bir az aralanmışdım ki, arxadan əyləclərin müdhiş səsini və qadın çığırtıları eşitdim. Velosipedi saxlayıb geri döndüm. Qara bir maşın yolun ortasında köndələn dayanmışdı. Hər iki istiqamətdə avtomobillər sıraya düzülmüşdü. Qara maşından düşən iki kişi qadınları tələsik arxa oturacağa əyləşdirirdi. Birdən gənc qadın onların əlindən çıxdı, cumub yolda böyrü üstə qalmış həsir papağı götürdü və geri qaçdı. Qara maşın yerindən qopdu.

Dallarınca sürdüm. Bəlkə, təzə tanışıma köməyim dəyə bilərdi. Məsələn, uşağa xəstəxanada qan lazım olardı. Ancaq, hansı xəstəxanada? Bu çaqqaçuq velosipedlə hara gedirdim?..

Evə qayıdanda əsəbimdən dodağımı gəmirirdim. Goradil-Fatmayı bərabərində fəhlələr tökülüb yolkənarı bağların suvaqsız divarlarını ağardırdılar, qaçqınların tutduğu uçuq-sökük sanatoriyanın zibilli həyəti görünməsin deyə daşdan, qamışdan hasar qaldırırdılar.

Əli belində fəhlələrə rəhbərlik edən kişinin qabağında saxladım. Acığımı üstünə tökməyə adam tapmışdım. Hirslə burada nə iş gördüklərini soruşdum. “Rəis” duruxdu.

— Rəsmi açılışa hazırlaşırıq.

— Heç olmazsa, keçidlər qurun, piyadalar üçün zolaqlar da ağardın.

Kişi alnının tərini silib günahkarcasına:

— Vallah, müəllim, o bizlik deyil, — dedi.

Axşama kimi özümə yer tapammadım. Uşaq yadımdan çıxmırdı. Axır yol polisində işləyən yaxın tanışıma zəng edib əhvalatı danışdım. Hadisənin nə ilə nəticələndiyini, uşağın hara aparıldığını öyrənmək istədiyimi dedim. Tanışımdan cavab gəldi ki, “bu gün həmin ərazidə heç bir hadisə qeydə alınmayıb”.

Mən Azərbaycanda cinayət və qəza hadisələrinin qeydiyyat təcrübəsinə bələdəm. Ölünü gizlətmək olmur – dirini gizlətməyə nə var! Ona görə də hay-küy salmaq əvəzinə xeyli sevindim. Sevindim ki, qeydə alınmayıbsa, ya aldırmayıblarsa, deməli, mənim “dovşan”ım sağdır. Yayın yarısı qabaqdadır, çox ola bilsin ki, biz hələ görüşəcəyik.

Yol, həqiqətən, həyat deməkdir. Amma bu, təkcə sürücülər üçün yox, tısbağalar üçün də, dovşanlar üçün də, hətta piyadalar üçün də belə olmalıdır. Azərbaycan dünyada qlobal təhlükəsizliyə xidmətilə fəxr edir. Öz vətəndaşlarımızın lokal təhlükəsizliyinə niyə bu qədər biganəyik? Niyə bizdə avtomobil yolları təhvil alınanda, «qırmızı lentlər» kəsiləndə bu yolların piyadaların rahatlığı və təhlükəsizliyinə nə dərəcədə uyğun olduğunu dövlət nəzərə almır? Əvvəl yol salınır, iyirmi-otuz adam maşın altında əziləndən sonra təzədən keçidlər tikmək yada düşür. Təkcə gözdəniraq yerlərdə deyil, mərkəzi şosselərdə də belədir. Lap elə aeroport yolu, Zabrat yolu, “Azadlıq” prospekti ilə bağlı əhvalatları yada salın.

Mətbuat yazır, camaat şikayət edir, ölü yiyələri yığışıb yolu kəsməyincə fikir verilmir. Deməli, belə olduqda neyləmək lazımdır?

Mənim də bu yazını yazmaqla ürəyim soyumadı. Qəza baş verən yerdə özüm asfaltda bir “zebr” çəkdim.

read more
By: Redaksiya

4-cü sənaye inqilabı

Arif Əliyev, İbrahim Nəbioğlu və Elçin Şıxlı bu dəfə 4-cü sənaye inqilabından, Davos İqtisadi Forumundan və süni intellektdən danışırlar.

