By: Arif Əliyev

Мои старики

 

4_teamЭту статью я написал в 28 лет. Ровно 28 лет назад. Перед своим 56-летием почему-то она мне вспомнилась, захотелось поделиться. И спросить: мы уже другие?

***

Я люблю стариков. Не только потому, что так воспитала «семья и школа». Мне нравятся лица, «ставшие биографией» (Синтия Озик). Лица, на которых морщин больше, чем складок на театральных занавесках. Нравиться мягкий, чуть-чуть ироничный взгляд прищуренных глаз. Седые усы, слегка пожелтевшие от копоти времени и табачного дыма. Руки, «похожие на высохшие каштановые листья» (Сергей Юрский). Не знаю, быть может, потом – когда у самого все это появится, старость покажется мне не такой привлекательной. (Хемингуэй считал ее не очень уж большим несчастьем, если не принимать во внимание и другую возможность.) Не знаю. Но я люблю стариков…

Хочу рассказать вам о двух из них. Не меняя ничего, включая имена.

***

Что будет дальше – он знал. Сейчас они встанут и выйдут из этого узкого, как ученический пенал, сверкающего белизной стен кабинета. Он – оставив в нем свою надежду, а она – что-нибудь из вещей. Но все сделают вид, что ничего не замечают. Потом, при выходе из здания, она скажет, что забыла в кабинете врача свои перчатки. А может быть, платок, неважно. Быстро вернется назад. И останется там ровно столько, сколько нужно женщине, чтобы услышав окончательный приговор, вынесенный любимому человеку, с которым она прожила без малого полвека, взять себя в руки. Это будет недолго: женщины умеют быть мужественными. Единственно, чего он не мог предугадать, какие именно слова подберет для нее опытный врач.

Врач сказал:

— Вашему мужу осталось жить примерно год. Но с условием, что будет беречь себя, выполнять все мои советы…

Мустафа Дадашев умер ровно через пять месяцев и четыре дня.

Каждый раз, когда жена пыталась оторвать его от письменного стола (врач запретил долго работать), Мустафа говорил:

— Неужели ты так и ничего не поняла, Марал? Скачущего коня можно остановить, если успел схватить за уздечку. А за хвост, сколь не дергай, с пути уже не собьешь.

Странным он был стариком. Говорил медленно, обдумывая каждое слово. Ходил также не спеша и чуть наклонившись вперед. Будто все время прислушивался к каким-то очень слабым голосам. Он мог долго, неотрывно смотреть на одну и ту же вещь, хорошо знакомую ему с самого детства. Подумать только, сколько успел сделать в жизни этот человек с такой медлительностью. Воевал с белофиннами, прошел дорогами Великой Отечественной, воспитал целую плеяду педагогов (был директором техникума в Ленкорани), написал множество статей (часто публиковался в журналах, сборниках), вырастил семерых детей (шестерых своих и одного взятого с детского дома).

Иногда мне кажется, он успел так много именно потому, что никогда не спешил. Не оставлял в своей жизни пробелов. Как порой в нас не хватает этой жилки! Едва услышав трубный зов, бросаемся в указанном направлении, наивно полагая, что главное – успеть, и желательно первым. А подумать – потом. Да, дел у нас много. Мы постоянно ведем своеобразный сеанс одновременной игры. Но ведь, как говорил Илья Эренбург, когда шахматист играет против десяти партнеров, он тоже, по сути дела, как каждый участник, разыгрывает одну партию – свою собственную.

***

Утро свадебного дня в селе может быть дождливым или солнечным, но оно никогда не бывает скучным.

Молодежь спозаранку бегает, суетится — все дела в этот день надо завершить пораньше. Женщины, забыв про свои домашние заботы, не дожидаясь вечера, приступают к обсуждению невесты и ее приданого. А старики соберутся где-нибудь, да усядутся поудобнее – есть тема для до-о-лгого разговора.

Один лишь плотник Абдул даже в такой день до самого вечера не вылезает из дома. Что-то пилит у себя в сарайчике, стучит молотком.

…Свадьба уже подходила к концу. Захмелевший плотник Абдул много и громко говорил. Время от времени он поворачивал голову в сторону музыкантов и кричал:

— Ну, сколько раз можно просить? Сыграйте «Мулейли»! Я час тому назад заказал. Что мои деньги — не деньги?

Наконец, музыканты смилостивились.

Старик вмиг изменился. Он закрыл глаза, откинул голову назад и, не вставая с места, поднял вверх левую руку, на которой было только два пальца.

Старик танцевал двумя пальцами. Они извивались, падали, вставали как два веселых, очень веселых первобытных человечка, исполняющих ритуальный танец вокруг священного костра…

Абдул начал плотничать лет сорок назад. Несколько человек, они ездили на колхозной полуторке в лес, рубили деревья, а из них делали доски. Однажды, очищая ствол дерева, Абдул схватился за ветку, замахнулся топором, чтобы отрубить ее. В этот момент под левой рукой что-то шевельнулось, потом перед собой он увидел холодные глаза змеи и отшатнулся. Удар пришелся прямо по пальцам левой руки.