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

KAĞIZ ARSIZDIR, QIZARMIR

Moskvalı bir dostum var, elitar “Snob” jurnalının yazarıdır. Ötən gün “Facebook”da bir karikatura paylaşmışdı. Yaşlı osmanlı türkünün aşağılayıcı bir şəkliydi. Başında fəs, ikiyə bükülmüş zavallı bir ixtiyarı Sultan Abdulhamitə bənzətmişdilər. Karikatura Şarli Ebdo (Charlie Hebdo) stili qədər ağır olmasa da, ovqatım təlx oldu. Dostuma şəklin mənşəyini sordum. Karikaturanı T. A. Filippovanın “Şərqli Düşmən” (Татьяна Филиппова. «Враг с Востока». Образы и риторика вражды в русской сатирической журналистике начала XX века- М. 2012) kitabından götürdüyünü dedi. ”Şərqli Düşmən” və XX əsrin əvvəlində rus satirik jurnalistikası – bütün bunlar diqqətimi çəkdi. Başqa bir dostumun yardımıyla kitabı ikicə günə Moskvadan gətirtdilər.

Şərqşünas ailəsində doğulmuş Filippova Şərqin sehrli nağılları ilə böyüyüb. İxtisasca rusiyaşünas olsa da, atasının 40 ilə yaxın Yaponiya və Türkiyədə çalışması Şərq ölkələrinə marağını artırıb. Professor da elə məhz yapon və türklərin “düşmən obrazı”nı araşdırıb.

Rus-osmanlı münasibətləri çox zəngindir — 11 müharibə (bunların çoxu türklərin məğlubiyyəti ilə bitib), Konstantinopolisin fəthi ilə rusların isti dənizlərdən məhrum olması, Krımın ilhaqı, Atatürk-Lenin təmasları, “Moskoff” paranoyaları və daha nələr. Son 150-200 ildə qarşılıqlı əlaqələr olduqca intensivdir. Təkcə ötən əsrin əvvəlində Rusiya Anadoluda 30-a (!) yaxın konsulluğunu açmış, bölgədə ciddi iş aparmış, ermənilərdən “maşa” kimi istifadə edib və s.

Rus əfkari-ümumiyyəsində düşmən obrazı hər zaman böyük ustalıqla yaradılıb. Dövlətin ideoloqları və mətbuata nəzarət edənlər kifayət qədər savadlı, səriştəli və seçilmiş insanlar idilər. Onlar bu obrazın yaradılmasına olan “tələbatı”  həssaslıqla sezir, müxtəlif təhdidlər fonunda felyeton, karikatura, anekdot və s. formalardan məharətlə istifadə edirdilər. Televiziya və radionun olmadığı zamanlarda yeganə vasitə qəzet və jurnallar idi. Oxumağa meylli rus xalqına bundan təsirli vasitə ola bilərmi?

XIX əsrin sonlarında yaranmağa başlayan rus satirik jurnalistikasının əsas məqsədlərindən biri də “Şərqli Düşmən” obrazını formalaşdırmaq idi. Bu obraz Rusiyanın xarici siyasətində, təbliğat və təşviqatda cahanşümul işlər görəcəkdi. Çar Rusiyasında nəşr edilən “Budilnik” (1865-1917), “Şut” (1879-1914), “Strekoza” (1875-1918), “Satirikon” (1875-1918) kimi jurnallar az qalsın ölkənin taleyini müəyyən edərək, ictimai rəyə təsirilə xalqa yeni-yeni “hədəflər” göstərmişlər.

Jurnalların hamısı Oktyabr çevrilişindən sonra qapadıldılar. Lakin bolşeviklər “inqilabın” arealını genişləndirərək XX əsrin coğrafiyasını idbar bir hala saldılar. Bu yolda bolşevikləşmiş satirik jurnalistika əhəmiyyətli rol oynadı. Bir az dərindən araşdırılsa “Satirikon” və “Budilnik”də çıxan məqalələrin 1920-də Azərbaycanın işğalında ciddi bir rupor olduğu açıqca görülür. Bu çap orqanlarından illərlə qonşu xalqlara qarşı qısqırtmaq üçün istifadə etdilər.