Болел Абдул недолго. Но пережитый стресс не прошел без следов. Плохо работала правая рука — та, в которой держал топор; отказывали, когда нервничал, ноги. Но это испытание судьбы он выдержал: научился работать одной рукой не хуже, чем двумя. Его плотники даже бригадиром избрали. У Абдула была молодая жена, любимый сын, и Абдул был счастлив.

Второе испытание выпало на его долю спустя 17 лет. Умерла жена. Через год уехал в Баку сын Таир…

— Тогда я его и видел в последний раз, — закончив «танец», Абдул возвращается в прежнее состояние и продолжает громко говорить. Кроме меня, никто его не слушает. – Вначале я искал. Долго искал. Часто ходил на автовокзал, просил знакомых разузнать о нем что-нибудь в городе. Потом перестал. Год назад сын соседа приехал на похороны отца. Зашел ко мне, дал две пятидесятирублевки и сказал, что Таира в городе видел. Работает он на заводе, машины для нефтяников делает, вот, мол, деньги послал и обещал, что скоро сам приедет. А пока не может – мальчик у него недавно родился…

Слушая Абдула, я думал: почему Абдул не сломался тогда, 17 лет назад? Что же его спасло? Мужество, воля? Наверное. Но еще больше – надежда. Надежда на сына, на его будущее. Ведь они – отцы, воспитывая детей, вкладывают в них не только свой жизненный опыт, но и свои мечты, верят, что дети их осуществят. А что такое надежда? Это та же самая мечта, но уже разбавленная сомнениями. В молодости обычно преобладает первое, а в старости – второе. Поэтому и сдался старый Абдул, уединился.

— … Ждал я еще три месяца. За это время смастерил внуку подарок. Кроватку детскую. Резцовую, ни изогнутых ножках. Не дождался. Тогда положил в карман эти сто рублей, взял кроватку, сел в автобус и поехал в Баку. Целый день ходил по городу, спрашивал, где делают машины для нефтяников. Оказалось, что таких заводов много. Что мне оставалось делать? Вернулся на вокзал, купил билет обратно в район. Потом достал из кармана пятидесятирублевки, завернул их в бумагу и на ней написал: «Таиру Мамедову из Загама». Положил деньги в кроватку, оставил все это прямо на вокзале.

Наивно думать, что Таир получил «посылку». Да и старик сам это хорошо понимает. А жаль. Не из-за денег. И даже не из-за кроватки на изогнутых ножках. Абдул в конце сказал, что на той самой бумаге он еще написал: «Мне ты ничего не должен, сынок. Ты должен своему сыну. Ему все и вернешь, когда придет время».

***

— Марал, принеси мне нашу телефонную книжку.

Она не спросила, зачем ему телефонная книжка в три часа ночи, тем более, что телефон не работает. Она никогда не спрашивала Мустафу о том, чего он сам не говорил.

— А теперь иди, ложись, отдохни маленько. Я тоже посплю. Не бойся, я себя хорошо чувствую.

Он погладил ее седые волосы, поцеловал руку. Ей стало немного не по себе. Во взгляде мужа, кроме нежности, было еще и чувство вины за невольно причиненные тревоги.

Она спала не больше часа. Проснулась, будто кто-то позвал. В комнате мужа горел свет.

Не было ни страха, ни криков. Телефонная книжка лежала на стуле рядом с кроватью. Она схватила ее и выбежала на улицу. Надо было позвонить детям – в Баку, Москву, Вильнюс, Клайпеду.

Почта была через дорогу. Она бежала не чувствуя под ногами землю. Плакать не могла. Единственное, что она чувствовала, это огромную, звенящую пустоту вокруг и внутри себя. Как шар, поднявшийся высоко в небо.

Только войдя в здание почты, она вспомнила, что кошелок оставила в кармане пальто, которое забыла надеть. Бросилась обратно на улицу, но, споткнувшись, упала. Телефонная книжка отлетела в сторону и… из нее выпали 25 рублей.

Она громко зарыдала.

read more
By: Qulu Məhərrəmli

Teleməkanımızın parlaq rəngi – ANS

                               

5_teamKim nə deyir-desin, ANS-in yayımı dayandırılandan sonra televiziya məkanımız çox solğun görünür. Adamlar hələ də ümidlə pultu ələ götürürlər ki, birdən telekanal açılmış olar. Xüsusən xəbər vaxtı gələndə şüuraltı “Xəbərçi” yada düşür. Elə bil ANS-siz xəbər ölçüləri də bir az dolaşıq düşüb. İnsanlar, sanki indi nəyin xəbər olub-olmamasını müəyyən etməyə çətinlik çəkirlər, çünki ötən illərdə auditoriyanın bəlli qismində belə bir qənaət formalaşıb: o şeyi ki ANS verir – xəbərdir, “Xəbərçi” hansısa hadisə barədə danışmırsa, deməli, əhəmiyyət verməyinə dəyməz, o xəbər deyil. Əslində, burada təəccüblü bir şey də yoxdur, son 20-25 ildə Azərbaycan tamaşaçısının xəbər zövqünü, bu xəbərin ölçü-biçisini məhz ANS formalaşdırıb.

Təkcə xəbərçilikdə yox, bütövlükdə televiziya jurnalistikası, diskussiya mədəniyyəti, araşdırma, cəmiyyəti ifadə etmə və  ekran publisistikasının inkişafında bu telekanalın misilsiz rolu olub. Bir çox maraqlı layihələr bu TV-nin ekranından pərvazlanıb. Uzun illər Azərbaycan cəmiyyəti ona öz kanalı kimi baxıb, dərdini ona deyib, çətinə düşəndə ona üz tutub. ANS-in reportyorları müstəqil Azərbaycanın gerçək tarixini, o cümlədən Qarabağ salnaməsini yazıb. Elə isə bu televiziya niyə susmali, niyə yaşamamalıdır, yaşamaq üçün hamıdan çox haqqı ola-ola…

*   *   *

ANS-in bağlanmasına sevinənlər, ona balta çalanlar, telekanalı yerli-yersiz ittiham edənlər də oldu. Hissləri, emosiyaları bir yana qoyuram, mən ANS-i qərəzsiz, haqlı tənqid edənlərin bir çox fikirləri ilə razıyam. Telekanalın bəzən öz prinsiplərinə zidd getdiyini deyənlərlə, ayrı-ayrı jurnalistlərin qıcıqlandırıcı davranışlarını mənfi qiymətləndirənlərlə şərikəm. Obyektivliyin və ədalətin heç də həmişə gözlənilməməsi barədə söylənənlərdə də həqiqət var. Telekanalda plüralizmin azalması, bəzən alternativ fikrə yer verilməməsi, bir çox hallarda tərəzinin gözünü hakimiyyətə tərəf əyməsini, aşkar təbliğat aparmasını, sifariş yerinə yetirməsini  müstəqil kanala irad tutanların da, yəqin ki, arqumentləri əsaslıdır. Bəzi istedadlı əməkdaşlarla ədalətsiz davranılmasını da kanal rəhbərliyinin ayağına qüsur kimi yazmaq olar. Təbii ki, bu haqlı tənqidlərə “belə nöqsanlar başqa kanallarda daha çoxdur” kimi çeynənmiş cavab da vermək olar. Amma yox, ANS başqa kanal deyil, o ölkənin ilk müstəqil televiziyasıdır, cəmiyyətə yeni düşüncə aşılayan, artıq bir nəsil yetişdirmiş fərqli media qurumudur, yeni jurnalistikanın daşıyıcısıdır.

Əslində, ANS-in bu qüsurları çox sonra, 15 illik “qızıl dövr”ünü yaşadıqdan sonra üzə çıxdı. Bunu bilənlər bilir ki, telekanal 2006-cı ildə bağlanmaq təhlükəsini (yayımı bir neçə gün dayandırılmışdı) dəf etdikdən sonra efirə bir az başqa qiyafədə çıxmışdı, sanki tamaşaçısının üzünə dik baxmağa çətinlik çəkirdi.  Düzdür, xəbərlər yenə operativ idi, amma əvvəlki kimi balanslı görünmürdü, tənqid var idi, amma əvvəlki kimi dişli deyildi. Jurnalistlərin davranışlarında da aşkar bir çəkingənlik duyulurdu. Görünürdü ki, “qulaqburması” ağır olub və ANS gəmisi hələlik bir az dayaz sularda üzməlidir. Amma bu halında belə telekanal yenə ölkə teleməkanında xəbərçilik sahəsində öz öncüllüyünü saxlayırdı, çünki ANS-in xəbər peşəkarlığı genetik idi və o, dünyanın qəbul etdiyi standartlara əsaslanırdı. ANS tənqidi televiziya olmasa da, digər kanallarla müqayisədə jurnalistika prinsiplərini daha çox qorumağa çalışırdı. Məhz buna görə, indi ölkədə  çoxluq bu televiziyanın yürütdüyü siyasi xətti tənqid etsə də, ilk müstəqil telekanalın bağlanmasını düzgün saymır. Səbəb odur ki, teleməkanda ANS-in yeri aşkarca görünür, media peşəkarlığı baxımından axsayan məmləkətimizdə xəbər boşluğu dərhal hiss olunur.