Jurnal və qəzetlərin kağızları bundan heç qızarmadılar…

* * *

Böyük Atatürk bir alman generalı ilə cəbhə xəttini gəzirmiş. Mustafa Kamal Paşanın yavəri alman generalın durbinini alıb düşmən mövqelərinə baxır. Alman durbinindən görüntü o qədər aydındır ki, hər şey sanki ovucun içindədir. Gənc yavər heyrətini gizlədə bilmir, Atatürkə dönərək:Paşam, hər şey necə də yaxşı seçılır, bununla baxmaq lazımdır”,- deyir.

Tarixi bir cavab verir Atatürk:”Savaş meydanına alman durbini ilə baxa bilərsən, amma dünyaya əsla

* * *

Televiziya qarşısında çox az otururam, passiv seyrçiyəm. Evdə bizim kanallardan təkcə AzTV var. Xəbər üçün yox, hərdən sadəcə maraqdan mənə çox doğma olan kanalın “Xəbərlər”inə baxmağım gəlir. “Almaniya batır”, “Almaniya dağılır” kimi süjetləri, analizləri görəndə gözlərimə inanmıram. Azərbaycan dövlətinin, xariciyyəsinin hansısa ölkə ilə anlaşılmazlığı ola bilər, bu normaldır. Lakin dövlətin televiziyası bu qədərmi kustar üsulla aparmalıdır ideoloji mübarizəni? Dövlətin maliyyəsi ilə dövlətin tv-si dövlətin ideoloji xəttini beləmi yürütməlidir?

Filippovanın kitabını oxuduqdan sonra televiziyamızın təbliğat, xəbərçilik anlayışına daha çox üzülür və təəssüf edirəm. Adicə Türkiyənin rus hərbi təyyarəsini vurmasından sonra Rusiya mediasının necə ayağa qalxdığını xatırlayaq. İşi bilmək, professionallıq və ən əsası da işini sevərək yapmaq başqa şeydir. Rus təbliğat maşını “ağır artilleriya” ilə yeri yerindən oynadaraq (nə qədər iyrənc də olsa) məqsədinə çatmış, xalq 2-3 günün içində azğın türk düşməninə çevrilmişdi.

Rusiya hər zaman mediadan daxili, xarici siyasət üçün ustalıqla istifadə edib. Biz isə müqayisə olunmaz dərəcədə geri qalırıq. Atatürkün gənc yavəri kimi dünyaya alman durbini ilə baxıb, onun yıxılacağını anons edirik. Əvvəlcə bir öz durbinimiz olsun…

* * *

Fillipova kitabına rus milli dirçəliş nəzəriyyəsinin müəllifi, görkəmli filosof Vladimir Solovyovun (1853-1900) eyni adlı əsərinin adını qoyub. “Şərq” rus fəlsəfəsində birmənalı yorumlanmır. Şərqin ambivalentliyi, onun Kserksin yoxsa İsanın Şərqi” dilemması şimal qonşumuzu tarixboyu düşündürmüş, ona qarşı mübarizəyə hazırlaşmışdır. Solovyovun Şərqə münasibəti də ambivalentdir- Bir tərəfdən xalqının şərqdən gələcək yeni basqın və istilalara hazır olmasını yazır, o biri tərəfdən də səhradan əsən quru, atəş kimi əsən yellərə…

Çar Rusiyası düşünən beyinlərinin qədrini bilmiş, onlardan məharətlə istifadə etmişdir. Heç təsadüfi deyil ki, Kremlin indiki ideoloqlarından biri olan Duqin də sıx-sıx slavyanofil Solovyovun əsərlərinə müraciət edir.

Almaniyanı batıranlar”a isə demək istəyirəm ki, Almaniya əlbət bir gün dağılacaq, ancaq bunun üçün əvvəlcə Dünyanın özünün dağılması lazımdır. Unutmayaq, bu, o Almaniyadır ki, dünyanın 3-cü böyük iqtisadiyyatıdır.

Və ən nəhayət. 57 İslam ölkəsinin Dünya istehsalındakı toplam payı 7 %-dir. Almaniyanın isə təkbaşına payı 9.5 %-dir.

 Başqa nəsə deməyə ehtiyac varmı?