ANS hansı formada olursa-olsun, mütləq efirə qayıtmalıdır. Qayıtmalıdır ki, heç olmasa “dəqiq, qərəzsiz, vicdanlı” sözlərini yenidən eşidək. Avqust istilərindən süstləşmiş cəmiyyətin də, dizi qatlanmış mətbuatın da, qeyri-peşəkarların və əxlaq cəhətdən axsayanların sayca artdığı yeni medianın da bu dəyərlərə ehtiyacı vardır. Dəqiq və qərəzsiz olmayanda insan da, media da vicdansız olur. ANS bir rəng kimi yerini tutmadıqca sonuncuların sayı çoxalacaq…

*   *   *

ANS-i tarix yaratmışdı, bu telekanal tarixi şəraitin məhsulu idi. O, köhnəliyin içindən – qaranlıqdan işığa tərəf can atan Azərbaycan cəmiyyətinin gedəcəyi yolu işıqlandıran bir qığılcım idi. Bu yol hələ bitməyib, bu yolun işığa, həmin qığılcıma əşhədü-ehtiyacı vardır.

e-mail:meherremli@ya.ru

read more
By: İbrahim Nəbioğlu

Oğlunu yeyən ata

2_teamGörkəmli alim, akademik Azad Mirzəcanzadə (1928-2006) aspirantlarını ildə 2 dəfə yay və qiş məktəblərinə toplayırdı. Yayda Qara dəniz sahilindəki Gelincikdə (Krasnodar yaxınlığında), qışda isə Ufa (Başqırdıstan) və ya Moskvada.

Əfsanələr dolaşırdı o məktəblər haqda. Aspirantları ilə birlikdə elmlər doktorları və professorlar belə 2 həftəlik kampus həyatına can atırdılar. Freydən Froma, Stravinskidən Q. Qarayevə, Bodlerdən H. Cavidə, etnogenezdən xaos nəzəriyyəsinə qədər doyumsuz söhbətlər, müzakirələr olurdu.

Azad müəllim elmi rəhbərim idi, aspiranturaya qəbul olduğum il məni də Ufaya apardı. Ufada — 27 dərəcə şaxta var idi. Axşam  bir-neçə həmyerlimlə aspirant yataqxanasının qazanxanasında külxançı (koçeqar) dyadya Fedyanın yanında toplandıq. İçəri girən kimi əlimizdəki araq şüşələrini alıb bizi masaya buyur etdi. Paslı boru və qazanların əhatəsində ilk sağlığı 3 böyük çuvaşın sağlığına qaldırdı – Lenin, Çapayev və külxançının özünə. Qazanxananın dərinliyində onların  3 portreti asılmışdı. Ən yaraşıqlısı Fedya idi. Heç fəhləyə oxşamırdı, sərrast danışırdı, gecə gec saatlara qədər sosializm cəfəngiyyatından danışırdı. Amma səmimi olmadığını sezmişdik.

O qədər içkidən sonra yatıb yuxuya qaldıq, 5 azərbaycanlı aspirant  auditoriyaya girəndə Azad müəllim tək bir söz dedi:”Sizə görə hamı səhərə qədər soyuqdan donub”. Baxanda gördük ki, içəridə hamı paltoda oturub.  Dyadya Fedya elə vurmuşdu ki, qazanxananın hərarətini saxlaya bilməmişdi.

Mövzum “Feygenbaum nəzəriyyəsi  və fraktallar” idi. Çıxışımın sonunda Azad müəllim Vilhelm Tellin kim olduğunu sordu. Cavab verəmmədim, amma bunun Fedya ilə bir əlaqəsi olduğunu düşünmüşdüm.

* * *

Bir müddət sonra Azad müəllimin Bakıda, 28 aprel (indiki 28may) küçəsindəki evində bacısı İra xanım Mirzəcanzadənin (bacısı da onun kimi ailə qurmamışdı, ömürlərini bir evdə, o möhtəşəm kitabların əhatəsində yaşadılar) çayından içirdik. Azad müəllim mənim bitməkdə olan dissertasiyamı vərəqləyirdi. Anidən qalxıb rəfdən Salvador Dalinin reproduksiyalarından ibarət bir kitab endirdi və əvvəldən işarətlədiyi səhifəni açdı…

* * *

“Mən hər zaman başqalarının görmədiyini görür, başqalarının gördüklərini isə görmürdüm”

Bu sözlər Salvador Daliyə aiddir. O, 1930-larda Oktyabr çevrilişinin memarı və Qırmızı terrorun banisi V. İ. Leninə qarşı dünyadakı ilk böyük ideoloji üsyanı başlatmışdı.

İlki 1931-də  “Qismi qarabasma və ya fortepiano üzərində Leninin 6 portreti”  adlı tablosu idi. Bu hadqa “Ayna” qəzetinin 06.12.2013 tarixli sayındakı “Piano üzərində dolaşan kabus” (http://ayna.az/2013/piano-uzerinde-dolasan-kabus/) adlı məqaləmdə yazmışam. Dali Leninə 2-ci “badalağı” isə 1933-də çəkdiyi  məhşur “Vilhelm Tellin sirri” tablosu ilə vurmuşdu…

Salvador Dalinin çocuqluq və gənclik illəri üstünlüyünü, şəksiz istedadını isbatlamaqla keçib. Ateist atası arvadının ölümündən sonra qardaşının keçmiş həyat yoldaşı ilə evlənir. Anasının vəfatı, atasının seçimi gənc Dalini dərindən sarsıdır. Bu sarsıntı onun rəngli fantazıyasında ilk alleqoriyanın yaranmasına təkan verir. İsveçrə folklorunun qəhrəmanı Vilhelm Tell Dalinin bir çox tablosundakı obrazdır. Dali V. Telli despotik ata olaraq görür. Freydin kastrasiya kompleksində olduğu kimi  ataya qarşı başqaldırış və üsyan, ata ocağı ilə göbək bağını kəsmək.

 

07-Dali_installation

Tabloda rəssam Vilhelm Telli oğlunu məhv etmək istəyən ata, yəni Edipin atası kimi təsvir edir. Lakin Dali V. Tellin sifətinin yerinə Leninin üzünü çəkir. Məqsəd “Proletariatın atasını” aşağılayaraq gülüş, istehza obyektinə çevirmək, onun “ölməz” ideyalarını çürütmək idi.

Dali fantasmoqorik təxəyyülünü işə salaraq Telli Leninə transformasiya edir. Leninin anormal böyüdülmüş qılçası və kepkasının dimdiyi dəstək sayəsində durmaqdadırlar. Dimdik Dalinın əsərlərində güc və hakimiyyəti təmsil edir. Əriyib, saqqız kimi uzanan dimdik Lenin ideyalarının iflasını tərənnüm edir.

Onun sol əlində kiçik uşaq var. O, balaca Salvadordur, despot onu yeməyə hazırlaşır. Sol ayağının altında içində uşaq olan araba var, massiv ayağın altında onlar da əziləcəklər. Dali rəsmdə bütün uşaqlıq vahimələrini, səksəkə və qorxularını ifadə edib. Tablodakı Salvador dünyanın obrazıdır. Dali Lenin və  leninizmin bütün dünyanı məhv edəcəyini deyir…

Hər 2 tablo sürrealistlərin qəzəbinə səbəb olmuşdu. Onlar Dalini özlərindən uzaqlaşdırdılar. Dali də “Sürrealizm — mənəm. Mən həqiqətən də belə hesab edirəm, çünki ancaq mən sürrealizmi inkişaf etdirməyə qadirəm”,- deyir. Və sözünü tutur, sürrealizmi XX əsr mədəniyyətinin zirvələrinə daşıyır.

Dali dahi idi, Lenin isə yox…

Azad Mirzəcanzadə atamın da, mənim də müəllimimiz, elmi rəhbərimiz idi. O,  bütün həyatı boyu Lenin və onun qurduğu sistemə qarşı idi. Bu fikirlərini söyləməkdən çəkinmir, tələbə və aspirantlarını da o yöndə yetişdirirdi. Vəfatından bir müddət əvvəl onu Neft Akademiyasının “köhnə binasının” 2-ci mərtəbədəki kabinetində ziyarət etdim. Nağıl kimi maraqlı və rəngli olurdu onunla söhbətlər. O son söhbətində nələrdən danışmadıq. Səhhətindən şikayət etdi, artıq yay-qış  məktəblərini toplamadığını dedi. Kefini açmaq üçün qazanxanadakl macəramızı xatırlatdım. Qımışıb, Fedyanın içkiyə qurşanmadan əvvəl ciddi bir anti-sovetçi və buna görə sürgün həyatı yaşadığını dedi. Donub qalmışdım, bir gün ondan yazacağım ağlıma gəlməzdi…

Tanıdığım ən böyük dissident idi Azad Mirzəcanzadə, həm də tanıdığım ən böyük alim və müəllim.

İşıqlar içində yatsın…

 

 

nebioglu.i@gmail.com

www.twitter.com/ibrahimnebioglu

www.facebook.com/inebioglu

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

read more
By: Elçin Şıxlı

Beynimdən axmaq bir fikir keçdi

1_team“Mən başıma şlyapa qoymuram ki, onu heç kimin qarşısında çıxarmayım»

Qabriel Qarsia Markes

 

 

İstidən küknar qozaları çatırtıyla partlayır…

***

Amerikalı üzgüçü Maykl Felps 23 qat Olimpiya çempionu oldu… Və bu hələ son deyil…

***

Türkiyə futbol tarixində bəlkə də ən parlaq ulduz olmuş Hakan Şükür terrorçu elan olundu və hökümət onun bütün varidatına əl qoydu…

***

Türkiyədə ər arvadını Ərdoğanı bəyənmədiyinə görə polisə təslim etdi…

***

“WhatsAp” yaradıcısı Yan Kum, “Google” yaradıcısı Sergey Brin və “Paypal” yaradıcısı Maks Levçin SSRİ-də doğulmuş və sonradan ABŞ-a mühacirət etmiş yəhudilərdir. Hamısı da indi dünyaca məşhur insanlardır. Görəsən SSRİ-də qalsalar, aqibətləri necə olacaqdı?..