* * *

İqtisadiyyatda ingilis maliyyəçi Tomas Qreşemin (Thomas Gresham, 1519-1579) adını daşıyan bir qanun var — Pis pullar tədavüldən yaxşı pulları çıxarır”. Başqa deyimlə — “Ucuz pul dəyərli pulları sıxışdırır”.

Düşündüm ki, Qreşem qanununu informasiya üçün tətbiq edim. Bizim tv xəbərlərinə baxandan sonra yeni qanunu belə yazdım – “Pis informasiya yaxşı informasiyanı sıradan çıxardır”.

Kağız arsızdır, qızarmır. Bəs ekran?…

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

 

read more
By: Mehparə Rəhimqızı

Xeyir, yoxsa şər?

Səhər məktəbə gedirdim. Qarşı tərəfdə, sürücünün  yanında orta yaşlı bir kişi oturmuşdu. Maşın yola düşəndən bir qədər sonra sürücü ilə söhbətə başladı. Daha doğrusu o danışır, sürücü  də qulaq asır, hərdən də onun sözlərini təsdiq edirdi, yola diqqət etdiyindən çox az hallarda həmsöhbətinin sözlərinə cavab verirdi, amma adamın danışdıqlarının onun da ürəyindən olduğunu görürdüm. Söhbəti  istər-istəməz mən də eşidirdim. Söylədiklərindən başa düşdüm ki, xaricdə yaşayır, bura da müvəqqəti gəlib, amma burdakı şərait onu əvvəllər olduğu kimi yenə də dilxor edir. Əsas yolla gedirdik , elə bu vaxt qarşıda gedən maşın qəfil saxladı və yoldan bir qədər kənarda dayanan birinə nəsə deməyə başladı, sürücümüz  usta tərpənməsəydi maşınlar toqquşacaqdı. Qonağın dərdi təzələndi, mədəniyyətdən uzaq olmağımızdan tutmuş, müəllimlərin gözdən düşməsindən, onların  hədiyyə, pul düşgünü olmağından, acından ölənlərin, ağzında dişi olmayanların, televiziyalarda yaltaqlanması, yaxşı yaşadıqlarını iddia etməsinəcən hər mövzudan danışırdı. Bir saatlıq yolu sadəcə çatışmazlıqlardan, günahlarımızdan, yaltaqlananlardan danışdı. Düşməmişdən öncə də şoferə , onu dinlədiyinə görə təşəkkür etdi. Hər adamla həmsöhbət olmadığını və ürəyini boşaltdığını etiraf etdi…

Çox mədəni insan təsiri bağışladı. Amma düzü bilmədim ki, o da bildi ki, bir saatdır onu dinləyən bu mehriban, qarayanız oğlan, yəni sürücü, elə Azərbaycanın ən yaxşı, ən xeyirxah, ən təvazökar, ən mədəni  insanlarından biridir? Adətən rayonlararası marşrutlar səfərini  avtovağzalda bitirir,vağzaldan kənara çıxanda isə taksi qiymətinə aparırlar, amma həmin bu sürücü  və  bir neçəsi də daxil olmaqla (Allah canlarını sağ, yollarını açıq, təhlükəsiz  etsin), sərnişinləri həmişə  mənzil başına qədər aparırlar, nabələdi ünvanına çatdırırlar, özü də az qala gəldikləri yolun yarısı qədər də şəhərdə hərlənirlər və  heç vaxt, heç kimdən əlavə haqq tələb etmirlər.

Qayıdaq qonağın söhbətinə. O adam danışdıqca mən də fikirləşirdim… Görəsən, bu adam hansısa pis adama təsir etməklə onun  yaxşı bir insana çevirilməsinə kömək edə bilərmi? Ümumiyyətlə, bu insan xeyirxahlıq edirmi?

Elə bunu düşünürdüm ki, adam dedi:

-“Bir vaxtlar texnikumda dərs deyirdim, amma indi milyon da versələr müəllim işləmərəm, heç kimə də məsləhət  görmərəm. Çünki indiki uşaqlar çox pis tərbiyə olunurlar, müəllimi eşitmirlər, valideyn də uşağının tərəfində durub müəllimi günahlandırır. Sovetin vaxtında belə deyildi, müəllim ən hörmətli adam idi”.

Doğrusu, yavaş-yavaş beynimdə fikirlər çözülməyə başlayırdı. Bəli, heç kimə təsir etməyəcəyini anlayanda, başını götürüb ölkədən gedirsən, amma problem həll olunmamış qalır və sən hər dəfə doğulduğun torpağa bu və ya başqa səbəbdən gəlməli olanda həmin problemlər yenidən sənin qarşına çıxır. Bəlkə bu da bir işarədir?

Fikrimi məşğul edən bu söhbətdən çıxan nəticə nə olacaq? Bax, bunu anlamağa çalışırdım.

Deyəsən tapmışdım, adamın daha bir fikri:“Bir dəfə yaxın adamlarla beləcə söhbət edirdim, biri dedi ki, yəqin vəziyyətin o qədər də yaxşı deyil, ona görə belə danışırsan? Dedim ki, Allaha şükür çox yaxşı dolanışığım var, heç kimə ehtiyacım yoxdur. Amma camaat pis gündədir. Biriləri oğurlayır, talayır, vicdansızlıq edir, o biri də pis yola düşür, acından ölür. Yuxarıdakılar vecinə də almır. Sovetin vaxtında (yenə sovet…) hamını işlə təmin edirdilər, ev verirdilər, amma indi kimin nə vecinədir ki, camaat işləmir, belə getsə bundan da pis -“ujas” olacaq”.

Bəli, doğrudur, pislər hər fürsətdən istifadə edirlər, pislik, vicdansızlıq edirlər, başqalarını da pis yollara çəkirlər və pislər, pisliklər durmadan artır. Pislər bir-birini tapmaqda, pis işlərinə ortaq etməkdə çox “qoçaqdırlar”, odur ki, tarazlıq pislərə tərəf ağır gəlir. Amma bunu yaxşılar haqqında demək olmur. Yaxşılar da bir-birinə dəyər verməyə, həmrəy olmağa ən azı pislər qədər can atmalıdırlar.Düşünürəm, axı niyə yaxşılar da pislər qədər fəal deyillər? Adi bir sürücünün etdiyi xeyirxahlığı, təmənnasız yaxşılığı imkanı olan belə cənablar etmirlər? Pislərdən gileylənmək, onları vicdansızlıqda günahlandırmaq nəyisə dəyişə bilər? İnanmıram! Amma çarəsi var, yaxşılar da yaxşılıqlar, daha çox xeyirxahlıqlar etsinlər, daha çox təmənnasız işlər görsünlər, məsum insanları pislərin təsirindən qurtarsınlar, onlara kömək etsinlər. Elə insanlar var ki, imkanlıdır, heç kiminlə işi yoxdur, pislik də etmir, amma yaxşılıq da etmir, ehtiyacı olana kömək etmir…

Pislər hər yerdədi, müəllim də, sürücü də, direktor da, valideyn də, həkim də, məmur da olur və hər fürsətdə pislik edir, özünə yeni “imkanlar” yaradır, insanlardan istifadə edirlər, aldadırlar və onları durdurmaq çətindir, odur ki, yaxşılar da durmadan yaxşılıq etməlidirlər, kimin imkanı nəyə çatırsa: az olan az, çox olan da çox, yetər ki, tarazlıq yaxşıya doğru dəyişsin.

Sonra qızlarımızın geyimindən də danışdı və dedi:“Xaricdə qadınlar bizdəki kimi geyinmirlər, bizimkilər həddini aşıblar, çox açıq-saçıq geyinirlər”.

Doğrusu bu barədə nə qədər haqlı olduğunu deyə bilmərəm, yəni xaricdəki geyim barədə, amma bu da doğrudur ki, bir çox qızlar seriallara, filmlərə baxaraq aktyorların, müğənnilərin geyimlərini örnək alırlar və yanlış olaraq onları  gündəlik tərz olaraq istifadə edirlər.

Bir məqam da ondan ibarətdir ki, adam əməlli-başlı “sovet həsrəti” yaşayırdı.  Düşündüm  ki, uşaqlığı da, gəncliyi də sovet  dövründə  keçən bu adam , bəs niyə sovet höküməti dövründə istədiyi həyatı qura bilməyib ? Niyə onun verdiyi “gözəl evdə” yaşayıb, ”yaxşı işlərində” işləməyib xaricdə yaşayır?

Getdiyimiz yolun sağı-solu bir vaxtlar pambıq tarlaları olub, amma indi şoranlıqdan ot da bitmir, bəs o pambığı becərən insanların villaları hanı, niyə görünmir?