***

İran və Rusiya prezidentləri Bakıya rəsmi səfərə gələrək  Azərbaycan prezidentiylə üçtərəfli formatda görüş keçirdilər…

***

Türkiyə prezidenti R.T.Ərdoğan Rusiyanın “şimal paytaxtı”na gedərək rus həmkarına “qardaşım Putin” dedi və “Türk axını”na təkan verdi. Ruslar Türkiyədə yarımçıq qalmış AES layihəsini də diriltmək fikrindədirlər. Hərçənd, bütün inkişaf etmış ölkələrdə atom energetikasının perspektivlərinə şübhə ilə yanaşırlar…

Qərb ölkələri isə üçüncü sənaye inqilabına yaxınlaşır. Elektrik və hidrogen yanacaq elementləriylə işləyən avtomobillərin istehsalı və istismarı genişlənməkdədir. Avropa Birliyi 2050-ci ilədək atmosferə avtomobil tullantılarının 95%, CO2-ninsə 80%-ə qədər azaldılmasını hədəfləyib. Yaxın plana görə isə, 2020-ci ilədək Avropadakı nəqliyyat vasitələrinin 25% hidrogen yanacaq elementləriylə işləyəcək. Üstəgəl elektrik avtomobilləri. Deyəsən, ikinci sənaye inqilabına mühərriklik etmiş daxili yanma mühərrikinin sonu yaxinlaşır…

Yaponiya və dünya avtomobil sənayesinin nəhənglərindən biri olan “Toyota” şirkəti “Mirai” markalı hidrogen yanacaq elementləriylə çalışan avtomobilinin satışına başlayıb. İstəyənlər onu Bakıya da gətizdirə bilərlər, amma sıraya durmaq lazım gələcək, çünki onların hamısı artıq satılıb — avtomobilin mühərrikinin köməkliyi ilə bir bak hidrogenlə orta yapon evini işıqla düz 5 gün təmin etmək olar. Özü də mühərrik çalışdıqca ətraf mühitə zərərli tullantı deyil, şeh düşəcək. Bir də ki, qiyməti 60000 ABŞ dolları olan maşının 17000 dollarını Yaponiya höküməti dotasiya kimi ödəyir ki, əhali yaşıl texnologiyalara üstünlük versin…

Rusiyada 2003-cü ildə hidrogen energetikası sahəsində əməkdaşlıq haqqında Rusiya Elmlər Akademiyası və  Mixail Proxorova məxsus “Norilskiy Nikel” şirkəti arasında müqavilə imzalansa və bu layihəyə on milyonlarla vəsait xərclənsə də, 2008-ci ildə maliyyələşdirmə dayandırıldı… Rusiya üçüncü sənaye inqilabı haqqında düşünmür, Kremlın fikri başqa yerlərdə və özgə torpaqlarındadır…

***

— Qardaş, xeyirli olsun. Bir de görək bunun motoru neçədi?

— Bunun motoru yoxdu…

— Ə, məni dolamısan? Motorsuz da maşın olar?

— İnanmırsan, gəl bax.

— Bıy, doğrudan da yoxdu. Bəs mən bunun “rastamoşkasını” indi necə edim?..

Nə qədər doğru olduğunu deyə bilməsəm də, eşitdiyimə görə, Bakıya ilk “Tesla” gətiriləndə gömrükdə təxminən belə bir söhbət olub.

Dünyada elektrik avtomobilləri arasında ən irəlidə gedəni ABŞ “Tesla”sıdır. Daxili yanma mühərrikinin əvəzinə idman çantası böyüklüyündə elektrik mühərriki var. Mühərrik arxa oturacaqlar səviyyəsində avtomobilin altında yerləşir. Mühərrik yeri yük yeri kimi işlədilir. Sürət qutusu da yoxdur. Bir dəfəyə 560-600 km məsafə qət edir, 100 km sürəti 5-6 saniyəyə yığır, 450 at gücünə malikdir. Onun elektrik mühərrikini canlandıran “Panasonik” batareyalarını isə evdəki 220 voltluq şəbəkəyə qoşmaqla 12 saata tam doldurmaq olur. Bahadır (100.000 ABŞ dollarından ucuz deyil) və istismarı üçün heç də hər yerdə şərait yoxdur, amma artıq Bakı küçələrində də şütüyənləri var. Çünki gələcək onlar kimilərindir.

Rusiya, Türkiyə, İranınsa nə özünün “Tesla”sı var, nə də “Toyota-Mirai”si.