Kür daşqını zamanı məlum oldu ki, XXI əsrin insanları, vaxtilə pambıq və neft sərvətləri aşıb-daşan bir ölkənin zəhmətkeşləri, çiy kərpicdən tikilmiş evlərdə yaşayırmış, onu da Kür çayı  yuyub apardı. Təbiət belə, bu haqsızlığa dözməmişdi…

Bəli, onu da unutmayaq ki, dünyada xeyirlə şərin mübarizəsi davam edir. Nə xeyiri, nə də şəri yox etmək mümkündür, amma daha çox qazanan qalib olur, odur ki,  biz də xeyiri qalib edək.

Təsəvvür edin ki, hər yerdən görünən böyük ekranlar quraşdırılıb və orda ətraf ərazidəki insanların etdikləri yaxşılıqlar və pisliklər elektron sayları olaraq tez-tez qeyd olunur. Sizcə yaxşılıqların sayı çox olar, yoxsa pisliklərin?

Bəli, əməllərin qeydiyyatı davam edir, xeyir, yoxsa şər, yaxşılıq, yoxsa pislik?

Yaxşılıq edək, sonra gec olar!!!

read more
By: Ramin Deko

Bura giriş var, çıxış yoxdu

Böyük darvazalı, uçuq-sökük yerləri ala-bula rənglənən beş mərtəbəli xəstəxananın divarlarından irin yağır. Həyətdə adda-budda əkilən güllərdən xeyli aralıda bir neçə skamya var. Qalan ərazi bombozdu, səhranı xatırladır. Həyat sanki donub.

Xəstəxanaya daxil olanlar da həkim yanından əli kağızlı çıxanlar kimi qaşqabaqlı, əsəbi insanlardı. Heç kimin üzü gülmür. Hətta “sən sağlamsan” cavabını alanların da bənizləri dümağdı.

Xəstəxana adamı özündən uzaqlaşdırır. Qapının üzərinə iri hərflərlə yazılmış, yolun o tayından göz deşən, şadlıq evlərindəki kimi “Xoş gəlmişsiniz” sözləri belə adamı ruhlandırmır, ürək-dirək vermir.

***

Kənd yolları kimi xəstəxanın döşəmələri də çala-çuxurdu. Yerə pərçimlənmiş ucuz xalıların altındakı taxta qırıntıları ayaqlar altda rəqs edir. Palatalar, həkimlərin otaqları — hamısı eynidi. Xəstəxanın bir küncündən gələn qoxunu hər yerdə hiss etmək olar. Közərən işıq lampaları dəhlizi aydınlatmır, əksinə, daha da zülmətə qərq edir. Bu zülmət həkimlərin simasıyla birləşərək adamın canına vəlvələ salır. “Əcaba, bura xəstəxanadır?” deyib düşünürsən, sonra beyninə hakim kəsilən qara-qura fikirləri tez özündən uzaqlaşdırmağa çalışırsan.

Bütün mərtəbələrdə durum eyni cürdü. Lap başda həkimlərin otaqları, üzü giriş qapısına doğru palatalardı. Ən sonda isə hər tərəfi burun seliyilə əhatələn, əlüzyuyanı çat-çat olmuş, ürək bulandıran, qoxusu hətta həyətdəki güllərin üstünə hopmuş ayaqyoludu.

***

404 nömrəli palatada birindən savayı bütün xəstələr sözləşibmişlər kimi hamısı çarpayıya üzüstə uzanaraq, dəhlizdə var-gəl edənlərın ayaq səslərinə qulaq müsfiridilər. O bir nəfər isə sanki hərkəsə etiraz edir — yarıuzanmış halda donuq gözlərini laqeyd şəkildə tər damcılarıyla əhatələmiş tavana zilləyib. Ətrafdakı səs-küy ondan yanadı, küləyin ayaqyoludan gətirdiyi üfunətli qoxudan da hürkmür. Yalnız həkim gələndən-gələnə başını söykədiyi əlindən ayıraraq qırıq-qırıq səslə danışır, ona lazım olan sözləri dinləyir, eşitmək istəmədiyi kəlmələri küləyin gətirdiyi qoxuya bükərək yandakı palatalara yollayır.

***

Bura xəstə gəlib sağlam getmək mümkün deyil. Ancaq əksi ola bilər. Sağlam gələn də xəstə gedir, xəstə gələn də. Hamı dəmirbarmaqlıqları xatırladan palatalardan, “nadzora” bənzəyən ağ mantiyalı həkimlərdən qurtulmaq istəyir. “Evə gedə bilərsən” sözünü eşidən prezidentin əfv fərmanıyla azadlığa çıxan dustaq qədər xoşbəxt və hürrdü.

Kimsənin üzündə təbəssüm yoxdu, hamı kədərlidi — xəstə də, həkim də. Hətta həkimin qəbuluna düşmək üçün dəhlizdə qoyulan stullar da sahibsiz qalanda başqa rəngə düşür — bənizi solmuş xəstəyə bənzəyir.

Yaxınlarını yoluxmağa gəlmiş insanların da gözlərində işıltı, sevinc yoxdu. Onlar da bir neçə dəqiqədən sonra iri darvazalı xəstəxanadan qaçmağa can atırlar.

Həkimlərin üzünə gülüş yalnız yenilər gələndə qonur. Bu ani olur, qısa müddətlidir. Özünü rahatsız hiss edən adam müayinə edilib həkimin haqqını ödədikdən sonra hər şey əvvəlki formasına qayıdır.

***

Bir neçə dəqiqəlik xoşbəxtlik xəstəxanın nəm divarları boyunca hamının üzünə çilənir. Lal sükut çökür, xəstələr zarıltılarına, tibb bacıları pıçıltılarına ara verir. Yeni pasiyent gəlir.

Başını aşağı salaraq əlil arabasında oturan ərini ensiz dəhlizdə var gücüylə sürə-sürə həkimin yanına aparan qadın tibb bacılarından “xoş gəlmisiniz” sözlərini gülərüzlə, bir az da utancaq halda qəbul edir. Sevinir, bəlkə də illərdi bu cür nəzakətə həsrətdi. Getdikcə qapısı açıq palatalara göz atır, anidən dayanıb xəstələri süzür və sonra yoluna davam edir. Üzündəki çapıq onu daha da gözəl göstərir…

…Bir neçə dəqiqə sonra həkimin yanından çıxır, yoldaşını tibb bacılarına əmanət edir, onlar xəstəylə palataya, qadın isə əlindəki kağıza baxa-baxa üfunətli ayaqyolunun yanındakı pilləkənlərdən düşüb aptekə doğru gedir. Bir neçə dəqiqə əvvəlki sevincdən, üzündəki təbəssümdən əsər-əlamət yoxdu, tir-tir əsir. Sol gicgahından çənəsinə qədər uzanan çapıq indi onu gözəl göstərmir, daha da vahiməli edir.

***

Həkimlər pasiyenlərinə müştəri kimi baxır. Onlarsız həyatın mənasızlığını və puçluğunu qəbul edirlər. Qoca həkimlər silahlarını yerə qoyub təslim olmurlar, vurnuxurlar, axtarışdadılar. Yox, yox, xəstəliklərin, insan orqanizmində yaranan problemlərin həlli axtarışında deyillər, yeni-yeni xəstələrin tapılması üçün çalışırlar. Gözləri daim qapıdadı, müştərinin yolunu gözləyirlər. Kiçik ləvazimatlarını döş ciblərində, bir az böyükləri əllərində, təzyiq yoxlayan aparatlar isə boyunlarından asılı gəzirlər. Yan cibləri isə həmişə boşdu — kağız əskinaslar gözləyir. Tibb bacıları isə qartımış həkimlərin yan-yörəsində gəzişir, xəstələrin deyil onları götür-qoyun edir, hələ də öyrənirlər.

Hər mərtəbənin dəhlizində “Həkimlər millətin gələcəyidi” sözləri yazılmış üstü şüşəli lövhələrin üzərində illərdi silinməyən ləkələr xəstəxanın ümumi durumunu əks etdirir.

***

Hər mərtəbədə, hər dəhlizdə, illərdi işləməyən liftdə, hətta təkqapılı palataların qapısında da böyük hərflərlə giriş sözü yazılıb. Hətta qələmlə cızma-qara da olsa, çıxış sözünə rast gələ bilməzsən. Giriş var, burdan çıxış, qurtuluş yoxdu…

read more