***

Həftəsonu şəhərin basırığından baş götürüb Xaçmaz tərəfə gedəndə gözümə günəş batareyalarının tutduğu geniş ərazi dəydi. Çox sevindim ki, biz də bərpa olunan enerjiyə meyllənirik, amma bir qədər də irəlilədikdən sonra xeyli, təxminən 20-ə qədər yel dəyirmanı gördüm – heç biri çalışmırdı, sanki məğrur Don Kixotun həmlələrinə duruş gətirməmişdilər. Servantesin Don Kixotu yel dəyirmanını məğlub edə bilməmişdi, bizimkilərsə Don Kixotsuz-filan bivec məmurlarımıza yenilmişlər. Düşünürəm ki, elə günəş batareyaları da eyni aqibəti yaşayır…

Şotlandiya isə enerjiyə olan tələbatının 90 faizini bərpa olunan mənbələr hesabına ödəyir…

***

Putin Bakıdan getməyə macal tapmamış indi də Rusiyanın müdafiə naziri Sergey Şoyqu gəlib.

***

Qaş qaralandan xeyli sonra həyətə çıxdım. Qulağıma yarpaqların xışıltısı dəydi – əsən xəfif külək günün istisini onların üstündən üfürürdü. Havanı ciyərlərimə çəkib dərindən nəfəs aldim və başımı qaldırıb göyə baxdım – buludlar ayın üzünü tutmaqdaydı. Nədənsə bu istidə üşürgələndim. Beynimdən axmaq bir fikir keçdi…

 

e-mail:qlavred@hotmail.com

read more
By: Qulu Məhərrəmli

Türkiyə üzərində dolaşan kabus


5_teamSiyasətdə heç nə təsadüfən baş verməz. Əgər bir hadisə olursa, əmin ola bilərsiniz ki, bu əvvəlcədən planlaşdırıldığı üçün baş verir.

(F.Ruzvelt)

 

Türkiyədəki sonuncu izdihamlı mitinq böyük rezonans doğurdu, haqqında az qala bütün dünya yazdı. Meydana yığışmış xalq, hökumət və müxalifət çevriliş cəhdini pislədi, hamı bir ağızdan “Türkiyə”, “demokratiya” və “Ərdoğan” dedi. Hərçənd, xaricdən bu mitinqə ağız büzənlər, ölkədə avtoritarizmin start götürdüyünü deyənlər də oldu. Sosial şəbəkələrdə bu toplaşmanı Hitlerə dəstək mitinqi ilə müqayisə etdilər, V.Pozner kimi təmkinli təhlilçi son olayları “faşizm”in təzahürü kimi qiymətləndirdi.

Əlbəttə, bu hadisələri kimin və necə qiymətləndirməsi Türkiyənin vecinə deyil. Hamı düşünür ki, ölkə bir yumruq kimi birləşərək öz yolu ilə gedir. Amma aradabir bəziləri ehtiyatla da olsa soruşur ki, bu gedilən nə yoldur və ölkəni hara aparır? Şübhəsiz ki, son olaylar bu suallara qismən cavab verir, amma bütövlükdə, indi çalınan musiqinin səsi sonra çıxacaq. Amma mənim yazım bu barədə deyil, sanki emosiyalar burulğanında yeni dayaq nöqtəsi axtaran bir ölkədə əsgərin, generalın, ordunun gözdən salınması haqqındadır. Ordu əleyhinə addımlar Türkiyə üzərində aşkarca kabusların dolaşdığından xəbər verir.

                                                                  *  *  *

Dünya düzənini dəyişən 11 sentyabr hadisələrində terrorçular məqsədli şəkildə  ABŞ-ın simvollarına hücum planlaşdırmışdılar: ölkənin hərbi qüdrətinin rəmzi Pentaqona, qanunun gücü olan Kapitoliyə, insanların  güvəndikləri mülki aviasiyaya, bir də dünya biznesinin, işgüzar Amerikanın və ölkə firavanlığının rəmzi olan “Əkiz bina”lara. Siyasi və hərbi gücə yaxın düşə bilmədilər, amma ələ keçirdikləri təyyarəni Nyu Yorkdakı məşhur göydələnlərə çırpmaqla, təkcə Amerikanın deyil, bütün dünyanın düzənini və bəşəriyyətin rahatlığını pozdular…

Türkiyədəki 15 iyul hadisələrində də  ölkənin və millətin güvənlik rəmzi olan ORDU hədəf götürüldü. Bu ordunun indi “feto”çular kimi damğalanan qisminin qiyam, çevriliş törətməsi, yaxud sadəcə avantüraya çəkilməsi göz qabağındadır. Dövlət qurumlarına basqınlar, adamların üstünə tank sürülməsi, dinc əhaliyə qarşı silah işlədilməsi hiddətləndirici faktlardır. Təbii ki, belə qorxulu davranışın təşkilatçıları, plan cızanları və əmr verənləri olur. Onlar hansı barmağın işarəsi ilə hərəkətə keçdiklərini yaxşı bilirlər. Ona görə də bu gün ordunu ucdantutma güdaza vermək, günahsız generalları aşağılamaq normal qarşılanmır.

Ordu və Mehmetciyin Türkiyənin rəmzi olması şəksizdir. Ölkə konstitusiyasının özəl status verdiyi bu rəmz mürəkkəb coğragiyada qərar tutmuş ölkənin təhlükəsizliyini, yurdda sülhü, bölgədə əmin-amanlığı, etibarli şəkildə qoruduğu üçün müqəddəs sayılır. Əsgər və generala Atatürkdən qaynaqlanan ehtiram tarixən hər bir türkün qanındadır. Ona görə də ölkədə baş vermiş son olaylarda həbçilərlə, əsgər və zabitlərlə bağlı yolverilməz davranışlar adamın içini gizildədir. Əsgər ləyaqətinin haqlı, ya haqsız yerə təhqir edilməsi (döyülmə, soyundurma, qulaq kəsmə və s.), zabit heysiyyətinin alçaldılması adamı çox qüssələndirir. Rəmzin hər hansı formada gözdən salınması şüurlarda onun ifadə etdiyi məna və mahiyyətin zədələnməsinə, nəticədə inamın sarsılmasına gətirib çıxarır. Həm də ordu bir orqanizmdir, qoşun növləri arasında gözəgörünməz tellər var, haqsızlıq olduqda hüceyrələr buna fərqli reaksiya verir.

Türkiyədə hərbi çevrilişlər həmişə olub. Ölkə üçün təhlükəli vəziyyət (bunu kim müəyyənləşdirir, Allah bilir!) yarandıqda ordu işə qarışır, generallar idarəçiliyi öz əllərinə alır, siyasi həyatı dondurur, münasib şərait yetişdikdə isə hakimiyyəti yenidən demokratik təsisatlara qaytarırlar. Ölkəni məhv olmaqdan qoruyub saxlamaq məqsədi daşıyan bu özəl qaydanı o vaxt Atatürk qoyub.

Bu qayda zaman-zaman Türkiyəni idarə edən bəzi siyasi xadimlərin xoşuna gəlməyib, onlar ordunun bu addımını normal idarəçilik və demokratiya üçün Damokl qılıncı hesab ediblər. Ərdogan da belə düşünən siyasətçi kimi, AKP hakimiyyətini möhkəmlətdikdən sonra orduya xofla baxmağa başlayıb. “Ergenekon” əhvalatı və adlı-sanlı generalların həbsxanaya salınması, məhz “birdən ordu hakimiyyəti əlimdən alar” xofunun nəticəsi idi. Yeri gəlmişkən, həmin əməliyyatlarda Ərdoğanı ən çox dəstəkləyən Gülən camaatı idi…

Ərdoğan onsuz da bacarıqlı idarəçidir, amma son hadisələr onu daha da gücləndirdi. Daha uzun müddət onun sözünün qabağına söz qoyan olmayacaq, bütün media əlindədir, müxalifət də xeyli itaətkar görünür. O, bir siyasətçi kimi xarizmatikdir, kütlənin damarını tuta, onu ovsunlaya, məftun edə bilir, cazibədar nitqi, insanlara təsir etmək, inandırmaq gücü var. Hər hansı problemin həllinə  yanaşmada ən son həddi götürməsi, yəni maksimalizmi qara kütləni yola gətirmək üçün Ərdoğanın çox dadına yetir. O, həlledici anlarda istənilən  məsələni “olum, ya ölüm!” şəklində qoyur və şəxsi iradəsi sayəsində qalib gələ bilir. Amma siyasətçi üçün belə şeylərə öyrəncəli olmaq ciddi təhlükələr də  yaradır. Xüsusən əlinə hüdudsuz hakimiyyət toplayanda rəhbərin taleyüklü məsələlərlə bağlı yanlış qərarlar vermək imkanı artır. Məsələn, Atattürk ordunu şir ovlamaq üçün yaratmışdı, amma indi aşkar görünür ki, Ərdoğan  həmin ordunu siçan tutmaq üçün ev pişiyinə çevirmək istəyir. Bu, sevgili Türkiyə üçün yanlış və qorxulu addımdır.

*  *  *

Biz azərbaycanlılar üçün də türk ordusu, çiyinlərində tarixi yük daşıyan türk əsgəri müqəddəsdir. Bu ordu 1918-ci ildə soydaşlarımızın hayına yetib, onları şaumyanların, lalayanların başladıqları kütləvi qırğınlardan xilas edib. Bu ordu Şərqdə ilk cümhuriyyət yaratmış bizlərə yardım əli uzatmış Ənvər paşadır, cümhuriyyət ordusunun qurulmasına kömək etmiş Nuru paşadır, Bakının azad olunması əməliyyatını aparmış Mürsəl paşadır. Bu ordu Azərbaycanın azadlığı və müstəqilliyi uğrunda Gəncədən paytaxtadək qanlı döyüşlərdə canını qurban vermiş və hələ də ruhu məmləkətimizi dolaşmaqda olan yüzlərlə türk əsgəri deməkdir. Ona görə türk əsgərinə, orduya dəyən zərbənin ağrısını biz də canımızda hiss edirik.

 

e-mail:meherremli@ya.ru

read more